‎نەتەوەیەک کە بە بڕیاری بیانی دابەش کرا، نابێت بە دەستی خۆی دووبارە دابەش بکرێتەوە!

4

ئه‌نوه‌ر مه‌سیفی
‎کوردستان تەنیا بە یەک پەیماننامە دابەش نەکراوە، بەڵکوو مێژووی دابەشبوونی ئەم خاکە بە درێژایی سەدەکان لەگەڵ ململانێی ئیمپراتۆرییەکان، بەرژەوەندییە سیاسییەکان و هەندێک جار ناکۆکییە ناوخۆییەکاندا گرێدراوە. ئەگەر بمانەوێت سەرەتای ئەو دابەشبوونە لە مێژوودا بگەڕێینەوە، دەبێت بچینەوە بۆ شەڕی چالدێران لە ٢٣ی ئابی ١٥١٤، کاتێک ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی بە سەرکردایەتیی سوڵتان سەلیم و دەوڵەتی سەفەوی بە سەرکردایەتیی شا ئیسماعیل لە بەرامبەر یەکتردا شەڕیان کرد. ئەو شەڕە تەنیا ململانێی دوو دەسەڵاتی سیاسی و ئایینی نەبوو؛ خاڵی وەرچەرخانێک بوو لە چارەنووسی ناوچە
ناوچه‌کوردنشینەکان کاریگەرییەکی درێژخایەنی لەسەر جوگرافیا و پەیوەندییە سیاسییەکانی کوردستان هەبوو.
‎لە دوای ئەو شەڕە، ناوچە کوردنشینەکان زیاتر کەوتنە ناو بازنەی ململانێ و نفووزی دوو ئیمپراتۆرییەکە. دواتر، بە پەیماننامەی زەهاو، کە بە پەیماننامەی قەسر شیرینیش ناسراوە، لە ساڵی ١٦٣٩دا، سنووری نێوان عوسمانی و سەفەوی تا ڕادەیەکی بەرچاو جێگیر کرا و خاکی کوردستان لە نێوان دوو دەسەڵاتی گەورەدا دابەشبوونی سیاسیی قووڵتری بەخۆوە بینی. ئەو سنوورەش بە تێپەڕبوونی کات و بە پەیماننامە و ڕێککەوتنەکانی دواتر گۆڕانکاریی بەسەردا هات.
‎لەوەوە تا سەدەی بیستەم، کوردستان بەردەوام لە ژێر کاریگەریی ململانێی دەوڵەتانی دەوروبەر بوو. دوای جەنگی یەکەمی جیهانی و ڕووخانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی، دەرفەتێکی نوێ بۆ چارەسەرکردنی پرسی کورد هاتە پێشەوە. پەیماننامەی سیڤەر لە ١٠ی ئابی ١٩٢٠دا، لە ماددەکانی ٦٢ تا ٦٤، باس لە خودموختاری و ڕێگایەکی مەرجدار بۆ سەربەخۆیی ناوچە کوردنشینەکان دەکرد؛ بەڵام ئەو پەیماننامەیە جێبەجێ نەکرا و پەیماننامەی لۆزان لە ٢٤ی تەممووزی ١٩٢٣دا جێگای گرتەوە. بەم شێوەیە، پرسی کورد لە نێوان بەرژەوەندیی هێزە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکاندا بەبێ چارەسەر مایەوە.
‎ئەمە مێژوویەکی پڕ لە زوڵم و بێدادییە؛ بەڵام لە تەنیشت بەرپرسیاریی دەوڵەتانی داگیرکەر و هێزە گەورەکان، نابێت ئەوەش لەبیر بکەین کە ناکۆکییە ناوخۆییەکان و هەڵوێستە سیاسییە نادروستەکان لە هەندێک ساتی چارەنووسسازدا زیانیان بە یەکڕیزیی نەتەوەیی گەیاندووە.
