خەبات‮: ‬ڕۆشنا عەلی – هه‌ولێر‮ ‬
زۆرن ئەو كۆڕو كۆنفڕانس و سمینارانەی‮ ‬لە بوارە جیاوازەكانی‮ ‬زانست و‮ ‬ڕۆشنبیری‮ ‬لە هەرێمی‮ ‬كوردستان بەڕێوە دەچن‮ ‬،‮ ‬بەڵام ئایا قورسایی‮ ‬ئەو ئامانجانە چەندن كە بەرهەمی‮ ‬ئەم جۆرە كارو چالاكییانەن ؟ زانكۆی‮ ‬سەلاحەدین لە رۆژانی‮ ‬2‮- ‬2019‭/‬2‭/‬5‮ ‬بۆ ماوەی‮ ‬سێ رۆژ لە كۆلێژی‮ ‬زانست دووەمین كۆنفڕانسی‮ ‬زانستی‮ ‬نێودەوڵەتی‮ ‬ماتماتیكی‮ ‬سازكرد بەبەشداری‮ ‬263 كەسایەتی‮ ‬جیهانی‮ ‬و ئەكادیمی‮ ‬،‮ ‬ئەوەی‮ ‬جێگای‮ ‬پرسیارە بۆ‮ ‬ڕاپۆرتەكەی‮ ‬ئێمە ئەوەیە كە ئایا مەڵۆی‮ ‬سەرخەرمانی‮ ‬ئەم كۆنفڕانسانە بۆ هەرێمی‮ ‬كوردستان چییە ؟ تاچەند پڕۆگرامی‮ ‬زانستی‮ ‬بیركاری‮ ‬سودی‮ ‬لێوەردەگرێت ؟ ئایا كۆنفڕانسەكان شۆڕ‮ ‬دەبنەوە بۆ بواری‮ ‬جێبەجێكاری‮ ‬لە چینی‮ ‬خوارەوە ؟ ئایا خوێندنی‮ ‬بیركاری‮ ‬لە كوردستان بە پێی‮ ‬ئەو سمینارو توێژینەوانەن كە كەسانی‮ ‬شارەزا لە بوارەكەدا لەم هەلی‮ ‬كۆنفڕانسانەدا دەیبەخشنە كوردستان و ئاستە باڵاكانی‮ ‬خوێندن كە زانكۆیە ؟ ئەمانەو وەڵامی‮ ‬چەندین پرسیاری‮ ‬دیكە لەم‮ ‬ڕاپۆرتەدا دراوەتەوە‮: ‬
‮ ‬ئامانجی‮ ‬كۆنفڕانسەكە چییە ؟‮ ‬دهێرش عومەر عەبدوڵا‮ ‬ڕاگری‮ ‬كۆلێژی‮ ‬زانست و سەرۆكی‮ ‬لیژنەی‮ ‬ئامادەكاری‮ ‬كۆنفرانسەكە دەربارەی‮ ‬ئامانجی‮ ‬كۆنفڕانسەكە وتی‮: ‬ئەوە دووەمین كۆنفڕانسی‮ ‬ماتماتیكە لەسەر ئاستی‮ ‬كوردستان و عێراق ئەنجامی‮ ‬ئەدەین كۆنفڕانسی‮ ‬یەكەم لەساڵی‮ ‬2009 بوو لەگەڵ زانكۆكانی‮ ‬فەرەنسا‮ ‬،‮ ‬بە هەماهەنگی‮ ‬ڕێكخراوی‮ ‬سیمپا و باڵێوزخانەی‮ ‬فەرەنساش لە بەغداد و هەولێر كە زۆر هاوكار بوون و لە‮ ‬ڕووی‮ ‬مادیشەوە هاوكارییان كردین دوای‮ ‬دە ساڵ ئەمە كۆنفڕانسی‮ ‬دووەمە ئەنجام دەدرێت تایبەتە بە بواری‮ ‬ماتماتیك‮ .‬
لە بارەی‮ ‬جیاوازی‮ ‬نێوان ئەم كۆنفڕانسەو ئەوەی‮ ‬ساڵی‮ ‬2009 د‮. ‬هێرش وتی‮ : ‬ئەوەی‮ ‬ئەمساڵ زانكۆكانی‮ ‬فەرەنساو زانكۆكانی‮ ‬ئیتاڵیاش هاوكارن كۆمەڵەی‮ ‬ماتماتیكی‮ ‬ئەوروپی‮ ‬كە گەورەترین‮ ‬ڕێكخراوە لەسەر ئاستی‮ ‬ئەوروپا بەشدارە و لەژێر چاودێری‮ ‬ئەواندا بەڕێوە دەچێت رێكخراوی‮ ‬ئیتاڵی‮ ‬و فەڕەنسیش بەشدارن‮.

