د. محهمهد خدرمهولود
پەیڤێک:
باسکردن لە عەبدولرەحمان لەتیف ئیسماعیل، ناسراو بە (گیو موکریانی) شرۆڤە و باسکردنە لە زاناوبلیمەتێک لەبواری ڕۆشنبیری گشتی وفەرهەنگ وزمانی کوردی و هونەری چاپ وچاپەمەنی و فۆتۆگرافەریدا، بۆتە ئایکۆنی مەزنی ڕۆشنبیری نەتەوەیی کورد. لەهەمان کاتدا بە گۆتارە ڕۆژنامەوانیی وئەدەبییەکانییەوە، بە چاپکردن و بڵاوکردنەوەی بەرهەمی ئەدەبی نووسەران وگۆڤاری ناوداری ئەدەبی هەتاودا وبە پیادەکردنی هەڵمەتی ناولێنانی منداڵانی کورد لەناوەڕاستی ساڵانی چل و پەنجاکانی سەدەی پێشوو، بە ناوی ‹ شیرینی کوردی› یەوە، بە نواندنی هەڵوێستی نیشتیمانی، نەتەوەییەکانی و بڵاوکردنەوەی هەستی کوردایەتی، بەهۆی هاندانی لاوان و قوتابیان و ئافرەتان بۆ خوێندنەوە و خۆ پێراگەیاندن و نووسین و بڵاوکردنەوە لە شاری هەولێر بەتایبەتی وکوردستان بەگشتی، لە نێو کرێکار و شاگردەکانی نێو چاپخانەکەی گیوموکریانی بە شانازییەوە ناسناوی› ئایکۆنی فەرهەنگی کوردی و وپێشەنگی گوتاری نیشتمانسازی نەتەوەیی›پێ دەبەخشرێ.
لە مەهابادەوە بۆ هەولێر
گیو موکریانی-عەبدولرەحمان کوری سەید عەبدولەتیفە، ساڵی 1904 لە شاری مەهاباد لە کوردستانی ڕۆژهەڵات لەدایک بووە . نازناوی گیو لەلایەن کاکی، برا گەورەی حوسێن حوزنی موکریانی پێ بەخشراوە. وشەی گیو لە فەرهەنگی کوردستاندا، بەم جۆرە ماناکەی لێک داوەتەوە: لە ناوی قارەمانێکی نێو داستانی شانامەی فیردەوسی وەرگیراوە،ناوی پیاوانە مانا کوردییەکەی بەواتای پیاوی بەهێزو ئازا و قارەمان دێ.
دوای ئەوەی حوسێن حوزنی موکریانی برا گەورەی ساڵی 1915 چاپخانەکەی لە جۆرو مارکەی Diamond- لە ئەڵمانیا دەکڕێ و لە شاری حەلەب لە وڵاتی شام دایدەمەزرێنێ. دەینێرێتە دوای گیوی برای،کە ئەوسا تەمەنی 11ساڵان بوو، لەگەڵ باوکی دەچێتە حەلەب .ساڵی 1923 ڕوو لە بەیروت دەکات و لەکۆلێژی پزیشکی ددان لە بەیروت دەخوێنێ.ئیشکردن لە چاپخانە و زەنگۆگرافی و فۆتۆگرافەری و پاشان فێربوونی زمانی عەرەبی و فەرەنسی لەوقۆناغەدا دەبن بە دەروازەیەک بۆ گیو بۆ ژیانی پڕ بەرهەم و بەخشش. ئاشنابوون بە شێوازو کاری چاپ و چاپخانە لای گیو، باشترو هونەریانە سەرهەڵدەدا کە حوزنی لە چاپخانەکەیدا هەردوو کتێبی مێژووی گەوهەرییەکانە -1916 و مێرگەی دڵان -1920 لە چاپخانەکەی خۆی چاپ دەکات،واتە لە ماوەی ئەوچوارپێنج ساڵە گیوی موکریانی ئاشنای تەواوی هونەری چاپ وکاروپیشەی چاپخانە ولیتۆگرافەروزەنگۆگرافەرو فۆتۆ گرافەری دەبێ . وەک ئاشنابوونی زیاتری ژیان و پەیداکردنی ئەزموون ولێزانی وشارەزایی وگیو سەردانی چەندین شوێن و شاران دەکات و فێری زمانی عەرەبی و فەرەنسی و ئێینگلیزی دەبێ و لە رێگەی ئەو زمانانەوە زیاترئاشنای رۆشنبیری و ئەدەب و کەلتووری ئەو گەلانە و گەلانی جیهان دەبێ . بەڵام کە فەرەنسییەکان حوزنی موکریانی برای لە وڵاتی سوریا دور دەکەنەوە، ناچار دەست لە خوێندن هەڵدەگرێ وڵەگەڵیا ڕوو لە بەغدا ودواتر لە ڕواندز نیشتەجێدەبن .