‎- وانەی مێژوو؛ لە ڕابردووەوە تا ڕیفراندۆمی ٢٠١٧
‎ئێمە زۆرجار رەخنە لە نەوەکانی رابردوو دەگرین کە بۆچی نەیانتوانی لە ساتە مێژووییەکاندا یەکگرتوو بن، بۆچی دەرفەتیان دا کەسانێک بە ناوی ئەوان لەسەر چارەنووسی کورد بڕیار بدەن و بۆچی لە هەندێک قۆناغدا بەرژەوەندیی کەسی و گرووپییان لە سەرووی بەرژەوەندیی نەتەوە دانا.
‎لە مێژووی شۆڕشەکانی کوردستاندا و لە قۆناغەکانی خەباتی شێخ مەحمودی حەفیدیشدا، ناکۆکی و هەڵوێستی جیاواز کاریگەریی لەسەر چارەنووسی بزووتنەوەی نەتەوەیی هەبووە. ئەو مێژووە پێمان دەڵێت کە گەلێک تەنها بە خەبات و قوربانیان سەرناکەوێت، بەڵکوو پێویستی بە یەکڕیزی، ستراتیژیی هاوبەش و ڕێبەرایەتیی بەرپرسیار هەیە.
‎- بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە: ئایا ئێمە لەو مێژووە وانەمان وەرگرتووە؟
‎ڕیفراندۆمی ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧ یەکێک لە گەورەترین ساتەکانی مێژووی نوێی کوردستان بوو. ئەو ڕۆژە خەڵکی کوردستان بە دەنگی خۆیان ویستیان بۆ سەربەخۆیی دەربڕی و ٩٢.٧٣ لە سەدی دەنگە دروستەکان بەڵێیان بە سەربەخۆیی گوت. ئەو دەنگە تەنیا بۆ حزبێک یان ڕێبەرێک نەبوو؛ دەنگی نەتەوەیەک بوو کە بە درێژایی مێژوو بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووسی خۆی خەباتی کردووە.
‎بەداخەوە، لەو ساتە چارەنووسسازەدا نەبوونی هاوئاهەنگیی سیاسی و نەتەوەیی، لەگەڵ گوشارە دەرەکییەکان، کێشەیەکی گەورەی دروست کرد. دواتر، ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٧ و گرتنەوەی کەرکووک و بەشێک لە ناوچە جێناکۆکەکان، زامێکی قووڵیان لە جەستەی کوردستاندا بەجێهێشت.
‎کەرکووک تەنیا شارێک نییە؛ بەشێکە لە ناسنامە، مێژوو و خەباتی نەتەوەیی کورد. بۆیە هەر هەڵوێست و بڕیارێک کە لە ساتێکی چارەنووسسازدا ببێتە هۆی لەدەستدانی خاک و لاوازکردنی پێگەی کوردستان، پێویستە بە وردی هەڵبسەنگێندرێت و بەرپرسیاریی سیاسیی ئەو بڕیارانە دیاری بکرێت.
‎لە دیدی منەوە، ئەوەی بە ئەنقەست و بە ئاگایی لە ساتێکی هەستیاردا بەرژەوەندیی کەسی و حیزبی بخاتە سەرووی بەرژەوەندیی کوردستان، یان ببێتە هۆی لەدەستدانی خاک و شکاندنی ئیرادەی نەتەوەیی، خیانەتێکی گەورە ده‌کات بە مێژووی ئەو نەتەوەیە. چونکە هیچ کەس و حزبێک مافی ئەوەی نییە خاک و چارەنووسی گەلێک بکاتە قوربانیی حساباتی سیاسیی خۆی.
