سهرهتا وتار سەرۆک بارزانی و ڕاپرسی هەرێمی کوردستان.. خوێندنەوەیەک لە ڕۆڵی سیاسی و ڕەهەندە...
د. به‌همه‌ن ئه‌حمه‌د محه‌مه‌د
ڕاپرسیی هەرێمی کوردستان کە لە ٢٥ی ئەیلوولی ساڵی ٢٠١٧ ئەنجامدرا، یەکێکە لە گرنگترین ڕووداوە سیاسی و دەستوورییەکانی عێراقی نوێ، چونکە بووە هۆی دروستبوونی گفتوگۆ و مشتومڕێکی فراوان لەبارەی سروشتی سیستەمی فیدڕاڵی، سنووری پەیوەندییەکان لە نێوان حکوومەتی فیدڕاڵی و هەرێمی کوردستان، چەمکی مافی دیاریکردنی چارەنووس، هەروەها بنەمای دەستووری و یاسایی ئەنجامدانی ڕاپرسی و کاریگەرییەکانی.
لەو چوارچێوەیەدا، ڕاپرسییەکە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ پەیوەست بوو بە ڕۆڵی سیاسیی سەرۆک مەسعود بارزانی کە لەو کاتەدا سەرۆکی هەرێمی کوردستان بوو. ئەو وەک یەکێک لە دیارترین پشتگیریکەرانی ئەنجامدانی ڕاپرسی و بانگەشەکەرانی خستنەڕووی داهاتووی پەیوەندیی نێوان هەرێم و دەوڵەتی عێراق لەبەردەم ویستی خەڵک، دەوری سیاسیی گرنگی گێڕا. ئەمەش لە کاتێکدا بوو کە کۆمەڵێک کێشە و بابەتی سیاسی و دەستووری لەنێوان بەغدا و هەولێر کۆبووبوونەوە، بە تایبەتی لەبارەی دەسەڵات و ئەرکە دەستوورییەکان، سەرچاوە دارایی و سروشتییەکان، ناوچە جێناکۆکەکان و میکانیزمی جێبەجێکردنی سیستەمی فیدڕاڵی.
لە ڕووی یاسایییەوە، بۆ لێکدانەوەی ڕاپرسییەکە پێویستە جیاوازی بکرێت لە نێوان مانای سیاسیی ڕاپرسی و کاریگەرییە دەستووری و یاساییەکانی. دەستووری کۆماری عێراقی ساڵی ٢٠٠٥ سیستەمی فیدڕاڵیی پەسەند کردووە و هەرێمی کوردستانی وەک هەرێمێکی فیدڕاڵی ناساندووە، هەروەها دابەشکردنی دەسەڵاتەکان لە نێوان دەسەڵاتە فیدڕاڵییەکان و دەسەڵاتەکانی هەرێمی ڕێکخستووە.
دەستوور لە ماددەی (١)دا جەخت لەوە دەکاتەوە کە عێراق دەوڵەتێکی یەکگرتووی فیدڕاڵی و سەربەخۆ و خاوەن سەروەرییە و دەستووریش دڵنیابوونەوەی یەکێتیی عێراق دەکات. لە هەمان کاتدا، ماددەی (١١٧) ناساندنی هەرێمی کوردستان و دەسەڵاتەکانی بوونیان بە هەرێمێکی فیدڕاڵی پشتڕاست دەکاتەوە.
لێرەدا پرسیاری سەرەکیی دەستووری ئەوەیە کە تا چەند بنەمایەکی دەستووری هەیە بۆ ئەنجامدانی ڕاپرسییەک کە ئامانجی گۆڕینی دۆخی دەستووریی هەرێم بێت و بگاتە قۆناغی سەربەخۆیی. لەم بارەیەوە، دادگای فیدڕاڵیی باڵای عێراق لە بڕیارێکی دەرکراو لە ٢٠ی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠١٧، بڕیاری دا بەنادەستووریبوونی ڕاپرسییەکەی هەرێمی کوردستان و ئەو ناوچانەی کە ڕاپرسییەکە لەخۆی گرتبوون، هەروەها هەموو کاریگەری و ئەنجامەکانی ڕاپرسییەکەی هەڵوەشاندەوە.
