د. حەبیب مستەفا خەڵكی گوندی زورەگڤان لە ناوچەی بارزان و لەدایكبووی 1981 وڵاتی ئێرانە. ئەو خاوەنی بڕوانامەی دكتۆرایە و لەدیدارێكی رۆژنامەی خەباتدا تێزی دكتۆرانامەكەی شیدەكاتەوە. بەهۆی گرنگیی و ناوەڕۆكی دكتۆرانامەكەی كە بەزمانی فەرەنسی نووسراوە و بە یەكەمین سەرچاوەی بڕواپێكراوی مەیدانیی دادەندرێت لە بواری ئەنترۆپۆلۆژیای یاساییدا، رۆژنامەی خەبات بەباشیزانی بۆ ئەم دیدارە میوانداری ناوبراو بكات و وەڵامی ئەو پرسیارانە بڵاوبكاتەوە، كە خوێنەر ئاشنا دەكات بە تێزی دكتۆرانامەكە.
دیمانە: سەردار حوسێن
د. حەبیب مستەفا قۆناغی سەرەتایی و ناوەندی لە ئێران خوێندووەو قۆناغی ئامادەیی و زانكۆی لە كوردستان و لە زانكۆی سەڵاحەدین تەواوكردووە لە ساڵی 2009 چووەتە وڵاتی فەرەنساو دەستی بە خوێندنی ماستەر كردووە، دوای ماستەریش دەستی بەخوێندنی دكتۆرا كردووە، ماستەرنامەكەی بەناونیشانی (پێگەی یاسایی كورد لە دەستوورەكانی عیراق لە نێوان ساڵی 1958 - 1970) بوو، تێزی دكتۆراكەشی لە بواری مێژوو و ئەنترۆپۆلۆژیای یاساییە بەناونیشانی (دابونەریتی كورد لەناوچەی بارزان).
د. حەبیب مستەفا لەسەرەتای دیدارەكەدا تیشكی خستەسەر ئەو بوارەی كە دكتۆرانامەكەی لێ بەدەست هێناوەو دەڵێت: ئەنترۆپۆلۆژیای یاسایی لێكدانەوە و خوێندنەوەی یاساكانی كۆمەڵگەیە بە شیكردنەوەی رۆڵی بەهاو كولتوورە كۆمەڵایەتییەكان، كە كۆمەڵگە كاری پێدەكات و لێكەوتە و گونجان و كارلێكەكانی لەگەڵ یاسا دەخاتەڕوو.
لەبارەی تێزی دكتۆرانامەكەی د. حەبیب مستەفا دەڵێت: دكتۆرانامەكەم سەبارەت بەدابونەریتی كوردە لە ناوچەی بارزان لە سەردەمی شێخایەتی بارزان و بەتایبەت ساڵانی 1958 تا 1969 لە سەردەمی دووایین شێخی بارزان “شێخ ئەحمەدی بارزانی”، كە بەزمانی فەرەنسی نووسیوومە و بەشێوەیەكی گشتیش باس لەدابونەریتی بارزانییەكان دەكات.
سەبارەت بە هۆكاری دەستنیشانكردنی ئەم بوارە، د. حەبیب مستەفا لەو دیدارەدا دەڵێت: خوودی دابونەریتی كورد سەرچاوەیەكی یاسا بووە بۆ بەڕێوەبردنی كۆمەڵگەی عەشیرەتی، ئینجا چ بارزانی بن یان جاف و بەرواری بن، ئەوانە لە چوارچێوەی كۆمەڵگەیەكی عەشائیری ژیاون و بەهۆی ئەوەیش كە كورد دەوڵەتی نەبووەو هەمیشەش بیری كوردایەتی لەپەرەسەندن بووە، هەوڵدراوە ئەو دابونەریتەی هەیە لەنێوخۆدا كۆمەڵگای پێوە بەڕێوەببردرێت، من بۆ باشتر خوێندنەوەی ئەو بارودۆخە دابونەریتی بارزانییەكانم دەستنیشان كردووە، كە ناوچەیەكی پەراوێزخراوبووە و رۆڵی دابونەریت تیایدا زەق بووە، هاوكات ئەو ناوچەیە لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئەو سەردەمە بەردەوام رووبەڕووی پەلاماردان و پەراوێزخستن بووەتەوە.
