غەفوور مەخمووری*
گەلی کوردستان بەدرێژایی مێژوو لەپێناو مانەوە و وەدەستهێنانی مافەکانی لە تێکوشان و بەرخوداندا بووە، سەرەڕای هەوڵەکانی دوژمن و داگیرکەران بۆ لەناوبردنی گەلی کوردستان بە خاک و خەڵکەوە، بەڵام توانیویەتی پارێزگاری لە بوونی خۆی بکات و رووبەڕووی هێرش و پەلاماری دوژمنان و داگیرکەران ببێتەوە و دوای هەر کەوتنێک بە گڕوتینێکی نوێوە هەڵبستێتەوە و درێژە بە بەرخودانی خۆی بدات.

گەلی كوردستان یەكێكە لەگەلە دێرینەكانی ئەم ناوچەیە و تا ئێستا خاوەنی كیان و دەوڵەتی سەربەخۆ نییە، زۆربەی زۆری نەتەوەكانی ئه‌م ناوچەیە خاوەنی دەوڵەتن، كەچی كوردستان بەپێی رێككەوتننامە نێودەوڵەتییەكان و بەرژەوەندیی زلهێزەکان چەندین جار دابەشكراوە بەسەر نەتەوە سەردەستەكانی (عەرەب و فارس و تورك) و بە دەوڵەتەكانییانەوە لكێندراوە، كورد چەندین هەلی بۆ رەخسا لەبارترین هەل لەپەیمانی سیڤەری ساڵی 1920 بوو، كە بەپێی ئەو پەیماننامەیە دەبووا كورد لەپاش ساڵێك خۆبەڕێوەبردن ببێتە خاوەنی دەوڵەتی خۆی، كەچی لەرێگەی پەیماننامەی لۆزانەوە لەساڵی 1923 ئەو خەونەی گەلی كوردستان لەباربرا، پاشان چەندین هەلی دیكە هاتنە پێشەوە لەوانە ڕاپەڕینی ساڵی 1991 و رووخانی رژێمی بەعس لە 2003، كەچی نەمانتوانی سوود لەم دەرفەتە زێڕینانە ببینین.

مێژووی عێراق لەسەرەتای دروستبوونییەوه تاوەكو ئێستا پڕە لە کارەسات بۆ گەلی كوردستان، لەچوارچێوەی ئەم دەوڵەتە دروستكراوه هیچ پێكهاتە و نەتەوەیەک بەئاسوودەیی ناژیت، بۆیه باشترین كار لەبەریەک هەڵوەشاندنەوەی عێراقە بۆ سێ بەش، هەروەک چۆن ئەمریکییەکان لەرێگەی پرۆژەکەی بایدن عێراقیان بۆ سێ بەش دابەشکردووە.

دوای رووخانی رژێمی بەعس لە بەهاری 2003؛ دەرفەتێکی نوێ هاتە پێشەوە کەوا گەلانی چوارچێوەی نەخشەی داتاشراوی عێراق بتوانن سەرلەنوێ لەسەر بنەمایەکی سەردەمییانە عێراق بنیاتبنێنەوە و مافەکانی خۆیانی تێدا زامن بکەن، سەرکردایەتیی کوردستانیش بەو هێوایەوە رووی کردە بەغدا و بەشدار بوو لە بیناکردنەوەی عێراق، کە بە باوەڕی من کورد دەبووا سوودی لەو دەرفەتە وەربگرتایە و کاری بۆ سەربەخۆیی کوردستان بکردایێت.

