بەدواداچوون: سەردار حوسێن
بەبێ كردنەوەی كۆدی ئەو زاراوەو تێگەیشتنانەی بەشێوەیەكی بنەڕەتی حوكم دەكەن، ناتوانین بەشێوازێكی زانستیییانە قسە لەسەر بارودۆخێك بكەین كە پەیوەندی راستەوخۆی بە زانین و پشك و شایستەكانەوە هەیە، بیناكردنی بیرۆكەو دەرەنجامەكان كە پەیوەندی راستەوخۆیان بەو توێژینەوەیەوە هەیە لە مامەڵەكردن لەگەڵ قەیرانەكاندا، خۆمان لەبەرانبەر گرنگی ئەو زاراوەو دەستەواژانەدا دەبینینەوە، كە ناتوانین چاوپۆشییان لێ بكەین.
لەرووی تێگەیشتن و هەستپێكردنی زۆرێك لە خەڵكی تایبەت و گشتیدا، قەیران وێنای ئەو دەرەنجامە دەكات كە بەهۆی هەڵەیەكی لەناكاو دێتە ئاراو كاریگەرییەكی راستەوخۆی لەسەر رەگەزە سەرەكییەكانی سیستەم دەبێت و هەڕەشەیەكی روون و ئاشكرایشە بۆ بارودۆخی ئەو سیستەمەی حوكم دەكات.
بۆ ئەوەی هەڵە لەنێوان كێشەو قەیران روو نەدات، بۆ نموونە دەڵێین: كێشە بریتییە لەو شڵەژان و ناڕەزایەتییەی لە دەرەنجامی هەندێك ئاستەنگ دێـتە پێشەوە، كە رێگر دەبێت لە گەیشتن بە ئامانجەكان، هەروەهاش كێشە كاتێك بەروونی دەردەكەوێـت لەبەرانبەر بەدەستهێنانی دەرەنجامە چاوەڕوانكراوەكانی كار و چالاكییە جۆراو جۆرەكانماندا دەستەوەستان دەبین، ئەو كێشەیەش دەبێتە هۆكاری حاڵەتێكی نەخوازراو، دواتریش ئەو كێشەیە رەنگە ببێتە ئامادەكارییەك بۆ دروستبوونی قەیران، ئەگەر رێڕەوێكی ئاڵۆز و تیژی وەرگرت، كە پێشبینی دەرەنجامەكانی بە شێوەیەكی ورد، قورس و زەحمەت دەبێت، بۆیەش پێویست بەوە دەكات كە بڕیار و رێكاری زۆر خێرای بۆ بگیرێتەبەر.
هەروەها تێكەڵكردنێكی فراوان لەنێوان كارەسات و قەیران هەیە، وێڕای ئەو پەیوەندییە بەهێزەی لەنێوان هەردوو وشەدا هەیە. ئەو كێشەیەی بەبێ چارەسەركردن بۆ ماوەیەكی درێژ دەمێنێتەوە دەبێتـە كارەسات، كارەساتیش زۆرترین جار دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی قەیران، كارەسات ئەو حاڵەتەیە كە بە كردەوە روویداوەو دەبێـتە هۆی زیانگەیاندن و وێرانكردنی ژێرخانی سەرچاوە مرۆیی یان مادییەكان و یاخود هەردووكیان، لە هەموو حاڵەتێكیشدا هۆكارەكانی كارەسات راستەوخۆن و دەكرێ لە ماوەیەكی دیاریكراودا گەمارۆ بدرێن.
هۆكارەكانی كارەسات بریتین لە سرووشتی یان مرۆیی یان پیشەسازی یاخودیش هەموویان بەیەكەوە، لە كاتێكدا تێگەیشتن لە ململانێ و ركابەریكردن لە پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكاندا چڕ دەبنەوە، ئەوەیش راستەقینە یاخود خەیاڵی بێت، بەجۆرێك كە بەریەككەوتن لە ئامانجەكان یاخود بەرژەوەندی یانیش هەڵسوكەوت هەبێت، كە دەبنە هۆی ململانێ لەنێوان تاك و سەركردەكاندا، وەهاش دەردەكەوێت كە باشترین شێواز بریتییە لە وتووێژ لە پێناو بەدیهێنانی چارەسەردا، چارەسەریش لە وتووێژدا بریتییە لە گەڕان بەدوای بەرژەوەندی هەردوولا.
كاتێك بارودۆخ زۆرتر گڕ دەگرێت، قەیرانەكان دەچنە قۆناغێكی نوێ، كە قۆناغی بەیەكدادانە، ئەوەیش لەوكاتەدایە كە لایەنە جیاوازەكان بۆیان قورس دەبێـت بەرگەی گۆڕانكارییە نوێیەكان بگرن و بەشێوەیەكی تایبەت پلەی گەرمی قەیرانەكان بەرز دەبنەوە، كە توانای كۆنترۆڵكردنی لەدەست دەدات و ئاسان نابێت بەرگەی بگیرێت، ئێستا لەسەر ئێمە پێویستە ئەوانە لەیەكتر جیا بكەینەوەو دەستنیشانیان بكەین، لێرەدا لیستێكی درێژ هەیە كە هەموو ئەو تێگەیشتن و زاراوانە لەخۆی دەگرێت، كە پەیوەندی راستەوخۆییان بە قەیران و بەڕێوەبردنی هەیە، كە كاریان وەك ئەو كلیلانەیە بۆ كردنەوەی دەرهاوێشتە و پێكدادانی واتا راستەقینەكانە.
