خه‌بات – حەمید سوورچی:
دکتۆر هێمن جەواد سابیر، پسپۆری پزیشکی خێزانی لەم دیدارەیدا تیشک دەخاتە سەر بەرزە پەستانی خوێن و هۆکارەکانی تووشبوون بەم نەخۆشییە، کاریگەریی بۆماوەیی لەسەر بەرزە پەستانی خوێن، نیشانەکانی نەخۆشییەکە، چۆنیەتی دەستنیشانکردن و چارەسەرکردنی، کاریگەریی بەرزە پەستانی خوێن لە سەر دڵ، هەروەها تا چ ڕادەیەک بەرزە پەستانی خوێن مەترسی بۆ سەر ژیانی مرۆڤ هەیە ، ئەم زانیاریانە و چەند زانیارییه‌کی دی لە بارەی ئەم نەخۆشییە بۆ خه‌بات ڕوون دەکاتەوە.
* لە دەستپێکدا لە باره‌ی ناساندنی نەخۆشی بەرزە پەستانی خوێن «ضغط الدم» دکتۆر هێمن جەواد سابیر پسپۆری پزیشکی خێزانی بۆ خەبات گوتی:
– پەستانی خوێن ئەو هێزەیە کە خوێن لە کاتی گەڕانیدا لەسەر دیواری خوێنبەرەکان دروستی دەکات، بە دوو ژمارە پێوانە دەکرێت: ژمارەی سەرەوە پەستانەکە لە کاتی گرژبوونی دڵ، ژمارەی خوارەوە لە کاتی پشوودانی دڵ لەنێوان لێدانەکان پیشان دەدات. بەپێی پێناسەی ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی، ئەگەر لە پێوانەکردنی دووبارەدا لە ڕۆژانی جیاواز، ژمارەی سەرەوە 140 یان زیاتر، یان ژمارەی خوارەوە 90 یان زیاتر ملیمەتر جیوه بێت، بە بەرزەپەستانی خوێن دادەنرێت. هەندێک ڕێنمایی، پۆلێنکردنی بەرزەپەستانی خوێن لە 130/80 دەست پێ دەکەن؛ بۆیە هەڵسەنگاندنی پزیشکی ته‌نیا پشت بە یەک ژمارە نابەستێت.
*لە وەڵامی پرسیاری ئایا هۆکارەکانی تووشبوون بە بەرزە پەستانی خوێن چیین؟ روونی کردەوە:
– لە زۆربەی کەساندا هۆکارێکی تاک و دیاریکراو نییە؛ بەڵکوو بۆماوەیی، زیادبوونی تەمەن و شێوازی ژیان پێکەوە کاریگەرییان هەیە. قەڵەوی، خواردنی خوێی زۆر، کەمجووڵەیی و خواردنەوەی زۆری کحول ئەگەری تووشبوون زیاد دەکەن. لە بەشێکی کەمتر لە نەخۆشاندا، نەخۆشیی گورچیلە، تێکچوونی هۆرمۆنەکان، وەستانی هەناسە لە خەودا یان هەندێک دەرمان، وەک هەندێک ئازارشکێن و دەرمانی گیرانی لووت، دەبنە هۆکاری بەرزبوونەوەی پەستان.
* لە وەڵامی پرسیاری ئایا بۆماوەیی کاریگەریی لەسەر بەرزەپەستانی خوێن هەیە؟ بۆ ئەمەش گوتی:
– بەڵێ، ئەگەر دایک، باوک یان خوشک و برا تووشی بەرزەپەستانی خوێن بن، ئەگەری تووشبوون زیاتر دەبێت. ئەمە بەو مانایە نییە، کە کەسەکە حەتمەن تووش دەبێت؛ پاراستنی کێشی گونجاو، خوێی کەم، جووڵەی بەردەوام و پێوانەکردنی ڕێکوپێک دەتوانن مەترسییەکە کەم بکەنەوە. هەروەها، خێزانەکان زۆرجار نەریتەکانی خواردن و شێوازی ژیانیش هاوبەش دەکەن.