د. حەبیب مستەفا زیاتر لەسەر تێزی دكتۆرانامەكەی دەدوێت و دەڵێت: لیژنەی گفتوگۆی دكتۆرانامەكەم و بەتایبەتیش ئەو پرۆفیسۆرانەی زانكۆی سۆربون كە هەڵسەنگاندن و سەرپەرشتی توێژینەوەكەیان كرد، تێزەكەی منیان بە ئیشێكی رەسەن و دیكیومێنتاری ناساند و بۆ ئەوان زۆر گرنگ بوو كە ئیشێكی وەها بەرجەستە كراوە و راستەوخۆ بەزمانی ئەوان نووسراوەو وەرگێڕان نییە، هەرچەند من هیچ سەرچاوەیەكی سەرەكیم نەبوو، تەنها كتێبەكەی د. عەبدوڵا غەفورم لەبەردەست هەبوو، كە نزیكەی 30 لاپەڕەیەك بوو بەناونیشانی “بارزانم چۆن دیت” كە ناوبراو سەردەمێك مامۆستا بووە لەناوچەی بارزان، ئەو باسی ژیانی ئاسایی بارزانییەكانی كردووەو كەمێكیش تیشكی خستۆتەسەر دابونەریتی میللەتی بارزان، هەروەهاش تێزەكەی بەڕێز د. عەلی دۆلەمەری نوێنەری حكوومەتی هەرێم لە فەرەنسا، كە لە بەندێكیدا باس لە چۆنیەتی پێكهاتەی كۆمەڵگای بارزانییەكان دەكات، سوودم لێی وەرگرتووە، بەڵام كارەكەی من مەیدانی بووە، كە نزیكەی 40 پرسیارم لەسەر دوو تەوەر دابەش كردووە، تەوەری یەكەمیان دەسەڵات و چۆنیەتی بەڕێوەبردن لە كۆمەڵگای بارزانییەكان كە باسی دەسەڵاتی شێخەكانی بارزان كراوە لەسەر بنەمای (برایەتی و دادپەروەری) بنیادنراوەو دەسەڵاتەكەیان ئایینی بووە، بەوپێیەی ئەوان لەسەر تەریقەتی نەقشبەندی بوونە، هەروەها باسی چۆنیەتی بەڕێوەبردنی كاروباری ناوخۆی گوند كراوە، كە لەلایەن سەرۆكی بنەماڵە و ریشسپییەكان و موختاری گوند بەڕێوەچووە و لە تەوەری دووەمیشدا باسی رۆڵی دابونەریت كراوە لە ژیانی بارزانییەكان كە بریتی بووە لە هاوسەرگیری و دابەشكردنی میرات و كاروباری كشتوكاڵ و ئاژەڵداری و ژینگەپارێزی و سیستەمی دادوەری.
د. حەبیب مستەفا سەبارەت بە تەوەرە مەیدانییەكەی تێزی دكتۆرانامەكەی دەڵێت: من لەم توێژینەوەیە لە هەر عەشیرەتێك چەند كەسێكم هەڵبژاردووە، كە كۆی گشتیان 40 كەس بوونەو قسەم لەگەڵ كردوون، تەنانەت لەگەڵ عەشیرەتەكانی دەوروبەری ئەوانیش قسەم كردووە، خوودی بارزانییەكان كۆنفدراسیۆنی عەشیرەتن، ئەوان ناوچەی جوگرافی خۆیان هەیە و بریتین لە حەوت عەشیرەت، كە (دۆلەمەری و شێروانی و بەڕۆژی و گەردی و هەركی بنەجی و نزاری)ـن، من لەگەڵ 40 كەس قسەم كردووە لەو تێزەمدا، تەنهاش بارزانییەكان نەبوون كە قسەم لەگەڵ كردوون، بەڵكو لەگەڵ ئەو عەشیرەتانەش قسەم كردووە، كە دراوسێ و هاوسنوورن لەگەڵ دەڤەری بارزان.