هه‌موو لایه‌ك چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌ بووین، كه‌وا سیسته‌مێكی مۆدێرن و باوه‌ڕ به‌ بنه‌ماكانی دیموكراسی حوكمی عێراق بكات و، هەڵه‌كانی ڕژێمه‌كانی پێشوو به‌رانبه‌ر گه‌لانی عێراق دووباره‌ نه‌كاته‌وه‌، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی عێراق له‌ دوای ڕووخانی ڕژێمی به‌عس له‌ هه‌مان عه‌قڵییه‌تی پێشوو بیریان كرده‌وه‌ و، هه‌وڵیاندا هه‌مان سیاسه‌تی ڕژێمه‌كانی پێشوو به‌رانبه‌ر گه‌لانی عێراق پراكتیك بكه‌ن، ئه‌م شێوازه‌ی حوكم له‌ عێراقدا زیانی به‌ هه‌موو لایه‌ك گه‌یاند و، بووه‌ته‌ هۆكار بۆ چه‌ندین كێشه‌ و گرفت و له‌ داهاتووشدا ده‌بێته‌ هۆی دووباره‌بوونه‌وه‌ی كاره‌ساته‌كانی ڕابردوو، بۆیه‌ له‌سه‌ر هه‌موو لایه‌ك پێویسته بوو دژی ئه‌و شێوازه‌ی حوكمی عێراق بوه‌ستنه‌وه‌ و ڕه‌تیبكه‌نه‌وه‌.
حوكمڕانانی عێراق به‌و هه‌ڵسوكه‌وتانه‌یان به‌ره‌و تاكڕه‌وی و دیكتاتۆرییه‌ت هه‌نگاویان نا و، وه‌كو ڕژێمه‌كانی پێشووی عێراق له‌ دژی كورد و خواسته‌كانی وه‌ستانه‌وه‌، سیاسه‌تی هه‌ڵه‌ و دژایه‌تیی حكوومه‌تی عێراق بۆ نه‌ته‌وه‌ و پێكهاته‌كانی ناو نه‌خشه‌ی داتاشراوی عێراق، ئه‌و وڵاته‌ی ڕووبه‌ڕووی كۆمه‌ڵێ‌ كێشه‌ی سیاسی و ئه‌منی و ئابووری و ئیداری كردەوه‌.

ئه‌م ڕه‌وشه‌ی عێراق وایكرد، كه‌وا زه‌مینه‌ بسازێت بۆ دروستبوونی ده‌یان میلیشیای سه‌ربازی و ڕێكخراوی تیرۆریستی، ئه‌وانه‌ش بوونه‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌وا ڕه‌وشی ئاسایش و سه‌ربازیی عێراق ئاڵۆز بێت و، وڵاتانی ناوچه‌كه‌ش به‌پێی ئه‌جێندای خۆیان له‌ عێراق جووڵه‌ بكه‌ن و ده‌ست بخه‌نه‌ كاروباری عێراق، ئه‌مه‌ش بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌وا عێراق نه‌توانێ پارێزگاری له‌ سه‌روه‌ریی خۆی بكات.

لە ساڵی 2003 تا 2017 پەیوەندیی کوردستان و عێراق بە چەندین ئاڵۆزی و هەوراز و نشێودا رەتبوو، هەر زوو دەسەڵاتدارانی عێراق لەو بەڵێنانەی خۆیان کە بە کوردیان دابوو پاشگەز بوونەوە و ئەو دەستوورەی کەوا زۆربەی لایەنەکان بەشداربوون لە نوووسینی و بەشێک لە مافەکانی گەلی کوردستانی تێدا جێگیرکرابوو، لەلایەن دەسەڵاتدارانی عێراق پشتگوێ خرا و کاری پێنەکرا.