* لە بەشێکی قسەکانیدا سەبارەت بەوەی تا چ رادەیەک بەرزە پەستانی خوێن مەترسیدارە؟ لە وەڵامی ئەمەش دکتۆر هێمن جەواد سابیر گوتی:
– مەترسییەکە پەیوەندی بە ئاستی پەستان، ماوەی بەرزبوونەوەکە و بوونی نەخۆشییەکانی تری وەک شەکرە هەیە. پەستانی کۆنترۆڵنەکراو بە تێپەڕبوونی کات ئەگەری جەڵتەی دڵ و مێشک، لاوازیی دڵ و زیانی گورچیلە و چاو زیاد دەکات. چارەسەرکردن ئەم مەترسییانە کەم دەکاتەوە.
مەترسییەکی گرنگی بەرزەپەستانی خوێن ئەوەیە، کە زۆرجار بێدەنگە؛ زۆر لە تووشبووان هیچ نیشانەیەکیان نییە و هەست بە تەندروستی دەکەن، لە کاتێکدا پەستانی بەرز بە هێواشی زیان بە خوێنبەرەکان، دڵ، مێشک، گورچیلە و چاو دەگەیەنێت. هەندێک کەس ته‌نیا دوای ڕوودانی ئاڵۆزییەکی جدی، وەک جەڵتەی دڵ یان مێشک، دەزانن تووشی ئەم نەخۆشییە بوون. بۆیە نابێت چاوەڕێی دەرکەوتنی نیشانە بکرێت؛ پێوانەکردنی ڕێکوپێکی پەستانی خوێن بۆ دۆزینەوەی زوو و پێشگیری لە زیانەکانی زۆر گرنگە.
*لە وەڵامی پرسیاری ئایا ئەو کەسانە کێن کە ئەگەری تووشبوونیان بە بەرزەپەستانی خوێن هەیە؟ گوتی:
– ئەگەری تووشبوون لە کەسانی تەمەن گەورە، خاوەن مێژووی خێزانی، کەسانی قەڵەو و کەمجووڵە، ئەوانەی خوێی زۆر دەخۆن، تووشبووانی شەکرە یان نەخۆشیی گورچیلە زیاترە. وەستانی هەناسە لە خەودا و خواردنەوەی زۆری کحولیش مەترسی زیاد دەکەن. بەڵام بەرزەپەستانی خوێن ته‌نیا نەخۆشیی بەساڵاچووان نییە؛ گەنجانیش دەكرێ تووشی ببن.
* لە درێژەی درێژەی قسەکانیدا لەبارەی پرسیاری کاریگەریی بەرزە پەستانی خوێن لەسەر دڵ چییە؟ ئەم پزیشکە پسپۆرەی پزیشکی خێزانی گوتی :
– کاتێک پەستان بەرزە، دڵ ناچارە بە هێزی زیاتر خوێن پەمپ بکات. بەردەوامبوونی ئەم بارە دەتوانێت ببێتە هۆی ئەستووربوونی ماسولکەی دڵ و دواتر تێکچوونی توانای پڕبوونەوە و پەمپکردنی. هەروەها زیان بە شەریانەکانی دڵ دەگەیەنێت و ئەگەری ئازاری سنگ، جەڵتەی دڵ و شکستی دڵ زیاد دەکات.
* لەبارەی نیشانەکانی نەخۆشی بەرزە پەستانی خوێن گوتی:
– زۆربەی تووشبووان هیچ نیشانەیەکیان نییە؛ لەبەر ئەوە بە «بکوژی بێدەنگ» ناسراوە. سەرئێشە، سەرگێژە یان خوێن‌هاتن لە لووت نیشانەی دڵنیایی بەرزەپەستانی خوێن نین، نەبوونیشیان بەڵگەی ئاساییبوونی پەستان نییە. لە بەرزبوونەوەی زۆر تونددا، سەرئێشەی توند، تێکچوونی بینین، ئازاری سنگ یان هەناسەتەنگی دەتوانن ڕووبدەن. ڕێگای زانینی پەستان، پێوانەکردنیەتی.
