رێبوار حەمەلاو شوانی
28 ساڵ لەمەوبەر و لەڕۆژێكی وەك ئەمڕۆدا، سەدان هەزار هاووڵاتیی كورد لەكوردستانی عیراق شار و شارۆچكەو گوند و ئاواییەكانیان بەجێهێشت، هەموویان پێكەوە مێژووییەكی پرشنگداریان بۆ خۆیان تۆمار كرد و بەیەك دەنگ وتیان نا بۆ گەڕانەوەی دەسەڵاتی زۆڵم و زۆرداری و ستەمكاریی. لەو رۆژەدا، هاووڵاتیانی كورد پێكەوە، پیر و گەنج، ژن و پیاو و منداڵ و پەككەوتە بەشدارییان لەهەڵوێستێكی نەتەوەیی یەكگرتوودا كرد و روویان لەناوچە سنوورییەكان كرد.سەرەڕای دیوە سیاسییە گرنگەكەی، كۆڕەو دیوێكی مرۆیی كاریگەریی هەبوو.
نەهامەتی و ئێش و مەینەتی هاووڵاتیانی كورد هەموو سنوورەكانی بڕی و دەنگدانەوەیەكی گەورەی هەبوو، لەسەر رای گشتیی جیهانی و پشتیوانییەكی جەماوەری و رەسمیی گەورە بۆ ماف و داخوازییەكانی كورد دروست بوو.كۆڕەو، رووداوێكی ئاسایی ناو مێژووی نزیكی كۆمەڵانی خەڵك نییە، بەڵكو كۆڕەو یادێكی لەیادنەچووی هەموومانە، رووداوێكی مێژوویی پڕ لەپەند و وانەی مێژووییە كە هەروا لەیادەوەریماندا ناسڕێتەوە. كۆڕەوی میلیۆنی كورد كە كۆتاییەكی ناخۆشی راپەڕینی ئاداری 1991 بوو، بووە ریفراندۆمێكی جەماوەریی فراوان بۆ رەتكردنەوەی گەڕانەوەی دەسەڵاتی رەشی بەعسییەكان بۆ شارەكانی كوردستان. لەكۆڕەودا، یەكڕیزی و یەكدەنگیی كورد لەهەمبەر زۆرداری داگیركەر و ستەمكار روونتر لەجاران دەركەوت و كۆمەڵگای نێودەوڵەتی و وڵاتانی هەرێمایەتی ناچار بەوەرگرتنی هەڵوێست كرد و هەر كۆڕەویش بوو كە ڕای گشتیی جیهانی لەبەرژەوەندیی كورد خەمڵاند و بووە سەرەتای گەڵاڵەبوونی بیرۆكەی بڕیاری 688ی نەتەوە یەكگرتووەكان. هەرچەندە كۆڕەو كارەساتێكی مرۆیی بوو، بەڵام پەیامێكی سیاسیی گرنگیش بوو بۆ هەموو ئەو لایەنانەی لەو سەردەمەی دۆخی كوردستان و عێراق و ناوچەكەدا بوونیان هەبوو، لەڕژێمی رەشی بەعسییەكانەوە، بۆ وڵاتانی هاوپەیمان، كەدواجار بووە هۆی دروستكردنی ناوچەیەكی ئارامی دژە فڕین و دەستپێكردنی پڕۆسەی پرۆڤاید كۆمفۆرت.
