سهرهتا وتار کوردێکی موسڵمانم یان موسڵمانێکی کوردم..؟ جەدەلی پەنا رووداوەکان
د.عه‌بدوڵڵا شێرکاوەیی*
لەگەڵ هاتنە پێشەوەی رووداوێکی نەخوازراو لەبەرگی ئایینیدا یان پرسێکی زەقی نەتەوەیی و نیشتمانی؛ ئاڕاستەو شرۆڤەی جۆراوجۆر دروست دێنە ئارا، کە بەشێکیان لە کانگای دڵسۆزییەوە سەرچاوە دەگرن و هەندێکیشیان کاردانەوەو لێکەوتەی پاشخانی هزری و ئایدۆلۆژیان هەیە.
ئەو بارودۆخەی لە رۆژئاوای کوردستان سەریهەڵدا، یەکێ ئەو وروژاندن و جەدەلانەی لەناو راگەیاندن و سۆشیال میدیا بڵاوبوویەوە، پرسی ئایین و نەتەوە بوو، بە تایبەت کە کورد گەلێکی زۆرینە موسڵمانەو بە گەورە لە هەردوو پرسەکە دەڕوانێت، باسەکە لەوەدا خۆی دەبینێتەوە ئایا پرسی دینداری لە پێشترە یان کوردبوون؟ ئێمە چین؟ کوردێکی موسڵمان یان موسڵمانێکی کوردین؟ ئەمەو چەند پرسیارێکی تر وەکوو کارتێک لە دوو ئاراستەی ئایینی و نەتەوەیی، لە چوارچێوەی فۆڕمێکی جیاوازەوە بۆ لێکدانەوەی رووداوەکان دەخرێتە روو، ئەوەی دیندارە لە روانگەی هەستی ئایینیەوە پێی وایە دین لە پێش کورد بوونەو پێویستە بگوترێ موسڵمانین ئینجا کوردین، ئەوەشی بە ئاراستەیەکی نەتەوەییانە سەرنجی بابەتەکە دەدات، پێی وایە راستترە بگوترێ کوردین ئینجا موسڵمانین، هەڵبەت هەندێ جار کەسانێک لەهەردووئاراستەکە رای پێچەوانەیان قبووڵ نییە.
ئەم جۆرە ئاڕاستەیە ئەگەرچی هونەرێکی بنەڕەتی و جەدەلێکی جەوهەری نییە، بەڵام کە دەبێتە دیاردەیەکی بڵاوی نێو میدیاو کۆمەڵگەو مشتومڕو ئاراستەی جیاواز دروست دەکات، تا ئەندازەی ئەوەی کاردانەوەی خراپ و رەتکردنەوەی یەکترو گوتاری رقەبەری و دابەشبوون و لێکترازان و ئاڵۆزبوونی چەمکی مرۆڤبوونی لێ بکەوێتەوە، بگرە هەندێ جار یەکتریشی لەسەر تۆمەتبار بکەن و بە قسەی زبرو هەڵوێستی نادروست وڵامی یەکتر بدەنەوە، پرسەکە جێی مەترسیەو پێویستی بە هەڵوەستەو روونکردنەوە هەیە.
لە راستیدا ئەم دوو چەمکە (ئایین و نەتەوە) یەکسان نین بە یەک، ئایین شتێکەو نەتەوە شتێکی تر، پێچەوانەو هاودژیش نین، تا حوکمی هەقبوون بە ئاراستەیەک لەدژی ئەوەی تر بدەین، یان یەکیان بە راست و ئەوەی تر بە هەڵە بزانین، بەڵکو ئایین و نەتەوە تەواوکەری یەکترن و پێکەوە کارلێکی و کاریگەری دروست دەکەن، نە ئایین بێ نەتەوە، نە نەتەوەش بێ ئایین هیچ رۆڵێک لەم چوارچێوەدا ناگێڕن، بگرە ئایین وەک بەهایەکی گرنگ وگشتگیرو شمولی بۆ مرۆڤایەتی هاتووە، تا بەدەر لە سنوورو جیاوازی رەگەزو دەنگ و ڕەنگ هەمووان لە بازنەی مرۆڤبوونەوە کۆبکاتەوەو خاڵی هاوبەش بکەنە ستراتیژی هەنگاونان، بەواتایەکی تر لەرووی تیۆرییەوە ئایینە رۆڵ دەداتە کۆمەڵگەو سنورو رێسای بۆ دیاری دەکات، بەڵام لەرووی پراکتیکیەوە مرۆڤ و کۆمەڵگەیە رۆڵ دەداتە ئایین و هەیمەنەی بەدیار دەخات.