د. حەبیب روونكردنەوەی زیاتر لەبارەی میللەتی بارزان دەدات و دەڵێت: خاڵی جیاكەرەوە لەنێو عەشیرەتەكانی بارزان نییە، رەنگە هەندێك وردە كەلتووریان هەبێت جیایانبكاتەوە، بەڵام بەگشتی هەموویان پابەندی بنەماكانی تەكییەی بارزان بوونە و زۆربەی بارزانییەكان موسوڵمانی سوننەی شافعی مەزهەبن لەسەر تەریقەتی نەقشبەندی و بەشێكیش مەسیحین، كە ئەوانیش هەمان مامەڵە و رەفتاریان لەسەر بنەمای (برایەتی و دادپەروەری) لەگەڵ كراوە، سەبارەت بە دابونەریت و مێژووی ئەو دەڤەرە من بە تایبەتی ئیشم لەسەر سەردەمی شێخ ئەحمەدی بارزانی و بەگشتیش ئیشم لەسەر چاكسازی شێخەكانی بارزان كردووە. بارزانییەكان هەمان دابونەریتی رەسەنی كوردەوارییان هەبووە و تایبەتمەندی خۆیشیان لەوەدا بینیووەتەوە كە چاكسازییان كردووە لەبارەی مافەكانی ئافرەت لە پرۆسەی هاوسەرگیری و هەروەها بارودۆخی ژینگە و كاروباری ئابووری و سیستەمی دادوەری و پرسە كۆمەڵایەتییەكان. یەكێك لە تایبەتمەندییە زۆر گرنگەكانی شێخەكانی بارزان ئەوەبووە هێزیان بەكار نەهێناوە، بەڵكو خەڵك خۆی هاتووە و پابەندی ئەو چاكسازییانە بووە.
ژینگە و ژینگەپارێزیی كە لەم سەردەمەی ئێستادا لە جیهان بەگشتی بایەخ و گرنگی خۆی پێ دەدرێت، تەوەرێكی دیكەی دیدارەكەمانە لەگەڵ د. حەبیب مستەفا، بەو پێیەش كە لە كوردستان دەڤەری بارزان بە ژینگەپارێزیی و ناوچەی پارێزراوە سرووشتییەكان ناسراوەو لە تێزی دكتۆرانامەكەی ئەویشدا رەنگی داوەتەوە، ناوبراو دەڵێت: خوودی ژینگەپارێزی تایبەتمەندی هەموو كوردە، هەموو كورد حەزی لە چاندنی دارو درەخت هەیە، تۆ سەیركە دەچیتە هەر ماڵێك لە گوندەكان دارێك یان رەیحانەیان چاندووە، هەموو ماڵێك ناوی منداڵەكانیان بە ناوی شاخ و چیاكان ناوناوە، لەدونیای سیاسەتی كوردیش گوتراوە كورد و چیا دۆستی یەكترن، واتا كورد بەگشتی ژینگەپارێزبووە، ئەوەی لەناوچەی بارزان دەبینرێت بەهادانە بەو دابونەریتە ژینگەپارێزییە و پێشخستن و رێكخستنیەتی، ئەوەیش لەچوارچێوەی رێنمایی شێخەكانی بارزان بووە، پرسی ژینگەپارێزی وەك لە تێزەكەمدا ئاماژەم پێكردووە لەسەردەمی شێخ محەمەدی بارزانی لەچوارچێوەی رێنمایی بووەو شێخ عەبدولسەلامی بارزانیش درێژەی پێداوە و لەسەردەمی شێخ ئەحمەدی بارزانیش ئەو رێنماییانە لەشێوەی فەرمان دەبێت و بۆ میللەتەكە پابەندكاربوون و سەرپێچیكاریش سزای بۆ دانراوە، بە واتایەكی دیكەش دەتوانم بڵێم ئەو چاكسازییانە بە قۆناغ بووە.