لەگەڵ هاتنی حوزنی بۆ عێراق و بەغداوبۆماوەی شەش لەگەڵ گیوی برای لە بەغدا دەمێنێتەوە ولە کاری چاپ وزەنگۆگرافیدا، دوای دامەزراندنی کارگەیەکی هەڵکەندن و زەنگۆگرافی بەهاوبەشی لەگەڵ محهمەد ئەمین یەمەنی، گیو یارمەتی وهاوکارو یارمەتیدەری دەبی. حوزنی ساڵی 1926 چاپخانەکە دەگوازێتەوە شاری رەواندزوبە دەرهێنان و چاپکردنی گۆڤاری زاری کرمانجی و 18 کتێبی مێژوویی و ئەدەبی و هونەری چاپ دەکات . لەهێنانی چاپخانەکە بۆ شاری هەولێرو چاپکردن وبڵاوکردنەوەی گۆڤاری ڕووناکی -1935، گیو ،وەک براوپشت وپەناوهاریکارێکی زیرەک وهوشیاروتێگەیشتوو،چ لە هاریکاری کردنی پرۆسەی چاپکردن دا وەک بەرێوەبەری کارگێری چاپخانە کە و چ وەک نووسەرو نووسینی وتاری رۆژنامەگەری و بابەتی هەمەجۆری ئەدەبی لە جۆری لێکۆڵینەوە. لەم قۆناغەدا بیۆگرافیای ژیانی گیو بەم جۆرەیە:
1 – لەگۆڤاری زاری کرمانجی-رواندز 1926. چەند وتارێکی رۆژنامەوانی وەک بابەتی گۆڤار، بێ ناو. چەند بابەتێکی ئەدەبی لە جۆری شیعرو چیرۆک، بەڵام تا ئێستا بە شێوەزانستییەکەی ساخ نەبۆتەوە . 2 – ساڵی 1926 دەبێتە بەڕێوەبەری کارگێڕی زاری کرمانجی، بەم جۆرەیە ناوی هاتووە .لە ژمارە 1-3 لەسەر بەرگی گۆڤارەکە نووسراوە ‹مودیر ئیدارە-عەبدولرەحمان گیو،لە ژمارە15-14 نووسراوە عەبدلرەحمان . 3- ساڵی 1929 دەچێتەوە مەهاباد، بە مەبەستی فرۆشتنی هەندێ لەو موڵک و ماڵانەی هەیانبووە، تا یارمەتی حوزنی برای بدات بۆ بەردەوام بوون لە دەرهێنانی گۆڤاری زاری کرمانجی لە پاڵ پەیداکردنی کەرستەی پیشەی وێنەگرێتی و دامەزراندنی ستۆدیۆیەک بۆ وێنەگری هەر لەو شوێنە وانەی زمانی فەرەنسی بە لاوان و پیاوانی مەهاباد دەڵێتەوە و چەندین گەنج و لاوی سابڵاغ فێرە زمانی فەرەنسی دەبن وهەندێکیان نووسەرو وەرگێڕیشیان لێ دەردەچێ، لەوانە محەمەدی قازی وەرگێڕی ناسراوی ئێران . هەر لەو سەربەندەی ستۆی زمان و وێنەگریەدا ژنێکی ئەڵمان، هاوژینی قەشەیەکی ئەلمان بووە، قوتابی گیو بوو بۆ فێربوونی زمانی فەرەنسی، لە هەمانکاتدا، ئەو ژنە گیوی فێری زمانی ئینگلیزی کردووە. هەر لەو قۆناغەدا گیو دووچاری زیندانی دەبێیت بەتاوانی ئەوەی گەنجان و ڕۆڵەی کورد، فێری کوردایەتی و نیشتمانپەروەری دەکات . 4- ساڵی 1933 ڕوو لە ڕواندز دەکاتەوە و حکومەتی عێراق ڕێگەی مانەوەی پێنابەخشێت و ناچار دەگەڕێتەوە مەهاباد. 