سهرهتا وتار مافی خەڵکی شنگال لە چوارچێوەی ڕێککەوتنی فیدڕاڵی دایە
سیروان عەلی
لە مێژووی نەتەوەیی کورددا، شنگال تەنها ناوچەیەکی جوگرافی نییە، بەڵکوو بەشێکە لە ناسنامە، مێژوو و خاکی کوردستان و ماڵی هاووڵاتییانی ئێزیدییە کە بەشێکی دانەبڕاون لە کۆمەڵگەی کوردستان. لەبەر ئەوە، هەر قسە و بڕیارێک سەبارەت بە داهاتووی شنگال، پێویستە لە چوارچێوەی ماف، یاسا، ڕێککەوتنە فەرمییەکان و بەرژەوەندیی گشتیی خەڵکی ناوچەکەدا هەڵسەنگێندرێت.
شنگال بەهۆی تراژیدیای ساڵی ٢٠١٤ و تاوانەکانی داعشەوە، بووە بە برینێکی قووڵ لە جەستەی نەتەوەی کورددا. لەو ڕۆژە تاریکەدا، پێشمەرگەی کوردستان بە فیداکاری و خوێنڕشتن، ڕۆڵێکی گەورەی لە شکاندنی گەمارۆی شنگال و ڕزگارکردنی ژمارەیەکی زۆر لە هاووڵاتییان گێڕا. ئەم مێژووە نابێت هەرگیز لەبیر بکرێت، چونکە تۆمارێکی پڕ لە فیداکاریی پێشمەرگە و پەیوەندییەکی قووڵە لە نێوان کوردستان و خەڵکی شنگالدا.
ئەمڕۆش لە کاتێکدا پرسی ئاسایش و بەڕێوەبردنی شنگال جارێکی دیکە بووەتە بابەتی گفتوگۆ و ناکۆکیی سیاسی، پێویستە بە ڕوونی بپرسین: ئایا چارەنووسی ناوچەیەکی مێژوویی کوردستان دەبێت بە بڕیاری تاک‌لایەنەی گرووپێکی چەکدار دیاری بکرێت، یان دەبێت لە چوارچێوەی یاسا و ڕێککەوتنە فەرمییەکاندا چارەسەر بکرێت؟ وەڵامەکە ڕوونە: هیچ گرووپێکی چەکدار مافی ئەوەی نییە خۆی بە خاوەنی چارەنووسی شنگال بزانێت، یان بە بڕیاری تاک‌لایەنە و بەبێ ڕەزامەندیی دامەزراوە پەیوەندیدارەکانی هەرێمی کوردستان، داهاتووی ناوچەکە دیاری بکات.
سەرۆک مسعود بارزانی؛ هەڵوێستێکی نیشتمانی لە پێناوی شنگالدا
لە باسکردنی شنگالدا، ڕۆڵ و هەڵوێستی سەرۆک مەسعود بارزانی گرنگییەکی تایبەتی هەیە؛ چونکە ناوبراو بەردەوام لە هەڵوێستە ڕاگەیەنراوەکانیدا جەختی لەسەر مافی خەڵکی شنگال، جێبەجێکردنی ڕێککەوتننامەی شنگال، ڕزگارکردنی ئاوارەکان لە ئازاری دووربوون لە زێدی خۆیان، و ڕێگریکردن لە بەردەوامبوونی دەستێوەردانی هێز و لایەنە نایاساییەکان کردووەتەوە.
ڕۆژی ٣ی ئابی ٢٠٢٣ و لە نۆیەمین ساڵیادی قوربانیانی جینۆسایدی شنگالدا، سەرۆک مەسعود بارزانی لە پەیامیدا جەختی لەسەر ئەوە کردەوە کە ڕێککەوتنی نێوان حکوومەتی هەرێمی کوردستان و حکومەتی عێراق بۆ ئاساییکردنەوەی دۆخی شنگال و گەڕاندنەوەی ئاوارەکان، گونجاوترین ڕێگای چارەسەرکردنی ئازار و ناخۆشییەکانی خەڵکی ناوچەکەیە. هەروەها پرسیاری لەوە کرد کە بۆچی حکومەتی عێراق نەیتوانیوە ڕێککەوتنەکە جێبەجێ بکات و تا کەی ڕێگە دەدات هێز و لایەنەکان ڕێگر بن لە جێبەجێکردنی. ئەم هەڵوێستەی سەرۆک بارزانی پەیامێکی سیاسیی ڕوونی تیدایە: چارەسەری شنگال نابێت بە قوربانیی ململانێی نفوز و بەرژەوەندیی لایەنە چەکدارەکان بکرێت، بەڵکو پێویستە بەرژەوەندیی خەڵک، مافی گەڕانەوەی ئاوارەکان و سەقامگیریی ناوچەکە لە پێشەوە بن.