ئایین لەپێناو خۆشبەختی نەتەوەو ئارامی نیشتمان و بەهای مرۆڤبوون بنەمای زۆری داناوەو رۆڵی گەورەی هەیە لە ئاراستەکردنی مرۆڤ، مرۆڤیش بێ نیشتمان ناژیت، جاری واشە نیشتمانێک چەندین نەتەوەو پەیڕەوی ئایینی جیاجیای لەخۆ گرتووە، هەروەک لەسەردەمی پێغەمبەر (د.خ) بناغەی نیشتمان و کۆمەڵگەیەکی فرە ئایینی لەسەر بنەمای مرۆڤبوون دامەزراندن، لێرەوەیە خۆشەویستی بۆ گەل و وڵات دێتە پێشەوەو بایەخی دەرەکەوێت، هاوکات هیچ بەربەستێک نیە لەوەی مرۆڤ نەتەوەو نیشتمانی خۆی خۆش نەوێت، وە هیچ دەقێک نیە مرۆڤ هان بدات بۆ دژایەتی خاک و خەڵک و نیشتمان، بەڵام دەیان دەق هەیە باس لە پێویستی خۆشەویستی نەتەوەو نیشتمان دەکات، لەوەش زیاتر خۆشەویستی بۆ شوێنی لەدایکبوون و ژیان کە بە نیشتمانی یەکەم و دووەم دادەندرێت پرسێکی خواکردە، سەیرکە پێغەمبەر (د.خ) لە شاری مەککە هاتە دنیا و پەنجاو سێ ساڵی تەمەنی لەوێ بەڕێکرد، سەرەڕای هەموو ئازارو ستەم و نەهامەتیەکان سۆزو خۆشەویستی بۆ نیشتمان نەگۆڕاو کەم نەبوو، کاتێ کۆچی کرد بە حەسڕەتەوە ئاوڕێک لە نیشتیمانەکەی دەداتەوە و دەفەرمووێت: ئای چ شارێکی دڵگیر و خۆشەویستی بۆ من، خۆ ئەگەر گەلەکەم دەریان نەکردمایە، قەت لە هیچ شوێنێکی تر نیشتەجێ نەدەبووم، کاتێكیش گەیشتە مەدینە لە خوای گەورە پاڕایەوەو فەرمووی: خودایە شاری مەدینە لە دڵی ئێمە وەکو شاری مەککە خۆشەویست بکە.
سەرەڕای ئەمە ئیسلام بە یەک چاوو سەیری هەموو نەتەوەکان دەکات، هیچ نەتەوەو گەلێک بەسەر ئەویتر تەفزیل نەکراوە، بەڵکو فرەیی و جیاوازی گەل و نەتەوەو زمان و کلتورەکان نیشانەی دەستەڵاتی بێسنووری خوای پەروەردگارە، چونکە ئیسلام دەیەوێ لە بازنەی مرۆڤبوونەوە سەیری یەکتر بکەین و ئەم گەردوونەش بە نیشتمانی خۆمان بزانین، رێک ئەو فەلسەفەو تێڕوانینە گرنگە لەبەر چاوو بگرین، کە مەولانای رۆمی لە وڵامی ئەو پرسیارەی لێی کرا، تۆ ماڵ و کەس و کارت نیە چۆن رووت کردۆتە شام؟ ئەویش فەرمووی: «الأرض بیتي والبشریة أسرتي»، واتە: ئەم خاکە ماڵی منەو مرۆڤایەتی کەس و کارو خانەوادەی منە.
ئەگەر رامانێک بەنێو قورئانی پیرۆز بکەین، دەرەکەوێت هەندێ دەقی راشکاو سەبارەت بە پرسی ئایین و نەتەوە، کە خوای گەورە باسی لێوە کردووە لە ئارادان و پێویستە هەر تاکێکی موسڵمان لەهەر نەتەوەیەک بێت لێی وردبێتەوە، پەروەردگار دەفەرموێ: (ومِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّمَاواتِ والْأَرْض واخْتِڵافُ أَلْسِنَتِكُمْ وأَلْۆانِكُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لآياتٍ لِلْعَالِمِینَ) الروم: 22. واتە: (یه‌كێكی تر) له نیشانه و به‌ڵگه‌كانی دەستەڵاتی خوا، دروستكردنی ئاسمانه‌كان و زه‌وی و جیاوازی زمان و ره‌نگتانه، بەڕاستی ئا له‌و دیارده‌یه‌شدا بەڵگه و نیشانه‌ی زۆر هه‌یه بۆ زانایان و شاره‌زایان.
