هەلوێستێ کوردستانیان و فێربوونا خۆڕاگریێ ژ ئەزموونێن رابربهورتی

د. نەسرەدین ئیبراهیم گۆلی*
کلارک لێئۆنارد هۆڵ (١٨٨٤-١٩٥٢، دەروونناسێ ئەمریکی د تیۆرا خۆ دا بەحسا فێربوون و پالدەرێن ژیانێ دکەت. وەسا دبینیت مرۆڤ بڕەنگەکێ خۆڕەسک و فیزیۆلۆژیک بزاڤێ دکەت بەردەوامیێ بدەتە ژیانا خۆ و خۆ ژ ژناڤچۆنێ بپارێزیت. ئەو یێ د وێ باوەرێدا مرۆڤی هژمارەکا پێدڤیاتییا (needs) یێن بایلۆژیکی وەکی برسیاتی، تێهنیبوون، ئارامی، پلا گەرماتیێ و … هتد، یێن هەین، کو بزورێنەرێن سەرەکی و پالدەرێن ئێکەمێ هەمی رەفتارێن مرۆڤینە. دەمێ ئێک ژ ڤان پێدڤیاتییا تووشی کێمبوونێ دبیت، بالانسێ مرۆڤی تێکدچیت و دبیتە ئەگەرێ هندێ ئەڤ پالدەرە بهێنە ئازراندن، داکۆ ئەڤ پێدڤیاتییە بهێنەتێرکرن، و بالانس و هەڤسەنگییا وی بۆ کاودان و رەوشا جاران و دەمێ ئاسایی بزڤڕیت. ئەڤ هێزێن پالدەر دبنە ئەگەر بۆ هندێ مرۆڤ رابیت ب ئەنجامدانا هندەک کریار و رەفتاران، کو د ئەنجامدا ئەڤ هێزا پالدەر کێم دبیت و مرۆڤ هەڤسەنگییا خۆ بدەستڤەدئینیت و ئەڤ رەفتارە بدۆماهیک دهێت. هۆڵ وەسا دبینیت هێزا پالدەران رەفتارێن مرۆڤی دئازرینن، بەلێ ئەو تشتێ وان ڤان رەفتاران بەرەف ئارمانجێن خۆ ئاراستە دکەت فێربوونا تاکییە، و ئەزموون و سەربۆرێن دەمێ چۆیی و راربردوو، ب گۆتنەک دیتر کێمبوونا هێزا پالدەران، پشتی ئازراندن و تێربوونا ڤان پێدڤیاتییا، ئانکۆ تاک یێ فێری ئەزموونەکێ نوی بی و د مێشکێ خۆ دا عمبار دکەت داکۆ ل جهەک دیتر و کاودانەکێ هەڤشێوە و پێدڤیدا، مفای ژێ وەرگریت.

هەرچەندە ئەڤ بیردۆزە کەفتە بەر رەخنەیا رەخنەگرێن دەروونناسیێ، بەلێ د هەمان دەمدا کەفتبیە بن باندۆرا بیروباوەرێن زانایێ بناڤۆدەنگێ بەریتانی، چارلز داروینی، و کارتێکرنەک مەزن لسەر لقەکا گرنگا سایکۆلۆژی هەبی، کو ئەو ژی دەروونناسییا تاقیگەهی بی، هەکەر بێت و ئەم ڤێ بیردۆزێ لسەر رەوشا کوردستانێ جێبەجه بکەین دێ بینین ژ چەند لایەنانڤە دگەل سەربۆرا کوردان دگۆنجیت، و نەخاسمە د ماوێ سەد سالێن دۆماهیێدا، چونکی تاکێ کورد بەری کو بوونەوەرەکێ جڤاکی بیت، گیانەوەرەکێ بایلۆژییە و هەمی خالێن لسەری هاتین ئاماژەپێدان، لسەر وی جێبەجه دبن.

تاکێ کورد، هەری کێم د سەد سالێن دۆماهیکێدا، بەردەوام یێ لبن گڤاشێن نەیارێن خۆ بوویە و د بیاڤێ بایلۆژیڤە لبن گڤاشان بوویە، و نەخاسمە ئارامی و تەناهییا وی یا سایکۆلۆژی کەفتیە بن هەژموونا فاکتەرێن دەرەکی و نەیاران، و ب دەهان جاران وان نەیاران ئەوێن قڕکرین و جینۆساید و کێمیاباران و ئەنفالکرین، و پێدڤیاتیێن وی یێن بایلۆژی و خۆڕسک و فیزیۆلۆژیک لنک وی لبن پێلێن گڤاشێن بێ دلۆڤانی و ستەمگەرانەیێن دیرۆکێ، تووشی تێکچۆنێن هەڤسەنگیێ بوویە، و یێن بوینە ئەگەر و ئازرێنەر بۆ هندێ ئەڤ تاکە ب ئاراستەیا خۆپاراستن ژ بەرتەنگی و ڤان دەراڤێن تەنگاڤ، بزاڤا سازان و خۆگۆنجاندنا فیزیۆلۆژیک و یان ژی ب کێمیڤە فێربوون ژ ئەزموون و سەربۆرێن خۆ بدەت. ژبەر هندێ ئەم دبینین وی یا شیای خۆ ژ گەلەک ژ وان کاودانێن دژوار قۆرتال بکەت و ب کێمترین زیان ژ وان دەرباز بیت، هەرچەندە ئەڤان زیانا قۆربانیەکێ گەلەک لدویڤ خۆ هێلاینە، بەلێ دگەل هندێ ژی تاکێ کوردی یێ شیای فێری خۆڕاگری و “خۆنەچەماندن” و بەرخۆدانێ بیت، و مفای ژ ئەزموونێن تەحلێن خۆ وەربگریت چونکی هەکەر وەسا نەبایە، هێدی د نۆکەدا، جڤاکا کوردەواری دناڤ کولتوور و فەرهەنگ و نەتەوەیێن بهێز و ستەمگەرێن دەڤەرێدا دا حەلیێت و ژناڤ چیت و وەکی گەلەک ژ نەتەوەیێن دیتر ل دەڤەرێ و جیهانێ، دا تنێ ناڤەکێ وێ د دیرۆکێدا مینیت و بەس.