شنگال خاکی کوردستانە، بەڵام چارەسەر دەبێت بە یاسا بێت
لە ڕوانگەی نەتەوەییەوە، شنگال بەشێکی گرنگی خاک و مێژووی کوردستانە و خەڵکی ئێزیدیی ناوچەکەش بەشێکی دانەبڕاوی کۆمەڵگەی کوردستانن. بەڵام پاراستنی ئەم پەیوەندییە نەتەوەییە نابێت بە هۆی پشتگوێخستنی مافی دانیشتووان یان تێکەڵکردنی بابەتە یاسایی و سیاسییەکان. بە پێچەوانەوە، باشترین ڕێگا بۆ پاراستنی پەیوەندیی شنگال بە کوردستان، جێگیرکردنی ئاسایش، پاراستنی مافی خەڵک و چارەسەرکردنی کێشەکانە بە ڕێگای یاسا و دیپلۆماسی.
لەو چوارچێوەیەدا، پەکەکە هیچ مافێکی نییە خۆی بە خاوەنی بڕیار لەسەر شنگال بزانێت، نە مافی ئەوەی هەیە بە بڕیاری تاک‌لایەنە ڕێکخستنی ئاسایش و بەڕێوەبردنی ناوچەکە دیاری بکات.
شنگال نە لەلایەن پەکەکەوە و نە لەلایەن هیچ گرووپێکی چەکداری دیکەوە نابێت لەسەر سینی پێشکەشی هیچ لایەنێک بکرێت. خاک و چارەنووسی ناوچەکە نابێت ببێتە کاڵای مامەڵەی سیاسی و ئەمنی. هەر ڕێککەوتنێک کە کاریگەری لەسەر داهاتووی شنگال هەبێت، پێویستە لە چوارچێوەی دەسەڵاتی یاسایی، ڕێککەوتنە فەرمییەکان و هاوئاهەنگیی نێوان حکومەتی فیدراڵی عێراق و حکومەتی هەرێمی کوردستاندا بێت.
ڕێککەوتننامەی شنگال؛ پێوەری هەر هەنگاوێکی نوێ
لە ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠دا، حکومەتی فیدراڵی عێراق و حکومەتی هەرێمی کوردستان ڕێککەوتننامەی ئاساییکردنەوەی دۆخی شنگالیان بە هاوکاری و سەرپەرشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان واژۆ کرد. ئەم ڕێککەوتننامەیە سێ بوارە سەرەکییەکەی لەخۆ دەگرت: ڕێکخستنەوەی بەڕێوەبردن، ڕێکخستنەوەی ئاسایش، و ئاواکردنەوەی ناوچەکە. بەپێی ناوەڕۆکی ڕێککەوتننامەکە، ڕێکخستنی ئاسایش و کۆتاییهێنان بە بوونی هێزە چەکدارە نایاساییەکان، لەوانەش ئەو هێزانەی پەیوەندییان بە پەکەکەوە هەیە، بەشێکە لە چارچێوەی چارەسەرەکە. هەروەها، بەڕێوەبردنی ناوچەکە و ئاوەدانکردنەوەی دەبێت لە ڕێگەی هاوکاریی بەغدا و هەولێر و دامەزراوە پەیوەندیدارەکانەوە بەڕێوە ببرێت. لە پەیامی ٣ی ئابی ٢٠٢٣دا، سەرۆک مەسعود بارزانی جەختی لەسەر جێبەجێکردنی ئەم ڕێککەوتننامەیە کردەوە و ڕەخنەی لەوە گرت کە هێز و لایەنەکان ڕێگرن لە بەڕێوەچوونی. هەروەها، لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦دا، ڕێبەر ئەحمەد، وەزیری ناوخۆی هەرێمی کوردستان، ڕەخنەی لە هەنگاوەکانی بەغدا گرت کە بە وتەی ئەو بەبێ هاوئاهەنگیی پێویست لەگەڵ هەولێر گیراون و لە چوارچێوەی ڕێککەوتننامەی شنگالدا نین. ئەم هەڵوێستە جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە چارەسەری سەقامگیریی ناوچەکە پێویستی بە هاوکاریی ڕاستەقینە و پابەندبوون بە ڕێککەوتنە فەرمییەکان هەیە.
