موحسین خالیدی (کاکەلاو)
هەڵبژاردنە پەرلەمانییەکانی ئەم دواییەی عێراق جارێکی دیکە، وێنەیەکی ئاڵۆزی هاوسەنگیی هێزی لە وڵاتەکەدا خستەڕوو. وێنەیەک کە تێیدا، گۆڕانکاری لە قورسایی فراکسیۆنە شیعەکان و ئامادەبوونی بەهێزی پارتە کوردییەکان بەتایبەتی پارتی دیموکراتی کوردستان و هەوڵەکانی هاوپەیمانە سوننەکان بۆ پتەوکردنی پێگەی خۆیان، پێکهێنانی حکومەتی داهاتووی گەیاندووەتە قۆناغێکی هەستیار. پرسیاری سەرەکی لای چاودێرانی سیاسی ئەوەیە کە بەغدا لە چ چوارچێوەیەکدا حکومەتی نوێ پێکدەهێنێت و چ هاوپەیمانێتییەک دەتوانێت قۆناغی دانوستان تێپەڕێنێت.
تێڕوانینی سیاسی دوای هەڵبژاردنەکان
ئەنجامەکانی هەڵبژاردن دەریان خست، هەرچەندە لایەنە شیعەکان هێشتا ڕۆڵی سەرەکی لە هەڵبژاردنی سەرۆک وەزیران دەگێڕن، بەڵام ناکۆکیی ناوخۆییان و نەبوونی تەوەرێکی یەکگرتوو، دۆخەکەی ئاڵۆزکردووە. بە پێچەوانەوە، پارتە کوردییەکان بە تایبەتی پارتی بە بەدەستهێنانی دەنگێکی بەرچاو(زیاتر لە ملیۆن دەنگ) بە بەراورد بە خولەکانی پێشوو، بووەتە یەکێک لە تەوەرە سەرەکییەکانی دانوستانەکان. هاوپەیمانە سوننەکانیش چوونە ناو دیالۆگی سیاسییەوە کە جەختیان لەسەر “بەشداریی ڕاستەقینە” و بەشداریی کاریگەر لە بڕیارداندا کردووەتەوە.
لە ژینگەیەکی وەهادا، حکومەتی داهاتوو بە ناچاری لەسەر بنەمای هاوسەنگی سێ قۆڵیی شیعە و کورد و سوننە پێکدێت، بەڵام چۆنیەتی پێکهێنانیان بەندە بە کۆمەڵێک هۆکاری ناوخۆیی و ناوچەیی.
سیناریۆی یەکەم:
پێکهێنانی حکومەتێکی گشتگیر (هاوپەیمانیی گەورە)
ئەم مۆدێلە بە تەقلیدیترین و لە هەمانکاتدا بە ئەگەری زۆرترین سیناریۆ بۆ پێکهێنانی حکومەت لە عێراقدا دادەنرێت.
تایبەتمەندییەکان:
* ڕێککەوتن لە نێوان لایەنە سەرەکییەکانی شیعە لەسەر سەرۆک وەزیرێک کە بتوانێت لە هەمانکاتدا پشتیوانی ناوخۆیی و هەرێمایەتی و پەرلەمانی بەدەست بهێنێت.
* بەشداریی چالاکانەی پارتە کوردییەکان بە تایبەتی پارتی دیموکرات لە داڕشتنی پێکهاتەی حکومەت.
* بوونی هاوپەیمانیی سوننە وەک هاوبەشی سێیەم.
سوودەکان:
* سەقامگیریی سیاسی و نەهێشتنی بنبەست.
* دەرفەتی دانوستان لەسەر ڕێککەوتنی درێژخایەنی بەغدا و هەولێر لەسەر بودجە، نەوت و دەروازە سنوورییەکان و مادە دەستوورییەکان بە گشتی.
* قبووڵکردنی نێودەوڵەتی و ناوچەیی.
ئاستەنگەکان
* ناکۆکی ناوخۆیی نێوان لایەنە شیعەکان.
