سهرهتا وتار نەتەوەیەک کە بە بڕیاری بیانی دابەش کرا، نابێت بە دەستی خۆی دووبارە...
ئهنوهر مهسیفی
کوردستان تەنیا بە یەک پەیماننامە دابەش نەکراوە، بەڵکوو مێژووی دابەشبوونی ئەم خاکە بە درێژایی سەدەکان لەگەڵ ململانێی ئیمپراتۆرییەکان، بەرژەوەندییە سیاسییەکان و هەندێک جار ناکۆکییە ناوخۆییەکاندا گرێدراوە. ئەگەر بمانەوێت سەرەتای ئەو دابەشبوونە لە مێژوودا بگەڕێینەوە، دەبێت بچینەوە بۆ شەڕی چالدێران لە ٢٣ی ئابی ١٥١٤، کاتێک ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی بە سەرکردایەتیی سوڵتان سەلیم و دەوڵەتی سەفەوی بە سەرکردایەتیی شا ئیسماعیل لە بەرامبەر یەکتردا شەڕیان کرد. ئەو شەڕە تەنیا ململانێی دوو دەسەڵاتی سیاسی و ئایینی نەبوو؛ خاڵی وەرچەرخانێک بوو لە چارەنووسی ناوچە
ناوچهکوردنشینەکان کاریگەرییەکی درێژخایەنی لەسەر جوگرافیا و پەیوەندییە سیاسییەکانی کوردستان هەبوو.
لە دوای ئەو شەڕە، ناوچە کوردنشینەکان زیاتر کەوتنە ناو بازنەی ململانێ و نفووزی دوو ئیمپراتۆرییەکە. دواتر، بە پەیماننامەی زەهاو، کە بە پەیماننامەی قەسر شیرینیش ناسراوە، لە ساڵی ١٦٣٩دا، سنووری نێوان عوسمانی و سەفەوی تا ڕادەیەکی بەرچاو جێگیر کرا و خاکی کوردستان لە نێوان دوو دەسەڵاتی گەورەدا دابەشبوونی سیاسیی قووڵتری بەخۆوە بینی. ئەو سنوورەش بە تێپەڕبوونی کات و بە پەیماننامە و ڕێککەوتنەکانی دواتر گۆڕانکاریی بەسەردا هات.
لەوەوە تا سەدەی بیستەم، کوردستان بەردەوام لە ژێر کاریگەریی ململانێی دەوڵەتانی دەوروبەر بوو. دوای جەنگی یەکەمی جیهانی و ڕووخانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی، دەرفەتێکی نوێ بۆ چارەسەرکردنی پرسی کورد هاتە پێشەوە. پەیماننامەی سیڤەر لە ١٠ی ئابی ١٩٢٠دا، لە ماددەکانی ٦٢ تا ٦٤، باس لە خودموختاری و ڕێگایەکی مەرجدار بۆ سەربەخۆیی ناوچە کوردنشینەکان دەکرد؛ بەڵام ئەو پەیماننامەیە جێبەجێ نەکرا و پەیماننامەی لۆزان لە ٢٤ی تەممووزی ١٩٢٣دا جێگای گرتەوە. بەم شێوەیە، پرسی کورد لە نێوان بەرژەوەندیی هێزە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکاندا بەبێ چارەسەر مایەوە.
ئەمە مێژوویەکی پڕ لە زوڵم و بێدادییە؛ بەڵام لە تەنیشت بەرپرسیاریی دەوڵەتانی داگیرکەر و هێزە گەورەکان، نابێت ئەوەش لەبیر بکەین کە ناکۆکییە ناوخۆییەکان و هەڵوێستە سیاسییە نادروستەکان لە هەندێک ساتی چارەنووسسازدا زیانیان بە یەکڕیزیی نەتەوەیی گەیاندووە.
- وانەی مێژوو؛ لە ڕابردووەوە تا ڕیفراندۆمی ٢٠١٧
ئێمە زۆرجار رەخنە لە نەوەکانی رابردوو دەگرین کە بۆچی نەیانتوانی لە ساتە مێژووییەکاندا یەکگرتوو بن، بۆچی دەرفەتیان دا کەسانێک بە ناوی ئەوان لەسەر چارەنووسی کورد بڕیار بدەن و بۆچی لە هەندێک قۆناغدا بەرژەوەندیی کەسی و گرووپییان لە سەرووی بەرژەوەندیی نەتەوە دانا.
لە مێژووی شۆڕشەکانی کوردستاندا و لە قۆناغەکانی خەباتی شێخ مەحمودی حەفیدیشدا، ناکۆکی و هەڵوێستی جیاواز کاریگەریی لەسەر چارەنووسی بزووتنەوەی نەتەوەیی هەبووە. ئەو مێژووە پێمان دەڵێت کە گەلێک تەنها بە خەبات و قوربانیان سەرناکەوێت، بەڵکوو پێویستی بە یەکڕیزی، ستراتیژیی هاوبەش و ڕێبەرایەتیی بەرپرسیار هەیە.
- بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە: ئایا ئێمە لەو مێژووە وانەمان وەرگرتووە؟
ڕیفراندۆمی ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧ یەکێک لە گەورەترین ساتەکانی مێژووی نوێی کوردستان بوو. ئەو ڕۆژە خەڵکی کوردستان بە دەنگی خۆیان ویستیان بۆ سەربەخۆیی دەربڕی و ٩٢.٧٣ لە سەدی دەنگە دروستەکان بەڵێیان بە سەربەخۆیی گوت. ئەو دەنگە تەنیا بۆ حزبێک یان ڕێبەرێک نەبوو؛ دەنگی نەتەوەیەک بوو کە بە درێژایی مێژوو بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووسی خۆی خەباتی کردووە.