5 – ساڵی 1936 لەگەڵ خەدیجە عەلی عەبدوڵڵا لە مەهاباد ژیانی خێزانی پێکدەهێنێ ،کچانی خونچەو کاڵێی هەر لە مەهاباد دێنە دنیا . 6- لە گۆڤاری رووناکی – هەولێر لە 24\10\1935 تا 16\5\1936 چەندین بابەتی رۆژنامەوانی و ئەدەبی لە جۆری لێکۆڵینەوە.لەوانە:اجتیماعیات، مێژووی ئەدەبیاتی کوردی بە چەند بەش لە چەند ژمارەیەکی گۆڤارەکە. ئەم چاپخانەیە لەسەرەتاوە لە حەلەب، هیچ ناوێکی لێنەنراوە، لە لێکۆڵینەکانماندا بەناوی مارکەکەی دیامۆند-Diamond قۆناغی حەلەب ناوی دێنین، دواتر ناوی چاپخانەی زاری کرمانجی -رواندز 1926 وەردەگرێ .دوای دەستبەسەرداگرتنی چاپخانەکە و حجزکردنی لە شاری مووسڵ، دوای هەولێکی زۆر گیوی توانی لەو دەست بەسەرداگرتنە لە مووسڵ دەریبێنێ و لەساڵی 1948و ناوی چاپخانەی کوردستانی لێ بنێ و دەست بە چاپکردنی کتێب و گۆڤار بکات . چاپخانەی کوردستان، شۆڕشی ڕۆشنبیری شار دوای کۆچی دوایێ حوسێن حوزنی موکریانی لە 20\9\1947نە دەنگی ئامێری چاپی چاپخانەی زاری کرمانجی خامۆش بوو،نەحوبری نێودەفری چاپیش ووشک بوو.گیو موکریانی بەدڵ ودەروونێکی گەرم وگوڕو بیروهزرێکی دەوڵەمەندی پڕ لە وەفا وکەلتوورورۆشنبیری وئەدەبیات وزمانی کوردی وهەڵوێستی کوردانە و نیشتمانپەروەرانەوە درێژە بە کاری چاپ وچاپخانە دەدا. بەجۆرێ پێگەی چاپخانە- دەبێتە قوتابخانە ومەڵبەندی زانین و زانستی و ئەدەبی ئەدیب ونووسەرانی کورد، و ناوەندی زانستی و فەرهەنگی چاپ وبڵاوکردنەوە وسەکۆوبڵندگۆی پەخشی هزری نیشتمانپەروەری وهەڵوێستی مەردانە ونەتەوەیی . لەکاتێکدا ڕۆڵ و پێگەی گیو موکریانی هۆکاری سەرەکی بوو بۆ درێژەدان بە کاری چاپ و بەرهەمی ئەفرێنەرانەی چاپخانەی کوردستان، لە شێوە و ناوەڕۆکدا لە هەڵگیرسانی شۆڕشێکی ڕۆشنبیری خاوەن بنەماوئامانجی هۆشیاری نەتەوەیی ،بۆپاککردنەوەی زمان ودواترپەرەپێدان ودەوڵەمەند کردنی وبوژاندنەوەی ئەدەب وکەلتووری نیشتمانی ونەتەوەیی. لەو بارەیەوە مامۆستا گیوی موکریانی هەڵگری هەمووئەو تایبەتمەندیانە بوو، بەهۆی ئەو بزاڤە هزری و ئەدەبی و هۆشیارییەوە بە هۆی چاپ وچاپخانەی کوردستان وچاپکردنی بەرهەمەهزرییەکانی لە بواری زمان وفەرهەنگی وهونەری وئەدەبی وڕۆژنامەگەری وگوتاری ڕۆشنبیری نەتەوەسازی هوشیاری نەتەوەیی بۆ تاکوکۆی کۆمەڵگا هێنا ئاراوە . لە کاتێکدا یەکێک لە پێناسەکانی شۆڕشی ڕۆشنبیری، ئەوبزاڤە هزری وئەدەبی و هوشیارییە نەتەوەییەیە، کە بە ئامانجی پاراستن و گەشەسەندنی زمان و کەلتوورو فەرهەنگ وشوناسی نەتەوەیی دێتە ئاراوە و بەهۆی نووسین وئەفراندنی بەرهەمی هزری وکاری رۆژنامەگەری ودامەزراوەی ڕۆشنبیری پیادە دەبێ . لە ڕوانگەی ئەو پێناسیەوەدا ئەوەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە کەوا لە پەنجاکان و شێستەکانی