کێشەو گرفتەکانی نێوان عێراق و کوردستان بەردەوام بوون؛ بۆیە بۆ دەربازکردنی رەوشێکی وا ئاڵۆز، جەنابی سەرۆک مەسعوود بارزانی رێبەری بزاڤی رزگاریخوازیی نیشتمانی کوردستان بە راوێژ لەگەڵ زۆربەی زۆری لایەنە سیاسییەکانی کوردستان گەیشتنە ئەو باوەڕەی کەوا بڕیاری ئەنجامدانی ریفراندۆم بۆ سەربەخۆیی كوردستان بدەن.
دوای وەرگرتنی بڕیاری ئەنجامدانی ریفراندۆم بۆ سەربەخۆیی کوردستان؛ پرسی سەربەخۆیی كوردستان گەیشتە قۆناخێك دەبووا هەنگاوی پراكتیكی و دووربینانەی بۆ هەڵبگیرێت، پرسەكە لەوە دەرچوو كە دوو بۆچوونی جیاواز لەناو خەڵكی كوردستاندا لەسەر ئەو پرسە هەبێت، ئایا ئێمە دەمانەوێت سەربەخۆ بین یان هەر بە پاشكۆیەتی عێراقی بەزۆر دروستكراو بمێنینەوە؟ نەخێر نەك هەر خۆمان بەڵكو دەتوانین بڵێن تارادەیەك رای گشتیی جیهانیش لەوە دڵنیا بۆوە كە جارێكی دیكە كوردستان ناتوانێت وەك بەشێك لە عێراق بمێنێتەوە، ئەمەش لەبەر ئەوەیە کەوا كورد ماوەی 80 ساڵ حكومڕانی عەرەبی سوننەی تاقیكردەوە، سەرەنجامەكەی ئەنفال و كیمیاباران و كاولكردنی كوردستان بوو، هەروەها ئەوە ماوەی نزیكەی 15 ساڵیشە (2003 – 2017) كورد حكومڕانی عەرەبی شیعە تاقیدەكاتەوە، سەرەنجامی ئەمەشیان پێڕەوکردنی سیاسەتی پەراوێزخستن و بێبەڵێنی و برسیکردنی خەڵکی کوردستان بوو لەڕێی بڕینی بودجە و مووچەی خەڵكی كوردستان و پەراوێزخستنی کورد بوو لە پرۆسەی سیاسیی عێراق و هەروەها پێشێلكردنی ئەو دەستوورە بووە كە لەساڵی 2005 بۆ بنیاتنانەوەی عێراقێكی نوێ پەسەندكرا بوو.

بڕیاری ئەنجامدانی ریفراندۆم بڕیارێکی گونجاو بوو لە کاتێکی گونجاودا، وەڵامێک بوو بۆ ئەو هەموو غەدر و زوڵمەی دەرهەق بە گەلی کوردستان و میژووی خەبات و بەرخودانی رابردوو و ئێستای، بۆیە هەر كەس و هێز و لایەنێك ئەوجا لە ژێر كاریگەری ئەجێندای دەرەكیدا بێت یاخود بۆ هەر مەبەستێكی دیكە دژی ریفراندۆم و سەربەخۆیی كوردستان وەستابێتەوە، ئەوا مێژوو خاڵێكی رەشی لەسەر تۆمار دەكات و نەوەكانی ئایندەش لێی خۆش نابن، ئەو فرسەتەی ساڵی 2017 بۆ كوردستان هاتە پێشەوە دەبووا هەموومان سوودی لێوەربگرین و لەدەستی نەدەین.

بڕیاری ئەنجامدانی ریفراندۆم لە کاتێکدا بوو کەوا پێشمەرگەی کوردستان تیرۆریستانی داعشی تێکشکاندبوو؛ زۆربەی زۆری ناوچە دابڕێنراوەکانی کوردستانی ئازاد کردبوو، پێشمەرگە لە کەرکوک و مەخموور و شنگال و دەڤەرەکانی دیکەی کوردستان لە سەنگەردا بوو، هاوسۆزییەكی گەورەی نێودەوڵەتیمان لەگەڵدا بوو، بەڵام كێشەی سەرەكیمان نێوماڵی كوردستان بوو كە نەمانتوانی لەسەر ئەم پرسە نیشتمانی و نەتەوەییەدا یەكڕیز و یەكدەنگ و یەك ئیرادە بین، ئەوەشیان پەیوەندی بەخۆمانەوە هەیە نەک لایەنی دیکە، ئەمە پەیوەستە بە گەلی کوردستان نەک وڵاتان و خەڵکانی دیکە.