سەرۆكی بنەماڵە و سەرۆكی خانەوادە، كە هەریەكەیان پێگە و پێناسە و ئەرك و گرنگی خۆیان هەیە، لە پرسە كۆمەڵایەتییەكان چۆن بڕیاریان داوەو پەیڕەوی ئەو بنەمایانەیان كردووە كە تەكیە و شێخەكانی بارزان دایانناوە؟ تەوەرێكی دیكەمان بوو لەو دیدارەدا، د. حەبیب مستەفا دەڵێت: ئێمە دەزانین عەشیرەتی كوردی وەك دەوڵەت بەڕێوە دەچێت، لە دەوڵەتدا هەر یەكەیەكی ئیداری ئەرك و فەرمانی خۆی هەیە وەك پارێزگاو قائیمقامیەت و ناحیە و گوند و …هتد، لە ناوچەی بارزانیش دوای تەكیە گوند هەبووە، لەناو گوندیش بنەماڵە و ریشسپی و موختار هەبووە، بەڵام ئەو عەشیرەتانەی لەناو میللەتی بارزان هەن ئاغایان نەبووە، بەڵكو گوند هەبووە، لەناو گوندیش چەندین بنەماڵە هەبووە، كە خزمایەتی و هاوخوێنی لەنێوانیان هەبووە، ئەوانە هەریەكەیان بەپێی دەسەڵاتەكانی خۆیان ئەركیان هەبووە و ژیان و گوزەرانی خۆیان و خەڵكی ناوچە و گوند و خانەوادەكانیان بەڕێوەبردووە و بڕیاریان لە پەیوەندییە ناوخۆییەكانی خۆیان داوە، سەبارەت بە تەكیەی بارزان و شێخەكانی بارزان، ئەوان رۆڵی بەرچاوی خۆیان لە ژیانی تاك هەبووە، بۆ نموونە كاری هەرەوەزیی یان ئەوەی لەناو كوردەواری پێی دەگوترێت (زبارە) ئەوەیان زۆر ئاسانكاری بۆ ژیانی خەڵكەكە كردووە و زۆریش باوبووە، لەراستیشدا سوودێكی باشی هەبووە بۆ سەرجەم دانیشتووانی ئەو ناوچانە، لەدیدی شێخی بارزان زبارە هۆكارێك بووە بۆ پەرەپێدانی یەكڕیزیی كۆمەڵگا و هۆكارێكیش بووە بۆ ئەوەی خەڵكی هەژار سوودی لێوەرگرێت.
بەریەككەوتن و دژبەیەكبوونی نێوان دابونەریت لەگەڵ یاسا و بنەما ئایینییەكان بەشێكی دیكەی گفتوگۆكەمان بوو لەگەڵ د. حەبیب مستەفا، ئێمە دەپرسین شێخەكانی بارزان چۆن گونجاندنیان لەنێوان دابونەریت و یاسا و بنەما ئایینییەكان كردووەو نموونەیش لەسەر ئەوە چییە؟ ئەو دەڵێت: راستییەكەی چاكسازی و رێنمایی شێخەكانی بارزان هەموویان بەرگێكی ئایینیان هەبووە و كوردبوونیشیان پاراستووە، لەهەمان كاتیشدا لە چوارچێوەی دابونەریتی كوردبووە، ئەگەر سەیری رەوایەتی شێخەكانی بارزان بكەین، دەبینین ئەوان مرۆڤی چاكسازیخوازی ئایینی بوونە، بۆ نموونەش رێگرییان لە هاوسەرگیری گەورە بە بچووك كردووە، چونكە بچووكەكە توانای بڕیاردانی نەبووە، كە ئەوە لەروانگەی شەرعیشەوە هەر جائیز نەبووە، پەیوەندی نێوان شێخەكانی بارزان و خەڵكەكەیش وەهابووە كە تەواوی خەڵكەكە بەو رێنماییانە پایەندبوونە، بۆ نموونە هەموو خەڵكەكە لە مەسەلەی هاوسەرگیری و ئافرەتدا پابەندبوونە، من لە تێزەكەم هیچ حاڵەتێكی پابەندنەبوونم بەدی نەكردووە، ئەگەر سەرپێچیش هەبووبێت لەبواری ژینگەبووە، رەنگە كەسێك سەرپێچی لە راوكردن كردبێت، بەڵام لەبەرانبەردا چەك كراوە و ئەوەیش سزاكەی بووە.