* لە بارەی دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکەش دەڵێت:
– دەستنیشانکردن پشت بە پێوانەکردنی دروست و دووبارە دەبەستێت؛ زۆرجار یەک پێوانە بەس نییە. پێش پێوانەکردن پێویستە کەسەکە پێنج خولەک بە ئارامی دابنیشێت، پشت و بازووی پاڵپشتی هەبێت، پێیەکانی لەسەر زەوی بن و بازووی لە ئاستی دڵ بێت. نابێت لە 30 خولەکی پێش پێوانەکردندا جگەرە بکێشێت، کافایین بخواتەوە یان وەرزش بکات. ئامێرێکی باوەڕپێکراو بە بازووبەندێکی گونجاو پێویستە.
بۆ دڵنیابوونەوە، پزیشک دەتوانێت پێوانەکردن لە ماڵەوە بۆ چەند ڕۆژێک یان چاودێریی 24 کاتژمێری داوا بکات. بەپێی ڕێنمایی NICE، پەستانی 140/90 یان زیاتر لە کلینیک، لەگەڵ تێکڕای 135/85 یان زیاتر لە ماڵەوە یان لە چاودێریی ڕۆژانەدا، دەستنیشانکردن پشتڕاست دەکاتەوە. پشکنینی خوێن و میز و هێڵکاریی دڵیش بۆ هەڵسەنگاندنی هۆکار و کاریگەرییەکانی بەکاردێن.
*لەوەڵامی پرسیاری ئایا ئەم نەخۆشییە چۆن چارەسەر دەکرێت ؟ بۆ ئەمەش گوتی:
– چارەسەر بریتییە لە گۆڕینی شێوازی ژیان، بەپێی ئاستی پەستان و مەترسییەکانی نەخۆش، بەکارهێنانی دەرمان. کەمکردنەوەی خوێ، دابەزاندنی کێشی زیادە، وەرزشی بەردەوام و خواردنی تەندروست بنەمای چارەسەرن. هەندێک کەس پێویستیان بە یەک دەرمان و هەندێکی دی بە دوو یان زیاتر هەیە. ئەگەر هۆکارەکە نەخۆشی یان دەرمانێکی دی بێت، ئەو هۆکارەش دەبێت چارەسەر بکرێت. جۆری دەرمان و ئامانجی پەستان بۆ هەر نەخۆشێک بە جیا دیاری دەکرێت.
ئاساییبوونەوەی پەستان لە کاتی بەکارهێنانی دەرماندا زۆرجار نیشانەی کاریگەرێتیی چارەسەرە؛ بۆیە نابێت نەخۆش بەبێ ڕاوێژی پزیشک دەرمان بوەستێنێت یان بڕەکەی بگۆڕێت.
* لە وەڵامی دواپرسیاریش لە بارەی ئەوەی ڕێنماییان چییە بۆ هاونیشتیمانیان بۆ خۆ پارێزی لە بەرزە پەستانی خوێن؟ گوتی:
– پەیامی من ئەوەیە: چاوەڕێی نیشانە مەکەن؛ پەستانی خوێنتان بە ڕێکوپێکی بپێون. خوێی خواردن کەم بکەنەوە، کە خوێی ناو نان، پەنیر، ترشیات و خواردنە ئامادەکراوەکانیش دەگرێتەوە. سەوزە، میوە، دانەوێڵەی تەواو و پاقلەمەنی زیاتر بخۆن، کێشی گونجاو بپارێزن و هەفتانە لانیکەم 150 خولەک جووڵەی مامناوەند، وەک پیاسەی خێرا، ئەنجام بدەن.
هەروەها جگەرە و تووتن بەجێبهێڵن و لە خواردنەوەی زۆری کحول دوور بکەونەوە. ئەگەر دەرمانتان بۆ نووسراوە، بە ڕێکوپێکی بەکاری بهێنن و بەدواداچوونی پزیشکی بکەن. بەرزەپەستانی خوێن زۆرجار دەتوانرێت بە باشی کۆنترۆڵ بکرێت و مەترسییەکانی کەم بکرێنەوە.