سەدەی پێشوو، چاپخانەی کوردستانی گیوی موکریانی وەک دامەزراوەیەکی ڕۆشنبیری، تیشکی ڕووناکی بزاڤ و شۆڕشی ڕۆشنبیری لێوە بەرزدەبۆوە شارو دێی هەولێرو کوردستانی ڕۆشندەکردەوە. لە تۆماری ئەدەبی و یاداشت و بیرەوەری ئەدیب و نووسەرانی ئەو سەردەمەدا و هەموو ئەوانەی هاتوچۆی چاپخانەی کوردستانیان کردووە چاپخانەی کوردستان و گیو موکریانییان وەک مرۆڤێکی دڵپاک و دڵسۆزوجگەرسۆزبۆ کوردو کوردستان ناسانویانە و چاپخانەکەش بە مەڵبەندی ڕۆشنبیری کوردی. ئەکادیمیست دکتۆر وریا عومەرئەمین بەم جۆرە لە مامۆستا گیوی موکریانی وچاپخانەی کوردستان دەدوێ : مامۆستا گیوی موکریانی مرۆڤێکی دڵپاک و دڵسۆزو جەرکسۆز بوو بۆ کورد و کوردستان . لە پەنجاکان و شەستەکانی سەدەی رابردوودا ڕۆڵێکی باڵاو سەرەکی گێرا لە بڵاوکردنەوەی هەستی کوردایەتی لە شاری هەولێر دا بەتایبەتی و لە کوردستاندا بەگشتی . چاپخانەکەی کە بە ناوی (کوردستان) بوو، لە هەولێردا. ڕۆشنبیرانی کورد ڕوویان تێ دەکرد و لەوێ یەکترییان دەدی، قوتابخانەیێکی ڕۆشنبیری و ئەدەبی و زمانەوانی کوردی بوو .
زۆربەی شاعیران و نووسەرانی هەولێر دەرچووی ئەم قوتابخانەیەن. چاپخانەی کوردستان لە مێژووی چاپخانەی کوردیدا، یەکەمین چاپخانەی کوردییە کە هەموو تایبەتمەندییەکانی چاپخانەی کوردی تێدا دەبینرێ، یەکەمین چاپخانەشە لە شاری هەولێر دادەمەزرێندرێ و کتێب و گۆڤاری کوردی پێ چاپ دەکرێ . وەک ناوەندێکی ڕۆشنبیری و ئەدەبی، نووسەرو ڕۆشنبیرانی کورد هەمیشە ڕوویان تێ کردووە و لە کۆڕو کۆبوونەوەکانی گیوی موکریانی چاپکراوی دیوانی شاعیران و بەرهەمی ئەدەبی ئەدیب و نووسەران زۆربەشیان لە وێوە سەریان هەڵداوە و نووسەرو شاعیرو ئەکادیمی بواری زمان و ئەدەب و مێژووی کوردیان لێ هەڵکەوتووە . بەگشتی کاریگەری گیو موکریانی لە بواری بایەخ وگرنگی دانی زیاتربە زمانی ‹ کوردی و جل و بەرگی کوردی وناوی کوردی ‹ لەوەوە سەرچاوەی گرتووە وەک ناسنامەی نەتەوەیی پێناسەی کەسێتی کوردو کۆمەڵگای کوردی نیشان دەدات لەنێو فشاروهەژموونی زاڵی کاریگەرێتییەکانی زمانی دەسەڵات وحکومڕانی هەرسێ زمانی نەتەوەکانی عەرەب و فارس و تورکدا.بۆیە گیو وەک دابونەریتێکی رەسەنی کوردانە وهەڵوێستی نیشتمانپەروەرانەی خۆی ڕۆڵێکی باڵای گێرا لەبڵاوکردنەوەی ناوی کوردی لە شاری هەولێر، کاتێ دەیبیست بنەماڵەیێ یا کەسێ منداڵیان بووە دەچووە لایان شیرینی و نوقڵی بۆ دەبردن و پیرۆزبایی لێ دەکردن و قەناغەی پێ دەهێنان ناوی کوردی لێ بنێن، جاری ئاوایش هەبوو هەر خۆی ناوە کوردییەکەی بۆ هەڵدەبژاردن. ئەم دابونەریتەی ناولێنان بە کوردییە لای گیو لەکات وسەردەمێکدا بوو،ناوی عەرەبی بۆکوڕان وکچان لە رێگای سۆزی