ئێمە دەپرسین چەمكی میللەت، زۆرجار هەمان پێناسەی خەڵك و هاووڵاتی و هاونیشتیمانی بۆ دەكرێت، بەپێی توێژینەوەكەی ئێوە ئەو چەمكە لەلایەن شێخەكانی بارزان خوێندنەوەو پێناسەی دیكەی بۆ كراوە، هاوكات لە دەڤەری بارزان مەسیحیش هەن خۆ ناكرێ هەمان بنەما شەرعییەكانی ئیسلام لەسەر ئەوانیش پەیڕەو بكرێت؟ شێخ چۆن توانیوویەتی بەڵانس لەنێوان بڕوا و قەناعەتی خۆی و رێككارە ئایینییەكانی ئەوان رابگرێت؟ د. حەبیب مستەفا دەڵێت: شێخەكانی بارزان لەسەر بنەمای برایەتی و دادپەروەری رێنماییەكانیان بنیادناوە، خوودی چەمكی میللەت گوزارشت لە یەكسانی لەمافەكان دەكات، كە هەمووان یەك بیروباوەڕی ئایینی و نەتەوەییان هەیە، ئەوەیش بووەتە دەستپێكی بیركردنەوە لە سەربەخۆیی، هاوكات بیریان لەوەش كردۆتەوە كە خۆیان ژیان و گوزەرانی خۆیان بەڕێوەببەن و حەزێكیش بووە بۆ یەكڕیزیی نێوانیان، لەگەڵ ئەوەشدا لە ناوچەی بارزان خەڵكی مەسیحیش هەن و ئەوانیش بە هەمانشێوە خۆیان بە میللەتی بارزان دادەنێن، راستە تەكیەی بارزان سرووشتێكی ئایینی هەبووە، بەڵام بە پشت بەستن بە بنەمای برایەتی و دادپەروەری رێزیان لە بیروباوەڕی ئەوانیش گرتووە و رێكارەكانی ژیانیان لەرووی هاوسەرگیری و جەژن و رێوڕەسمە ئایینەیكان بەپێی ئایین و بیروباوەڕی خۆیان بووە، لەرووی كۆمەڵایەتی و دابونەریت و چاكسازیشەوە هەر بەدرێژایی مێژوو شێخەكانی بارزان رێزیان لە بیروباوەڕی ئەوان گرتووە.
لە د. حەبیب مستەفا دەپرسین، بەپێی خوێندنەوەی ئێمە بۆ پوختكراوەی تێزی دكتۆرانامەكەتان تەكیەی بارزان، ئەوەی بە ناوەندی دەسەڵاتی شێخ ناوتان بردووە و دەشكرێ بە لووتكەی هەڕەمەكە پێناسە بكرێت، دوو ئەركی هەبووە، ئەركی ئایینی و ئەركی جێبەجێكردنی رێنماییەكانی شێخ، بەڵام دەسەڵاتی جێبەجێكار كێ بوون؟ ئایا دامەزراوەیەك یان كەسانێكی دیاریكراو هەبوون ئەو رێنمایی و فەرمایشتانەی شێخ ببەنە واری جێبەجێكردن؟ د. حەبیب مستەفا دەڵێت: من لە تێزەكەم ئەوەم روونكردۆتەوە، كە رێنمایی و چاكسازییەكانی تەكیەی بارزان و شێخەكانی بارزان دوو لایەنی هەبووە، لایەنی ئایینی و خواناسی لەگەڵ لایەنی بەڕێوەبردنی ژیان و گوزەرانی خەڵك و میللەتەكە، میللەت پابەندی رێنمایی و فەرمانەكانی شێخ بووە، هەروەها وەكیلی شێخ و تەكیەی بارزان هەبووە، موختاریش هەبووە، كە لەلایەن خوالێخۆشبوو عوسمان بارزانی ـیەوە سەرپەرشتی كراوە، لەبەر ئەوەی ناوچەی بارزان ناوچەیەكی فراوانە و لەو سەردەمەشدا وەك ئێستا نەبووە ئامرازی پەیوەندی و ئۆتۆمبێل هەبێت، بەڵام ئەو وەكیلانە و لەرێگەی موختارەكانەوە رێنمایی و فەرمایشتەكانیان گەیاندووە بە تەواوی دانیشتووانی ناوچەكە و لە رێگەی نێردراو (قاصد) ئەو كارە كراوە، بەشێوەیەكی گشتی ریزبەندی و زنجیرەیەك هەبووە بۆ پەیوەندی نێوان تەكیە و شێخەكانی بارزان لەگەڵ میللەتی بارزان.