ئەو هەلەی کەوا بۆ گەلی کوردستان رەخساوە هەلێکی مێژوویی بوو، دەبووا سوودی لێوەربگرین و لەدەست خۆمانی نەدەین و، نەیکەینە قوربانی بەرژەوەندییە حزبییەکان، لەم پێناوەدا دەبووا هەموو لایەکمان بەرژەوەندیی خۆمان لە بەرژەوەندیی گشتیدا ببینینەوە و، جلی تەنگی حزبایەتی فڕێ بدەین و جلی کوردایەتی بپۆشین، ئەگەر هەموو لایەکمان سوودمان لەو دەرفەتە مێژووییە وەرگرتبایە و بەیەکەوە کارمان بۆ سەربەخۆیی کوردستان بکردبایە، ئەوا شانازییەکی مێژوویی مەزنمان بۆ گەلی کوردستان تۆمار دەکرد، ئەوانەی ئەوەشیان نەکرد ئەوا مێژوو بەزەیی بەکەسدا نایەتەوە، بۆیە دەبووا بە رۆحییەتێکی نەتەوەیی و نیشتمانی کاربکەین و گەلی کوردستان بگەیەنین بە کەنارێکی ئارام، بێگومان ئەو کەنارە ئارامەش تەنها سەربەخۆیی و دامەزراندنی دەوڵەتی کوردستانە.
راگەیاندنی سەربەخۆیی کوردستان؛ لەڕووی سیاسییەوە کوردستان دەبووە هۆکاری چەسپاندنی ئارامی و ئاسایش لە ناوچەکەدا، لەڕووی ئابووریشەوە دەبووە شوێنێکی گرنگ بە حوکمی ئەوەی خاوەن نەوت و کانزا و ئاوێکی زۆرە و شوێنێکی گەشتیاری گرنگە و، لەڕووی کشتوکاڵیشەوە دەوڵەمەندە، بۆیە کوردستان وەک دەوڵەتێک زوو دەیتوانی لەسەر پێی خۆی بوەستێت.

پرسی ئەنجامدانی ریفراندۆم بۆ سەرخۆبوونی کوردستان بووە بابەتی گەرمی میدیا جیهانی و ناوچەیی و ناوخۆییەکان و بووە جێی بایەخ و لێکۆڵینەوەی ناوەندە سیاسی و ئەکادیمییەکانی جیهان و وایکرد کەوا دۆستمان زێدە بن و بەچاوی هیواوە لێمان بڕوانن، لەسەر سەرکردایەتیی سیاسی کوردستان بوو کەوا بە بایەخەوە لەو پشتیوانییە بڕوانن و بایەخی تەواوی پێبدەن.

دەبووا لەڕێی جووڵەی دیپڵۆماسی ئەو باوەڕەمان بۆ هەموو لایەک دروستکردبا کەوا دروستبوونی ده‌وڵه‌تی كوردستان ده‌بێته‌ی مایه‌ی چەسپاندنی ئاشتی بۆ هه‌موو لایه‌ك و، هه‌ڕه‌شه‌ نیه‌ بۆ سەر هیچ ده‌وڵه‌تێك، به‌ڵكو هۆكارێكه‌ بۆ سه‌قامگیری و پاراستنی ئاسایشی ناوچه‌كه‌، به‌هۆی ئه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی كوردستان هه‌موو كات دژایه‌تیی تیرۆری كردووه‌ و هۆكارێك بووه‌ بۆ ئاشتی و پێكه‌وه‌ژیانی سه‌رجه‌م نه‌ته‌وه ‌و ئایینه‌كان و په‌یوه‌ندیی باشی له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تانی ناوچەکە هه‌بووە و، به‌رژه‌وه‌ندیی هاوبه‌شی ناوچه‌كەی پاراستووە‌‌، بۆیە راگەیاندنی سەربەخۆیی و دامەزراندنی دەوڵەتی کوردستان دەبێتە فاکتەرێکی سەرەکی بۆ دابینکردنی هێمنی و ئارامی بۆ ناوچەکە و جیهانیش، بێگومان ئەمەش خواستی کۆمەڵگای نێودەوڵەتییە، بۆیە دامەزراندنی دەوڵەتی کوردستان نابێتە هەرەشە لەسەر هیچ لایەک، دەبووا ئەو باوەڕەمان لای زۆربەی لایەنە ناوچەیی و نێودەڵەتییەکان بچەسپاندبا، بەڵام کاری پێویست بۆ ئەوە ئەنجام نەدرا.