ئەڤە ڤێ چەندێ ناگەهینیت کو دەردەسەری و خەمێن کوردان بدۆماهیک هاتینە و گەفێن سەر ژیان و ئارامی و تەناهییا وی نەماینە، بەلکۆ بەرۆڤاژی ئەڤ گەفە هێشتایێن ماین، و هەرچەندە ژ رباردووی کێمترن، بەلێ هێشتانێ یێن هەین و تنێ شێوازێن وێ یێن هاتینەگهۆڕین، ژبەر ڤێ چەندێیە کو فەرە کورد ژی ب هەمان رەنگ و شێوە، و ب مفاوەرگرتن ژ سەربۆرێن خۆ و وانەوەرگرتن ژ ئەزموونا دژوارێ خۆ، ب شێوازێن نوی رووی ب رووی ڤان گەفان ببیت و د چارچۆڤێ یاسایێن نێڤدەولەتی و دەستووریدا مامەلە و سەرەدەریێ دگەل ڤان گەفان بکەت، و بەری هەر تشتەکی خۆ ژ دووبەرەکی و ئەڤ ڤاژێلەییا د نۆکەدا هەی قۆرتال بکەت و ب ئێک گۆتارا سیاسییا هەڤچەرخ و ئێکگرتی، و لسەر بنەمایێ خۆنەرمکرن ل هەمبەر ئێکدیتر و بهێزبوون دگەل نەیاران، رێزێن خۆ بگەهیننە ئێک و مفای ژ ڤێ دەرفەتا دیپلۆماسییا نۆکە یا هەرێما کوردستانێ هەی، وەربگرن یاکۆ جیهان و وەلاتان وەک هەرێمەک بهێز سەرەدەریێ دگەلدا دکەت و پێشوازیێ ژ بەرپرسێن هەرێمێ دکەن. ئەڤە دەلیڤەیەک زێڕینە و نابیت بچاڤەکێ کێم تەماشەی وێ بێتەکرن، و پێدڤییە رەفتارێن مە یێن ناڤخۆیی و دەرەکی ب ئاراستەیا چارەسەرییا ئاریشەیێن نافخۆیی بیت، و ئەم ب ئێکدەنگی و ئێکرەنگی و ژپێخەمەت بەرژەوەندیێن گشتی و کوردستانیان، ل بەغدا پێنگاڤان بهاڤێژین، و ئەڤە رێکا راست و یاسایی و ئاساییە کو بێگۆمان وەلاتێن دۆست و پشتەڤانێن مە ژی هەر وێ دخوازن، داکۆ نەبنە هێجەت حکومەتا ناوەندی ژی، بناڤێ یاسایێ و ژبەر ئێکنەگرتنا مە، مایتێکرنێ د کاروبارێن هەرێما مە یا یاساییدا بکەت و بزاڤا بچویککرن و لاوازکرنا وێ بدەت.

و بەشەک ژ ڤێ سیاسەتێ خۆ د کۆمبوونێن وەکی ئەوا سەرۆکێ حکومەتا هەرێما کوردستانێ دگەل لایەنێن بەشدار د حکومەتا فیدرالی و پەرلەمانێ عێراقێدا لڤی ماوەی هاتیەکرن و سەرۆکێ حکومەتێ ب ئاشکرایی و راستەراست سەرەدەری و رەفتارێن حکومەتا ناوەندی و نەخاسمە ئەوا ل سالا دەربازبووی ل بەرامبەر گەلەک ژ بابەتێن کوردستانێ و نەخاسمە ژی مووچەخۆرێن هەرێمێ هاتیەکرن ب ستەمگەرانە و نەدادپەروەری دا زانین و تەکەزی لسەر هندێ کر ئەڤ رەفتارە ناهێنتە قەبیلکرن، و ئەڤە قۆناغەکە ژ ئێکهەلوێستییا لایەنێن کوردستانی دژی رەفتارێن کرێتێن هندەک لایەنێن پشکدار د حکومەتا فیدرالیدا بەرامبەر فیدرالیەتا هەرێما کوردستانێ دکەن و پێدڤییە ئەڤ هەلویستە پشکەک بیت ژ ئەزموونا بۆری یا کوردان و وانەوەرگرتن ژ وێ ئەزموونێ بت بۆ قۆناغێن داهاتوو و گاڤێن دویڤدا بۆ هندێ دەستێن چەپەل هند یارییا ب چارەنڤیسا گەلەکێ خۆڕاگر وەکی کوردستانیان نەکەن، چونکی ئەم پەروەردەی وێ قوتابخانەینە کو هندەک سەرکردێن مەزن وەکی بازرانیێ نەمر و سەرۆک بارزانی ئەم فێری “خۆنەچەماندنێ” کرینە و ئەڤ رێباز و دوریشمە خەتیرا رێکا مەیە چ ل قۆناغێن شۆڕەشگێری و خەباتا چیای و چ ل قۆناغا دەولەتداری و دامەزراوەیبوونێدا.

*پرۆفیسۆرێ هاریکار/ زانکۆیا زاخۆ