لە تەوەرێكی دیكەی تێزی دكتۆرانامەكەیدا د. حەبیب مستەفا باسی چاكسازییەكانی كردووە كە بە قۆناغ بووە، بەتایبەت لەبواری ژینگە و ژیانی كۆمەڵایەتی، كە زۆریش هاوتەریب بوونە لەگەڵ بنەما شەرعییەكانی ئیسلام، ئێمە لێی دەپرسین: ئایا لە دەرەنجامی توێژینەوەكەت ئەوەت دەرخستووە تاچەند میللەتی بارزان بەلایەوە ئاسایی بووە كە ئەو رێنماییەی لەسەر پەیڕەو بكرێت و پێیەوەش پایەند بێت؟ ئەو دەڵێت: لە چەمكی قۆناغ مەبەستم ئەوەیە كە رێنماییەكان بە قۆناغ بووەو لە هەر قۆناغێكدا بڕگە و چاكسازی زیاتر پەیڕەو كراوە، بۆ نموونە یەكەمینجار هەوڵدراوە ئافرەت خاوەنی بڕیار و رەزامەندبوونی خۆی بێت لە هاوسەرگیریكردندا، دواتریش لەرووی ژینگەییەوە بەهەمان شێوە راوكردن و كاتی چنینەوەی بەروبوومی سرووشتی بە قۆناغ بووە، ئافرەت بڕیاری لەچارەنووسی خۆی داوە و ئازادیش بووە، من وشەی ئازادی بەمانا رۆژئاواییەكەی بەكار ناهێنم، ئافرەت لە كۆندا لەناو كورد مافی كاركردنیشی هەبووە، لەناوچەی بارزانیش ئافرەت مافی سكاڵاكردنی هەبووە لە رێگەی خێزانی شێخەوە، كاتێكیش ئافرەت دەگاتە ئەو ئاستە ئاسان نییە بچەوسێندرێتەوە، هاوشانی پیاوانیش لەناوچەی بارزان ئافرەتیش بە هەمان شێوە شوێنكەوتەی تەكیە بووەو هەمان مافەكانی دەستەبەر كراوە، بۆیەش هیچ كات كێشە و گرفتیان نەبووە.
لە دوایین قسەكانی ئەو دیدارەیدا د. حەبیب مستەفا سوپاس و پێزانینی خۆی ئاراستەی هەموو ئەو كەسانە دەكات كە هاوكاری بوون لە بەدەستهێنانی بڕوانامەكەیدا و دەڵێت: زۆر سوپاسی هاوكارییەكانی جەنابی كاك سیروان بارزانی دەكەم و زۆر سوپاسی د. موسڵح مستەفا سەرۆكی زانكۆی سۆران دەكەم، ئەگەر هاندان و پشتگیرییەكانی ئەو نەبووایە نەمدەتوانی ئەو دكتۆرانامەیە بنووسم، هەروەها زۆر سوپاسی ئەو كەسانەیش دەكەم كە كاتی خۆیان بە مندا بۆ چاوپێكەوتنی مەیدانی لە بارزانییەكان و سورچی و زێبارییەكان، هاوكات زۆر سوپاسی حكوومەتی فەرەنسا و نوێنەرایەتی حكوومەتی هەرێمی كوردستان لە فەرەنسا و بەتایبەتیش كاك د. عەلی دۆلەمەری نوێنەری حكوومەتی هەرێمی كوردستان لە فەرەنسا دەكەم.