ئەو کاراکتەرانەی لە لێژنەی باڵای ریفراندۆم دانرابوون لەسەر بنەمای حزبی دانرابوون، نەک لەسەر بنەمای شارەزایی و لێهاتوویی و باوەڕبوون بەسەربەخۆیی کوردستان، هەر بۆیەشە دوای رووداوەکانی 16ی ئۆکتۆبەری 2017 بە شێوازێکی دیکە لێدوانیاندا و ئەو راستییەیان سەلماندیان کە بەشێکیان ئەهلی ئەو کارە نەبوون، کارێکی وا گرنگی نەتەوەیی و نیشتمانی پێویستی بە کەسانی بوێر و خۆڕاگر هەبوو.

جەنابی سەرۆک مەسعود بارزانی لە رێی ئەنجامدانی ریفراندۆمەوە گەورەترین شانازی مێژوویی بۆ خۆی و بۆ گەلی کوردستان تۆمارکرد کەوا نەوە دوای نەوە شانازی پێوە بکات، ریفراندۆم خاڵی وەچەرخان بوو لە مێژووی گەلی كوردستان و تاكە كارێكی باش و ستراتیژی کە لە مێژووی خەباتی گەلی کوردستان ئەنجامدرابێت ریفراندۆم بوو، كە گەلی كوردستان دەنگی بە سەربەخۆیی كوردستان دا و بۆ هەموو دنیای سەلماند کەوا بەڵێ سەربەخۆیی دەوێت.
ریفراندۆم وەكو پرۆسە سەركەوتوو بوو، خەڵک بە شێوەیەکی هێمنانە لە پرۆسەیەکی دیموکراتیدا دەنگی بۆ سەربەخۆیی کوردستان دا، بەڵام پرۆسەکە رووبەڕووی خیانەتی ناوخۆیی و ئیقلیمی و نێودەوڵەتی بووەوە، ئەوە وایكرد ئەو كێشانە دروست بێت کە لە 16ی ئۆکتۆبەری 2017 روویاندا، بێگومان ئەگەر خیانەتی 16ی ئۆکتۆبەری 2017 نەبووایێ ئەوا ئێستا ئێمە خاوەن دەوڵەتی خۆمان بووین، بەهیچ شێوەیەک نەدەبا لایەنێک لەگەڵ دوژمن رێكبكەوێت و خاكی کوردستانی پێشكەش بكات، دەبووا بەرگری لە خاكی کوردستان و لە ئەنجامەكانی ریفراندۆم کردبا، لەبەرئەوەی ریفراندۆم هەنگاوێك بوو بۆ سەربەخۆیی كوردستان كە خواستی لەمێژینەی گەلی كوردستان بووە.

پێویستە هەموو كوردێك شانازی بە ئەنجامەكانی ریفراندۆم بكات و، بە ئەنجامدانی کارێکی نەتەوەیی مەزن سەیری بکات، خۆم وەك كەسێكی نەتەوەیی کە خەبات بۆ سەربەخۆیی كوردستان دەکەم هەمووكات شانازی بە ریفراندۆمەوە دەكەم و وەكو خاڵێكی درەوشاوەی مێژووی گەلی كوردستان سەیری دەكەم و، وەكو كارەساتێكی نەتەوەیی و خیانەت بەرانبەر گەلی كوردستان سەیری 16ی ئۆكتۆبەریش دەكەم.

* سکرتێری گشتیی یەکێتی نەتەوەیی دیموکراتی کوردستان YNDK