ئاینداری وزمانی پیرۆزی قورئان بۆ ئایینی ئیسلام و کاریگەڕێتی نهێنی پارتە ئیسلامییەکان ناوی عەرەبی بەسەر ناوی کوردی زاڵ کردبوو . بۆ زاڵبوون بەسەر ئەم دیاردەیە، گیو موکریانی هەڵمەتێکی چڕو پڕی بڵاوکردنەوە ونووسین وچاپکردنی گرتبووە بەربۆبایەخ دان بە› ناوونازناوی کوردی› وناولێنانی منداڵان بە ناوی کوردی و هەڵبژاردنی نازناوی ئەدیب و نووسەرانی کورد بە نازناوی کوردی. لەم بارەیە گیو لە بواری چاپدا کتێبێکی تایبەتی لە ژێر ناونیشانی (ناوی کچ و کوڕانی کوردی ) دوو جارلەساڵانی 1958و1970 چاپ کردوە و ناوی سەدەهای کوڕو کچی بۆیەکەمجار هێنایە بوون و فەرهەنگی کوردی پێ دەوڵەمەند کرد.لەوساوە لە ساڵانی چلەکانی سەدەی پێشوو، پاش ئەوەی بووە هۆکاروهاندەری ئەم پرۆسەیە بەدەیەها وسەدەها خێزان وماڵباتی هەولێرێ ناوی منداڵەکانیان بە ناوی کوردیەوە ناولێ نا. لەوساوە لەساڵانی چل وپەنجاکانەوە ناو نانی منداڵان بە ناوی کوردی لەنێو خاوخێزانی هەولێریان زیاتر برەوردەسێنێ و پیرۆز خۆی وەردەگرێ . لە بارەی نازناوی نووسەران وشاعیران، چ لە هەولێر چ لەسلێمانی،مامۆستا گیوی موکریانی کاریگەری زۆری هەبووە لە هەڵبژاردنی نازناوی ئەدیب وشاعیرانی کورد،هەمووئەو شاعیرو نووسەرانەی سەردانیان کردووەهەر لە ساڵانی چلەکانی سەدەی پێشووە ساڵی 1940ساڵی لەدامەزراندنی›ستۆدیۆی هونەراوی ‹ فۆتۆگرافی وساڵی 1948 ساڵی بوون بە خاوەنی چاپخانەی کوردستان، لەدوایی کۆچی دوایی بەهەشتی حوزنی کاکی، گیو ڕاشکاوانە و بە پاڕانەوە بۆ دوو مەبەست ڕووی لێناون، یەکەمیان : نازناوی کوردی بۆ خۆیان هەڵبژێرن دووەم : بۆ وێنەگرتنیان بە کامیراکەی لە ‹ستۆدیۆی هونەراوی› دا لە هەولێر، جلوبەرگی کوردی لەبەر بکەن . لە سلێمانیش لەگەڵ لەگەڵ شا؛یرو نووسەرانی ئەوێ، گیو جلوبەرگی خۆی کڵاو شەدە و کەواو پشتێنەکەی خۆی پیێداون، تا وێنەیان بگرێ . ستۆدیۆی هونەراوی لای حوزنی موکریانی، کامیرای فۆتۆگرافەری، وەک پێویستییەکی چاپ وچاپخانە و چاپەمەنی لە کارێکی دیکەی پێشەنگ وتەکنەکۆجیای میدیایی وهونەریی بووە. بۆیە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، ساڵی 1915 کاتێک حوسێن حوزنی لە ئەڵمانیەوە دەگەڕێتەوە حەلەب وەک چاپخانەکەی بە پارە و پوولی خۆی ئامێری کامیراشی کڕیوە . ئەو ئامێرە وەک دیاردەی مەزنی کولتووریی هاوچەرخ بووە و هێناویەتیە عێراق وکوردستانی باشوور، لە ڕواندزو پاشان لە شاری هەولێر دایمەزراندووە. بەم ئامێری کامیرایەی حوزنی، گیو موکریانی کاری وێنەگری وفۆتۆگرافەریی هونەری دەست پێ کردووە و دەبێتە ڕابەر و پێشەنگ و مامۆستای هونەری وێنەی فۆتۆگرافی و تەواوی کۆمەڵگەی کوردستان بەم تەکنەلۆژیا گرنگە ئاشنا دەکات.