كۆڕەوی میلیۆنی گەلی كورد لە ساڵی 1991 لەگەڵ ئەوەی ریفراندۆمێكی سروشتی بوو لە هەمانكاتیشدا هێندەی دژایەتی هاتنەوەی داگیركەران و بكوژانی كوردەواری بوو، چەند هێندەش ترس بوو لەو داگیركار و بكوژانەی كە كوردەواری ئەزموونی تاڵ و ناخۆشی مەرگەساتی ئەنفال و سێدارە و راگواستن و چەكی كیمیایی لەگەڵدا هەبوو، ئەگەر لایەنی سەرەكی یان دیمەنی گشتی كۆڕەو لەترس لەدڕەندەیی و دڵڕەقی بەعس و سەدامدا دەردەكەوت، بەڵام ئەم ترسە گشتییە، یان ترسی سەراپای نەتەوەیەك كە دەبێتە كردار یان بەكۆمەڵ رەو دەكات، سەیر بكەن چ ئایاتێك لەخەبات و تێكۆشانیان هێنایەدی و چ كاریگەرییەكی گەورەیان لەسەرانسەری جیهاندا نەخشاند، مەترسی و كۆڕەوی كوردان بۆ هەڵاتن لەچنگی خوێناوی داگیركار و دیكتاتۆر ئەو دەیە مەزنەی بۆ هەموو جیهان سەلماند: تەنانەت ترس و مەترسی بەكۆمەڵیش ئەگەر بكرێنە ئامرازی خەبات دەتوانن ژینگەیەكی گرنگ و شێوازێكی كاریگەر بۆ خەبات و تێكۆشان ئاوا بكەن، كۆڕەوی كوردان ئەوەی سەلماند كە مەرج نییە بۆ دژایەتی داگیركاری و دڵڕەقی زاڵمان چەكمان پێبێت، یان بیرمەند و فەیلەسوف بین، یان پێشڕەو و جەنگاوەر بین یان سیاسی و سەركردە بین، بەڵكو بە پێچەوانەوە كۆڕەو سەلماندی سەرەنجام مرۆڤە مەزڵومەكان دەتوانن ببنە بكەر و قارەمان و پاڵەوانی ئەم خەباتە كە كۆڕەو بوو. كۆڕەو تەنها ترس و هەڵاتن نەبوو لەداگیركاری و دیكتاتۆری، یان تەنها پیشاندانی مەترسی نەبوو بەرامبەر دڕندەیی و دڵڕەقی بكوژانی كورد، بەڵكو ئەوپەڕی ئازایەتیش بوو كە هەمووان دەستیان لەماڵ و سامان بەرداو روویان كردە نادیار و ناوچە شاخاوی و سنوورییەكان كە هەمووان دەیانزانی ژیان و مانیان دەكەوێتە مەترسییەوە، یان هیچ نەبێت بەرەو نادیاری ملیان نا.ئەم ئازایەتییە بەكۆمەڵە لەهەردوو ئاڕاستەی وازهێنان لەماڵ و سامان، كۆچكردن بەرەو نادیاری هێندە گرنگ و كاریگەر بوو كە هەمووان بوونە یەك چین و یەك ئاستی ژیان و گوزەران و هەمووان ماڵ و ژینگەو شوێنی حەسانەوەیان بووە شاخ و كێو و بن دارەكان، ئەمە ئەو ساتە گرنگەیە لەمرۆڤایەتی كە لەنەهامەتی و لەئەوپەڕی قوربانیدان و لەخۆبووردندا یەكسان بوون و ئەمجارە كوردستان سەلماندی كە یەكسانی چینایەتی و یەكسانی لەژیان و لەماڵ و سامان و شوێنی حەسانەوەدا ئەگەری بوونیان هەیە و كورد لەم كۆڕەوەدا بەپلەی باڵا یەكسانی كردە شێوازێك بۆ ژیان و بۆ خەبات، ئیتر بە هەموو جیهان گووترا كە گەلی كورد ئامادە نییە ژیانی داگیركاری و ژێر دەستی قبوڵ بكاتەوە. بەر لەكۆڕەو، كورد دژی ستەمكارترین دەسەلات راپەڕی كە ئەویش رژێمی بەعس بوو.راپەرین،لە بەرواری 5ی3ی 1991 ئەنجامدرا و كۆی ناوچەكانی باشووری كوردستان بەكەركووك و خانەقینەوەش رزگاركرا. بەڵام راپەرینە مەزنەكەی 1991، ئەو دەستەواژەیەی بەزووترین كات لە ناو جەماوەر و میدیای كوردی بڵاوكرایەوە زوو دامركایەوە. كە تەمەنی مانگێكی تینەپەڕاند. ئەوەبوو لە بەرواری رۆژی 31ی مانگی 3ی ساڵی 1991 نەتەوەی كورد تووشی نسكۆ و كارەساتێكی مرۆیی گەورەبۆیەوە كە ئەویش كۆڕەو بوو.