لێرەوە دەتوانین بڵێین كە دەستەواژەی قەیران و بەڕێوەبردنی بەوە گوزارشت بكرێت كە بریتییە لە: كۆمەڵێك شێواز و پێشنیار و دامەزراوە، كە كار لەسەر بڕیاردانی خێراو لۆژیكییانە دەكەن بۆ رووبەڕووبوونەوەی سەختی و گۆڕانكاری و حاڵەتی لەناكاوی دیاریكراو. ئامانجەكەشی رێگریكردنە لە فراوان بوونی چوارچێوەی قەیرانەكە، كە دەبێـتە هۆی پێكدادان و ململانێكان و راگرتنی ئەو قەیرانە تا نەبێتە هۆی رووبەڕووبوونەوەی كرداری، دەبێ ئەوەیش بڵێین كە ئەو زاراوانە زۆرینەیان ریشەیەكی مێژووییان هەیەو هەموویشیان پەیوەندیان بە مێژووەوە هەیە، دەركەوتنیشیان زیاتر پەیوەست بووە بە بەكارهێنانیان لەنێو دامەزراوە كارگێڕییەكاندا، وەك هەر تێگەیشتنێكی دیكەی نێو دامەزراوە كارگێڕییەكان، ئەو حاڵەتانەیش گەشەیان سەند لەگەڵ گەشەسەندنی كۆمەڵگاكان لەنێوخۆدا، زانستی بەڕێوەبردنی قەیرانەكان زانستی راگرتنی هاوسەنگییە، كە ئەوەی دووەمیان واتای جوولەو ئاراستەكانی هێز دەدات، هەروەهاش خۆگونجاندن لەگەڵ گۆڕانكارییە جیاوازەكان گەڕان بەدوای ئاسەوارەكانی لە هەموو بوارەكاندا، ئەوەیش روویەكی دیكەی بەڕێوەبردنی قەیرانەكانە، كە تەواو پێچەوانەی ئەوانەی پێش خۆیەتی.
زۆرترین جار و لە پلەیەكی بەرزدا قەیرانەكان لە كاتی ناشیاودا سەرهەڵدەدەن، بۆ نموونە ئامادەنەبوونی بەرپرسی جێبەجێكردنی دەزگایەك لە چركەساتێكی لەناكاوی مەترسیدار و قورسدا، كە رووبەرووی ئەو دامەزراوەیە دەبێتەوە، كە وادەكات مامەڵەكردن لەگەڵ ئەو قەیرانە بۆ ئەو دامەزراوەیە زۆر قورس بێت، رەنگە بارودۆخی گشتیش بخاتە ئەوپەڕی مەترسی لە رووبەڕووبوونەوەو تەقینەوەدا، لە هەمان كاتدا ئەگەری ئەوەیش هەیە كە قەیرانەكە ترسناك بێت و بەجۆرێك داڕێژرابێت، كە پێویست بكات هەموو رێكارێك بگیرێتەبەر بۆ كارو چالاكی رۆژانەی ئەو دامەزراوەیە، تا لە سڕبوون بیپارێزێت، ئەوەیش لەسەر هەر حاڵەتێك لەو حاڵەتانە پراكتیزە دەبێت، كە بەجۆرەها شێواز دەردەكەون، تا بتوانرێت سنوورێك بۆ ئەو كێشە چاوەڕوانكراوانە دابنرێت، بۆ نموونە لەسەر ئەو دامەزراوەیە پێویستە كە لیستێكی پلاندانی بۆ هەموو گریمانەیەك هەبێت.
ئێمە ئەوە دەزانین كە هیچ جیهانێك نییە بەبێ كیشە، وەك ئەفلاتوونی فەیلەسوفی یۆنانی لە كۆمارەكەی باسی دەكات، یاخود فارابی گەورە زانای عەرەب لە شاری نموونەیی وەسفی دەكات، پەیوەندییە نێو دەوڵەتییەكان بەزۆری لەنێوان دژ بە یەكەكاندا هەیە، هەروەها ئاشتی بەو تێگەیشتنە جوان و ئەخلاقییەی هەیە مولكی دەوڵەتێكی جیهان نییە.
لێرەدا ئامانجی مامەڵەكردن لەگەڵ بابەتێكی ئاوا و لەسەر ئاستی پلەیەكی گرنگ و بەردەوامی ئاوێتەبوونێكی كارا لە رێڕەوی ژیانی مرۆڤایەتی و ئاستەنگەكانی، پێویست بەوە دەكات هەوڵی زۆرتر بدەین بۆ وێنەكێشانی باشترین شێواز و دەستنیشانكردنی قەیرانەكەو تێگەیشتن و روونكردنەوەی شێوازو چارەسەرییەكانی بە ئامرازگەلێكی زانستی و راستەقینە تا رادەی رازیبوون سەركەوتن.
ناكرێ ئەوە فەرامۆش بكەین كە چاكسازی لە قەیرانەكانەوە سەرهەڵدەدات، وەك دەڵێن لە هەناوی كارگێڕی گشتییەوە پەیدا دەبێت، ئەوەیش لە ئامادەكاری دەوڵەتەوە بۆ رووبەڕووبوونەوەی كارەساتە گشتییە لەناكاوەكان و باری نائاسایی وەك بوومەلەرزەو و لافاو و بلاوبوونەوەی پەتاو جەنگی فراوان دێتەدی، لەو سۆنگەیەوە و لە چوارچێوەی سیاسەتی نێو دەوڵەوتیدا، پەیوەندییە نێو دەوڵەتییەكان و هاوكاریكردن لە چارەسەری كێشە ئابووری و كۆمەڵایەتی و ئایدۆلۆژی و سەربازییەكان بەدی دەكرێت، هەروەهاش زیادكردنی كاری هاوبەش لە ئەنجامی ئەو پەیوەندییانەدا هاتوونەتە ئارا.
سوود لە كتێبی ( ادارە الازمە بین نقگتی الغلیان والتحول) د. حسن البزار وەرگیراوە