‎- کوردستان موڵکی هیچ حزب و کەسایەتییەک نییە
‎ئەوەی ئەمڕۆ بە هەر بیانوویەک هەوڵی دووبارە دابەشکردنەوەی کوردستان بدات، یان بیەوێت ئەو دەستکەوتانەی بە خوێنی شەهیدان و قوربانیدانی نەتەوەکەمان بەدەست هاتوون لاواز بکات، تەنیا لەگەڵ بەرژەوەندیی ئەمڕۆی کوردستان ناکۆک نییە؛ بەڵکوو خیانەت دەکات بە مێژووی ڕابردوو و داهاتووی نەوەکانی کورد. ‎ڕەخنەگرتن مافێکی دیموکراتییە، هیچ حزب و دەسەڵات و ڕێبەرێک بێ رەخنە نییە؛ بەڵام نابێت ڕەخنە ببێتە بیانوو بۆ تێکدانی بناغەی کوردستان. جیاوازیی سیاسی شتێکی ئاساییە، بەڵام شکاندنی یەکپارچەیی خاک و لاوازکردنی پێگەی نەتەوەیی، هیچ پاساوێکی سیاسیی نییە.
‎کوردستان موڵکی هەموو کوردانە؛ ئەوانەی لە ناوخۆی کوردستان دەژین و ئەوانەی لە دەرەوەی وڵاتن. هیچ لایەنێک ناتوانێت خۆی به‌ خاوەنی بێ‌ئەملا و ئەولای ئەم خاکە بزانێت، یان بە ناوی بەرژەوەندیی خۆی چارەنووسی نەتەوەکە دیاری بکات.
‎- کۆتایی؛ مێژوو دووبارە نابێتەوە، ئەگەر وانەی لێ وەربگرین
‎ئەگەر لە ١٥١٤دا ململانێی ئیمپراتۆرییەکان بووە هۆی گۆڕانی چارەنووسی کوردستان، ئەگەر لە ١٦٣٩دا پەیماننامەی زەهاو سنووری نێوان دوو دەسەڵاتی گەورەی جێگیر کرد و ئەگەر لە ١٩٢٣دا لۆزان مافی سەربەخۆیی کوردی لە چوارچێوەی ڕێککەوتنە نێودەوڵەتییەکاندا پشتگوێ خست، ئەوا نابێت ئەمڕۆ خۆمان ببینە هۆکاری دووبارەبوونەوەی ئەو تراژیدیایە.
‎ئێمە نابێت ئەوەی نەوەکانی پێشوو بە بڕیاری بیانی لەدەستیان دا، ئەمڕۆ بە دەستی خۆمان لەدەستی بدەین. نابێت ئەو نەتەوەیەی بە درێژایی سەدەکان بۆ ماف و ئازادیی خۆی خەباتی کردووە، بەهۆی ناکۆکیی ناوخۆیی و بەرژەوەندیی کەسی و حیزبییەوە جارێکی تر تووشی دابەشبوون ببێت.
‎پێویستە لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی بەرزی کوردستان، یەکڕیزیی نەتەوەیی، پاراستنی خاک و دامەزراوەکان و مافی دیاریکردنی چارەنووسی خۆمان کۆبینەوە. چونکە ئەوەی کوردستان بەهێز دەکات، تەنیا هێزی سیاسی و ئابووری نییە؛ بەڵکوو ویست و ئیرادەی هاوبەشی ئەو نەتەوەیەیە کە نایەوێت جارێکی تر ببێتە قوربانیی بەرژەوەندیی ئەوانی تر.
‎ئەوەی ئەمڕۆ بە دەستی خۆی کوردستان دووبارە دابەش بکاتەوە، لە مێژوودا لە ڕیزی ئەوانەدا دەوەستێت کە بە بڕیاری بیانی کوردستانیان دابەش کرد. ‎چونکە کوردستان بە خوێنی شەهیدان پارێزراوە، بە قوربانیدانی نەوەکان گەیشتووەتە ئەمڕۆ، و ئەرکی ئێمەیە بە یەکڕیزی و هۆشیاری بیگەیەنینە نەوەکانی داهاتوو.