ئەم بڕیارە لە ڕووی یاسایییەوە وەک سەرچاوەیەکی دادوەری دادەنرێت بۆ دیاریکردنی کاریگەریی دەستووریی ڕاپرسی لە ناو سیستەمی یاسایی عێراق. بەڵام ئەمە ڕەهەندی سیاسیی ڕاپرسییەکە لەناو نابێت، چونکە ڕووداوەکە بووە هۆی ئەوەی پەیوەندیی نێوان بەغدا و هەولێر لە ئاستی سیاسی و دەستوورییەوە دووبارە بخرێتەوە ناو گفتوگۆ. هەروەها پێویستیی چارەسەرکردنی ئەو بابەت و کێشانەی نێوان دوو لایەنەکەی لە ڕێگەی دامەزراوە دەستووری و گفتوگۆی سیاسییەوە زیاتر ڕوون کردەوە، چونكه به ئاشكرا لایه‌نی به‌غدا مافه ده‌ستوورییه‌كانی هه‌رێمی كوردستان ئه‌وكات و ئێستاش پێشێل ده‌كه‌ن، به‌ڵكوو ئه‌وه‌ی لێ جێبه‌جێ ده‌كه‌ن كه له به‌رژه‌وه‌ندیی خۆیان بێت نه‌ك كورد.
لە هەمان کاتدا، ئەم ئەزموونە گرنگیی جیاکردنەوەی نێوان مافی دیاریکردنی چارەنووس وەک چەمکێک لە یاسای نێودەوڵەتی و شێوازی جێبەجێکردنی ئەم مافە لە ناو دەوڵەتێکدا کە سیستەمێکی دەستووریی فیدراڵی هەیە، دەخاتەڕوو، چونکە جێبەجێکردنی دەسەڵات و مافە سیاسییەکان لە ناو دەوڵەتێکی فیدڕاڵیدا پەیوەستە بە یاسا و دەستوورە نافژەکان.
لەو ڕوانگەیەوە، ئەزموونی ڕاپرسیی ساڵی ٢٠١٧ نموونەیەکی گرنگە بۆ خوێندنەوە و لێکدانەوەی پەیوەندیی نێوان سیاسەت و یاسای دەستووری لە عێراق، به‌ڵگه‌یه له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی بۆیه كورد هانای بۆ ڕاپرسی بردووه، چونكه مافه‌كانی پێشێل كراون. له‌م ڕوانگه‌یه‌وه سەرۆک مەسعود بارزانی ڕۆڵێکی سیاسیی دیار و کاریگەری هەبوو لە پەسەندکردنی هەڵبژاردەی ڕاپرسی و بەرگری لێکردن، لە کاتێکدا ڕاپرسییەکە لە ڕووی یاسایی و دەستوورییەوە کەوتە ژێر چاودێریی دادوەریی دەستووری و دادگای فیدڕاڵیی باڵا بڕیاری بەنادەستووریبوون و هەڵوەشاندنەوەی کاریگەرییە یاساییەکانی دا.
گرنگیی ئەم ئەزموونە لەوەدایە کە پشتڕاستی کردەوە بابەتە پەیوەستەکان بە داهاتووی سیستەمی فیدڕاڵی و پەیوەندیی نێوان حکوومەتی فیدڕاڵی و هەرێمی کوردستان، پێویستییان بە چارەسەرکردن لە ناو چوارچێوەی دەستووری و دامەزراوەیی هەیە، بە شێوەیەک کە لەگەڵ دەقە دەستوورییەکانی پەیوەست بە یەکێتیی دەوڵەت بگونجێت و لە هەمان کاتدا دۆخی دەستووریی هەرێمی کوردستان و ئەو دەسەڵات و تایبەتمەندییانەی کە دەستوور پەسەندی کردوون، بپارێزێت.
لەبەر ئەوە، ڕاپرسیی هەرێمی کوردستانی ساڵی ٢٠١٧ نابێت تەنیا وەک ڕووداوێکی سیاسیی سەربەخۆ بخوێندرێتەوە، بەڵکوو دەبێت وەک قۆناغێکی گرنگ لە پەیوەندیی نێوان سیاسەت، دەستوور و یاسا لە عێراقدا سەیر بکرێت. ئەم ڕووداوە هەروەها پێویستیی بەردەوامبوونی گفتوگۆ لەنێوان بەغدا و هەولێر لەبارەی ئەو بابەتە دەستوورییە هەڵواسراوانە و جێگیرکردنی بنەمای پابەندبوون بە دەستوور و پەنابردن بۆ دامەزراوە و دەسەڵاتە پەیوەندیدارەکان بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان، بە تایبەتی ئەو ناکۆکییانەی کە پەیوەندییان بە پێکهاتەی دەوڵەتی فیدڕاڵی و داهاتووی ئەو سیستەمەوە هەیە، دەخاتەڕوو.