پارتی دیموکراتی کوردستان و بەرپرسیاریی نیشتمانی
لە پرسی شنگالدا، هەڵوێستی نیشتمانی پێویستە لەسەر سێ بنەما دابمەزرێت:
١- پاراستنی مافی خەڵکی شنگال.
٢- ڕێزگرتن لە دەسەڵاتی یاسایی.
٣- جێبەجێکردنی ڕێککەوتننامەکە.
پارتی دیموکراتی کوردستان، بە مێژووی سیاسی و نیشتمانیی خۆی، جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە شنگال نابێت ببێتە مەیدانی ململانێی هێزە چەکدارەکان و هیچ لایەنێک نابێت بەرژەوەندیی خەڵکی ناوچەکە بە قازانجی نفوزی خۆی بەکاربهێنێت. هەروەها، پێویستە هەوڵەکان بۆ گەڕاندنەوەی ئاوارەکان، ئاوەدانکردنەوەی ژێرخانەکان و دابینکردنی خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەکان بەردەوام بن.
هێزی ڕابەرایەتیی سیاسی لەوەدا نییە کە تەنها هەڵوێستێکی توند بگرێت، بەڵکو لە توانای گۆڕینی هەڵوێستەکان بۆ ئەنجامی کرداری، پاراستنی مافەکان و کۆتاییهێنان بە نائارامی دەردەکەوێت. لەبەر ئەوە، پێویستە هەموو لایەنەکان، بە تایبەتی بەغدا و هەولێر، بە پابەندبوون بە ڕێککەوتننامەکە و هاوئاهەنگیی ڕاستەقینە، ڕێگە بۆ سەقامگیریی شنگال خۆش بکەن.
ئەنجام؛ شنگال کاڵای مامەڵە نییە
شنگال بەشێکە لە خاک و مێژووی کوردستان و خەڵکی ئێزیدیی ئەم ناوچەیە شایستەی ژیانێکی ئاسوودە، ئاسایش و گەڕانەوەیەکی بەڕێز بۆ ماڵ و زێدی خۆیانن. چارەنووسی ئەم ناوچەیە نابێت بە بڕیاری تاک‌لایەنەی هیچ گرووپێکی چەکدار دیاری بکرێت، یان ببێتە بەشێک لە مامەڵەی سیاسی لە نێوان لایەنەکاندا.
هەڵوێستی ڕاگەیەنراوی سەرۆک مەسعود بارزانی لەسەر جێبەجێکردنی ڕێککەوتننامەی شنگال، پاراستنی مافی خەڵکی ناوچەکە و ڕێزگرتن لە فیداکاریی پێشمەرگە، بنەمایەکی گرنگە بۆ تێگەیشتن لە پێویستیی چارەسەرێکی نیشتمانی و یاسایی. ئەوەی پێویستە ئەمڕۆ بکرێت، جێبەجێکردنی ڕێککەوتننامەکە، هاوئاهەنگیی نێوان بەغدا و هەولێر، و کۆتاییهێنانە بە بارودۆخی نائاسایی.
شنگال نە کاڵای مامەڵەی سیاسییە و نە موڵکی هیچ گرووپێکی چەکدارە؛ شنگال خاکێکی مێژوویی کوردستان و ماڵی خەڵکێکە کە مافیانە بە ئاسایش و سەربەخۆیی لە بەڕێوەبردنی کاروباری خۆیاندا بژین. بەرپرسیاریی هەموو لایەنەکان ئەوەیە ئەم مافە بپارێزن و بە کردار نیشانی بدەن کە بەرژەوەندیی خەڵکی شنگال لە سەرووی هەموو بەرژەوەندییەکی تاک‌لایەنەوەیە.