* گوشاری هەندێک لە لایەنەکان سەبارەت بە هەڵبژاردنی سەرۆک وەزیران.
* کێبڕکێ لەسەر پشکی کابینە و پۆستە سەرەکییەکان.
سەرەڕای ئەم ئاستەنگانە، ئەم سیناریۆیە هێشتا زۆرترین ئەگەری بەدیهێنانی هەیە، چونکە باشتر لەگەڵ پێکهاتەی سیاسی تەقلیدی عێراقدا دەگونجێت.
سیناریۆی دووەم:
حکومەتی زۆرینەی سیاسی
لەم سیناریۆیەشدا فراکسیۆنێکی شیعە بەپشتیوانی لایەنە کوردی و سوننەکان هەوڵ دەدات زۆرینەی پەرلەمان پێکبهێنێت و بەوەش هەندێک لایەنی شیعە لەپێکهاتەی حکومەت دووردەخرێنەوە.
سوودەکان:
* ڕوونکردنەوەی زیاتر لە بەرپرسیارێتییەکان و کۆتاییهێنان بە مۆدێلی “هەموو کەسێک لە حکومەتدا، هیچ کەسێک بەرپرس نییە”.
* ئەگەری جێبەجێکردنی چاکسازیی ئابووری و کارگێڕی بە پێکهاتەیەکی یەکگرتووتر.
ئاستەنگەکان:
* ئەگەری کاردانەوەی بەهێز لەلایەن لایەنە پەراوێزخراوەکان.
* مەترسی ناسەقامگیریی سیاسی و ئەمنی زیاددەکات.
* پێویستی بە هەماهەنگی زۆر ورد لە نێوان سێ باڵی جیاوازدا هەیە: شیعەی ڕیفۆرمخواز، کوردی کاریگەر و سوننە کە داواکاری لەسەر داوا هەیە.
هەرچەندە ئەم سیناریۆیە سەرنجی هەندێک لە چاودێران ڕادەکێشێت، بەڵام بە لەبەرچاوگرتنی کەشوهەوای ناوخۆی فراکسیۆنە شیعەکان، بەدیهێنانی زەحمەت دەردەکەوێت.
سیناریۆی سێهەم:
حکومەتێکی کاتی یان کورتخایەن (قۆناغی گواستنەوە)
ئەگەر ناکۆکییە سیاسییەکان بگاتە ئاستێک کە پێکهێنانی حکومەتێکی فەرمی مەحاڵ بێت، ئەوا ئەگەری دانانی سەرۆک وەزیرانی کاتی یان پێکهێنانی کابینەیەکی خاوەن دەسەڵاتی سنووردار دێتە ئاراوە.
سوودەکان:
* بەڕێوەبردنی کاروباری وڵات بۆ ماوەیەکی دیاریکراو.
* جەختکردنەوە لەسەر چاکسازیی هەڵبژاردن یان بەڕێوەبردنی قەیرانەکان.
• ئامادەکاری بۆ هەڵبژاردنی پێشوەخت.
ئاستەنگەکان:
* پارتە گەورەکان کە داوای ڕۆڵێکی تەواو لە حکومەتدا دەکەن.
* نەبوونی پلانی ئابووریی درێژخایەن.
* ئەگەری زیادبوونی ناکۆکییە سیاسییەکان.
ئەم سیناریۆیە تەنها لە حاڵەتی بنبەستی جددیدا چالاک دەبێت، بەڵام لە دیمەنی سیاسیی عێراقدا، بژاردەیەکە دەبێ لەبەرچاو بگیردرێت.
ڕۆڵی هەرێمی کوردستان و پارتی
ڕۆڵی حزبە کوردییەکان بەتایبەتی پارتی لەحکومەتی داهاتوودا بەڕێژەیەکی بەرچاو زیادی کردووە. هێنانی زیاتر لە یەک ملیۆن دەنگ، قورسایی نوێی پەرلەمانی پارتی، لەگەڵ ئەزموونی دانوستان و شەرعییەتی سیاسیدا، وایکردووە ببێتە ئەکتەرێکی سەرەکی لە پرۆسەی پێکهێنانی حکومەتدا.