بەداخەوە، لەو ساتە چارەنووسسازەدا نەبوونی هاوئاهەنگیی سیاسی و نەتەوەیی، لەگەڵ گوشارە دەرەکییەکان، کێشەیەکی گەورەی دروست کرد. دواتر، ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٧ و گرتنەوەی کەرکووک و بەشێک لە ناوچە جێناکۆکەکان، زامێکی قووڵیان لە جەستەی کوردستاندا بەجێهێشت.
کەرکووک تەنیا شارێک نییە؛ بەشێکە لە ناسنامە، مێژوو و خەباتی نەتەوەیی کورد. بۆیە هەر هەڵوێست و بڕیارێک کە لە ساتێکی چارەنووسسازدا ببێتە هۆی لەدەستدانی خاک و لاوازکردنی پێگەی کوردستان، پێویستە بە وردی هەڵبسەنگێندرێت و بەرپرسیاریی سیاسیی ئەو بڕیارانە دیاری بکرێت.
لە دیدی منەوە، ئەوەی بە ئەنقەست و بە ئاگایی لە ساتێکی هەستیاردا بەرژەوەندیی کەسی و حیزبی بخاتە سەرووی بەرژەوەندیی کوردستان، یان ببێتە هۆی لەدەستدانی خاک و شکاندنی ئیرادەی نەتەوەیی، خیانەتێکی گەورە دهکات بە مێژووی ئەو نەتەوەیە. چونکە هیچ کەس و حزبێک مافی ئەوەی نییە خاک و چارەنووسی گەلێک بکاتە قوربانیی حساباتی سیاسیی خۆی.
- کوردستان موڵکی هیچ حزب و کەسایەتییەک نییە
ئەوەی ئەمڕۆ بە هەر بیانوویەک هەوڵی دووبارە دابەشکردنەوەی کوردستان بدات، یان بیەوێت ئەو دەستکەوتانەی بە خوێنی شەهیدان و قوربانیدانی نەتەوەکەمان بەدەست هاتوون لاواز بکات، تەنیا لەگەڵ بەرژەوەندیی ئەمڕۆی کوردستان ناکۆک نییە؛ بەڵکوو خیانەت دەکات بە مێژووی ڕابردوو و داهاتووی نەوەکانی کورد. ڕەخنەگرتن مافێکی دیموکراتییە، هیچ حزب و دەسەڵات و ڕێبەرێک بێ رەخنە نییە؛ بەڵام نابێت ڕەخنە ببێتە بیانوو بۆ تێکدانی بناغەی کوردستان. جیاوازیی سیاسی شتێکی ئاساییە، بەڵام شکاندنی یەکپارچەیی خاک و لاوازکردنی پێگەی نەتەوەیی، هیچ پاساوێکی سیاسیی نییە.
کوردستان موڵکی هەموو کوردانە؛ ئەوانەی لە ناوخۆی کوردستان دەژین و ئەوانەی لە دەرەوەی وڵاتن. هیچ لایەنێک ناتوانێت خۆی به خاوەنی بێئەملا و ئەولای ئەم خاکە بزانێت، یان بە ناوی بەرژەوەندیی خۆی چارەنووسی نەتەوەکە دیاری بکات.
- کۆتایی؛ مێژوو دووبارە نابێتەوە، ئەگەر وانەی لێ وەربگرین
ئەگەر لە ١٥١٤دا ململانێی ئیمپراتۆرییەکان بووە هۆی گۆڕانی چارەنووسی کوردستان، ئەگەر لە ١٦٣٩دا پەیماننامەی زەهاو سنووری نێوان دوو دەسەڵاتی گەورەی جێگیر کرد و ئەگەر لە ١٩٢٣دا لۆزان مافی سەربەخۆیی کوردی لە چوارچێوەی ڕێککەوتنە نێودەوڵەتییەکاندا پشتگوێ خست، ئەوا نابێت ئەمڕۆ خۆمان ببینە هۆکاری دووبارەبوونەوەی ئەو تراژیدیایە.
ئێمە نابێت ئەوەی نەوەکانی پێشوو بە بڕیاری بیانی لەدەستیان دا، ئەمڕۆ بە دەستی خۆمان لەدەستی بدەین. نابێت ئەو نەتەوەیەی بە درێژایی سەدەکان بۆ ماف و ئازادیی خۆی خەباتی کردووە، بەهۆی ناکۆکیی ناوخۆیی و بەرژەوەندیی کەسی و حیزبییەوە جارێکی تر تووشی دابەشبوون ببێت.
پێویستە لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی بەرزی کوردستان، یەکڕیزیی نەتەوەیی، پاراستنی خاک و دامەزراوەکان و مافی دیاریکردنی چارەنووسی خۆمان کۆبینەوە. چونکە ئەوەی کوردستان بەهێز دەکات، تەنیا هێزی سیاسی و ئابووری نییە؛ بەڵکوو ویست و ئیرادەی هاوبەشی ئەو نەتەوەیەیە کە نایەوێت جارێکی تر ببێتە قوربانیی بەرژەوەندیی ئەوانی تر.
ئەوەی ئەمڕۆ بە دەستی خۆی کوردستان دووبارە دابەش بکاتەوە، لە مێژوودا لە ڕیزی ئەوانەدا دەوەستێت کە بە بڕیاری بیانی کوردستانیان دابەش کرد. چونکە کوردستان بە خوێنی شەهیدان پارێزراوە، بە قوربانیدانی نەوەکان گەیشتووەتە ئەمڕۆ، و ئەرکی ئێمەیە بە یەکڕیزی و هۆشیاری بیگەیەنینە نەوەکانی داهاتوو.