هەروەها دەفەرموێ: (يا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلقْنَاكُمْ مِنْ ذكَرٍ وأُنْثی وجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وقَبَائِل لِتَعَارَفُوا..) الحجرات:13. واتە: ئه‌ی خەڵكینه بێگومان ئێمه هه‌مووتانمان له نێرو مێیه‌ك دروستكردووه و كردوومانن به چه‌نده‌ها گه‌ل و تیره و هۆزی جۆربه‌جۆر، تا یه‌كتر بناسن و په‌یوه‌ندیتان خۆش بێت و ئاشنا بن به یه‌كه‌وه.
بە سەرنجدان لەم ئایەتانە دەگەینە ئەو راستیە، لە لێکدانەوەی پێشهاتەکان پێویستیمان بە شرۆڤەی وردو زانستی و تێگەیشتنی دروست هەیە، نەک لەچوارچێوەی سۆزو سەتحیانە هەڵسەنگاندن بکەین و گوتارو باسەکان بە لاڕێدا ببەین، بۆیە لە ژێر رۆشنایی ئەو دەقانەی سەرەوە دەگەینە ئەو ئەنجامە:
یەکەم: کوردبوون ویستی خۆمان نیە، بەڵکو ویستی پەروەردگارە، کە ئێمەی بە کورد خوڵقاندووە، کەواتە کەس مافی ئەوەی نیە کورد بەکەمتر لە نەتەوەیەکی تر بزانێت، بە سەرنجدان لە بڕگەی (وجَعَلْنَاكُمْ) تێدەگەین کوردبوون جەعلو ویست و ئیرادەی خودای باڵادەستەو، هیچ کارێکی خوداییش بێ حیکمەت نیەو پێویستە هەموومان شانازی بەو جەعلە ئیلاهیەوە بکەین، کە بە کوردی خەڵقکراوین.
دووەم: کوردبوون وەک نەتەوە نیشانەو بەڵگەیەکە لە دەسەڵاتی بێ ئەندازەی بەدیهێنەری جیهان، (ومِنْ آياتِهِ… اخْتِلافُ أَلْسِنَتِكُمْ)، هەروەک ئەمە بۆ هەموو نەتەوەکانی تریش راستە، لێرەشەوە تێدەگەین زمانی کوردی شتێکی خواکردەو جێی شانازییەو، پێویستە کلتورو شوناسی نەتەوەییمان پارێزراو بێت.
سێیەم: کوردبوون ئیختیاری نیە بەڵکو ئیرادەیەکی خوداییەو هیچ کەس لە هەر نەتەوەیەک بێت بژاردەی خۆی نەبووە فلان نەتەوە بێت، بەپێچەوانەی موسڵمانبوون کە بژاردەی مرۆڤە شتێکی ئیختیارییە، (فَمَنْ شَا‌ء فَلْیُؤمِنْ ومَنْ شَا‌ء فَلْيكْفُرْ) الکهف: 29.
بەکورتی؛ شتێکی نابەرامبەرو نالۆژیکە ئایین و نەتەوە بکەینە پاکێچی جەمسەربەندی و دابەشکاری، کە لە وەهم زیاتر شتێکی تری لێ بەرهەم نایەت، بەڵکو گرنگە تێبگەین ئایین و نەتەوە پێکەوە تابلۆی ژیان و ئاوەدانی دەنەخشێنن، ئایین لەپێناو ئازادی و ماف و چەسپاندنی دادپەروەری مرۆڤ هاتووە، نیشتمانیش لەپێناو مرۆڤ بەدیهێنراوە، کەواتە پرسی ئایین و نەتەوە دوو شتی تەواوکەرو پێکەوە گرێدراون، کەواتە چ بڵێی کوردم موسڵمانم یان موسڵمانم کوردم، هیچ لە قەزیەکە ناگۆڕێت و ئیشکالێک دروست ناکات.
خۆشبەختانە كورد ئایین و نیشتمانی بە تەواوكەری یەكتری زانیوە، هەر بۆیە بەشانازییەوە خزمەتی ئەو ئایینەی كردووە، كە ڕێی نیشتمانپەروەری لێ نەگرتووەو بگرە پارێزگاری لە نەتەوەو نیشتمان بە بەشێک لە ئیمان دادەنێت.
* ئەندامی مەکتەبی تەنفیزی و بەرپرسی راگەیاندنی یەکێتی زانایانی ئایینی ئیسلامی کوردستان.