هۆکارەکانی گرنگیی هەولێر:
* هیچ هاوپەیمانه‌تییەک بە بێ بەشداریی کورد ناتوانێت زۆرینەیەکی جێگیر پێکبهێنێت.
• توانای هەرێم بۆ ناوبژیوانی نێوان لایەنە شیعە و سوننەکان.
• پێویستیی ڕێککەوتنی بەغدا و هەولێر لەسەر بابەتە سەرەکییەکان. لەوانە:
o بودجەی ساڵانە.
o بەڕێوەبردنی سەرچاوەکانی نەوت.
o خاڵە سنووری و گومرگەکان.
oمادەی 140ی دەستوور.
o مافەکانی هێزەکانی پێشمەرگە.
بە کورتی، دیالۆگ لەگەڵ پارتی و گەیشتن بە تێگەیشتنێکی سیاسیی بەردەوام، پێشمەرجێکی بنەڕەتی بۆ پێکهێنانی هەر جۆرە حکومەتێک لە بەغدایە.
کاریگەریی ئەکتەرە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان
گۆڕەپانی سیاسیی عێراق ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر کێبڕکێ و تێڕوانینەکانی ناوچەیی هەیە.
ئێران: بەشێوەیەکی نەریتی پشتگیری پێکهێنانی هاوپەیمانێتییەکی گەورە و یەکێتیی سیاسی لە نێوان شیعەکاندا دەکات.
ئەمریکا: بەدوای حکومەتێکدا دەگەڕێت کە لەسەر بنەمای تەوژمی میانڕەو بێت و بەشداریی کاریگەری کورد و سوننەی هەبێت.
تورکیا: زیاتر گرنگی بە سەقامگیریی لەهەرێمی کوردستان و هاوکاری ئابووری لەگەڵ هەولێر دەدات.
وڵاتانی عەرەبی: پشتیوانی لە بوونی زیاتری هێزی سوننە و سەقامگیریی سیاسی لە بەغدا دەکەن.
پەرەسەندنی ناوچەیی دەتوانێت دروستبوونی هەر یەکێک لەم سیناریۆیانە خێراتر یان خاو بکاتەوە.
پوختە
بە لەبەرچاوگرتنی ئەنجامەکانی هەڵبژاردن و بارودۆخی ئێستا، سێ مۆدێلی سەرەکی بۆ پێکهێنانی حکومەتی داهاتوو لە بەغدا پێشنیاز کراون:
-1 حکومەتێکی گشتگیر لەسەر بنەمای هاوپەیمانه‌تییەکی فراوان کە ئەگەری زۆرە.
-2 حکومەتێکی زۆرینەی سیاسی. ئەگەری هەیە، بەڵام بەربەستی گەورەی لەبەردەمدا دەبێت.
-3 حکومەتێکی کاتی یان گواستنەوە – چارەسەرێکی لەناکاو لە حاڵەتی بنبەستدا.
خاڵی هاوبەش لەهەموو سیناریۆکاندا ئەوەیە کە ڕۆڵی هەرێمی کوردستان بەتایبەتی پارتی لەهەموو کاتێک یەکلاکەرەوەتر بووە و بە بێ بەشداریی چالاک و ڕێککەوتنی سیاسیی لەگەڵ هەولێر، هیچ هاوپەیمانه‌تییەک ناتوانێت حکومەتێکی سەقامگیر پێکبهێنێت. ئەم قۆناغەی دانوستانەکان دەتوانرێت بە یەکێک لە ئاڵۆزترین قۆناغە سیاسییەکانی عێراق دابنرێت کە دەرئەنجامەکەی نەک هەر پێکهاتەی حکومەت، بەڵکو ڕێڕەوی داهاتووی پەیوەندییەکانی نێوان بەغدا و هەولێریش دیاری دەکات.