دەربارەی‮ ‬ئەوەشی‮ ‬كە ئایا دەیانەوێت لەم كۆنفڕانسەدا چ ئامانجێك لە بواری‮ ‬زاتستی‮ ‬ماتماتیكدا بەدەست بهێنن ؟‮ ‬،سەرۆكی‮ ‬لیژنەی‮ ‬ئامادەكاری‮ ‬ئاماژەی‮ ‬بەوەدا كە دوو پانێڵی‮ ‬سەرەكی‮ ‬لە خۆ دەگرێت لایەنی‮ ‬یەكەم بریتییە لە پێشكەشكردنی‮ ‬سمینارو ۆڕك شۆپ لەلایەن میوانەكان لایەنی‮ ‬دووەم‮ ‬پێشكەشكردنی‮ ‬توێژینەوەیە لەبەشی‮ ‬دووەم زانایانی‮ ‬سەر ئاستی‮ ‬عێراق و ئێران و ئەردەن بەشدارن لە پێشكەشكردنی‮ ‬توێژینەوەكان‮.

دەربارەی‮ ‬كاریگەری‮ ‬ئەم جۆرە كۆنفڕانسە لەسەر ئاستی‮ ‬زانستی‮ ‬ماتماتیك لەهەرێمی‮ ‬كوردستانیش د‮. ‬هێرش وتی‮ : ‬كاركردن لەگەڵ زانكۆ ئەوروپییەكان خۆی‮ ‬لە خۆیدا كاریگەرییەكی‮ ‬زۆری‮ ‬دەبێت ساڵانەش ۆرك شۆپ لەگەڵ ئەوان ئەنجامدەدەین‮ ‬،جۆرە بڕوایەكمان لادروست بوو كە پێویستە ئێمە بە پڕۆگرامەكانی‮ ‬خوێندنماندا بچینەوە لەساڵی‮ ‬ڕابردووەوە دەستمان كردووە بەو پێداچوونەوانە دەمانەوێت ماتماتیك لەو چەق بەستووییەی‮ ‬دەر بهێنین بە شێوەیەكی‮ ‬سادەترو ئاسانتر لەگەڵ قوتابیانمان باسی‮ ‬بكەین تا بتوانین زیاتر بەجیهانی‮ ‬بكەین‮.‬

وەك دەڵێن دەساڵ بەر لە ئێستا كۆنفڕانسی‮ ‬لەم جۆرە كراوە ئایا بەرهەمی‮ ‬ئەو كۆنفرانسەی‮ ‬پێشوو چی‮ ‬بووە لە بواری‮ ‬زانستی‮ ‬بیركاری‮ ‬لە هەرێمی‮ ‬كوردستان؟
بە دڵنیاییەوە تەنها بیركردنەوەی‮ ‬مامۆستایان و قوتابیان لەسەر زانستی‮ ‬بیركاری‮ ‬لەماوەی‮ ‬ئەو دەساڵەدا زۆر گۆڕا كۆنفڕانسی‮ ‬یەكەم دەرگای‮ ‬بەشی‮ ‬ماتماتیكی‮ ‬واڵاكرد لە پەیوەندییەكانی‮ ‬لە دنیای‮ ‬دەرەوە ساڵانە زنجیرە ۆڕك شۆپێك لەو بەشە دەكرێت بە هاوكاری‮ ‬ڕێكخراوی‮ ‬سیمپا گۆڕین و پێداچونەوە بە سیستەمێك‮ ‬،‮ ‬شتێیەك نییە بڵێی‮ ‬ئەمڕۆ بیگۆڕی‮ ‬و سبەی‮ ‬ئەنجامی‮ ‬دیار بێت دەستمان پێكردووە‮ ‬،‮ ‬بەڵام كاری‮ ‬زۆریش ماوە تەواوی‮ ‬بكەین‮.‬

‬فرانسیسكۆ پۆپۆلاردی‮ ‬پڕۆفیسۆری‮ ‬بواری‮ ‬زانستی‮ ‬بیركاری‮ ‬لەزانكۆی‮ ‬ڕۆماكری‮ ‬لە وڵاتی‮ ‬ئیتاڵیا لە كۆلێژی‮ ‬ماتماتیك فیزیكس دیپارتمێنت‮ ‬mathematic physics department college‮‬ ئەو ئاماژە بەوە دەدات كە بۆشایی‮ ‬لە بواری‮ ‬زانستی‮ ‬بیركاری‮ ‬هەیە لە هەرێمی‮ ‬كوردستان كە بە پێویستی‮ ‬دەزانێت پڕبكرێتەوە ئەو بۆ خەبات وتی‮: ‬زۆر دۆست و برادەرم هەیە لەزانكۆی‮ ‬سەڵاحەدین قوتابییەكیشم هەیە لە زانكۆی‮ ‬سەڵاحەدین سێیەم جارمە دێمە كوردستان و پێنجەم جارە دێمە عێراق تەمەنم‮ ‬54 ساڵە‮.‬

دەربارەی‮ ‬ئەوەی‮ ‬كە ئایا ئەیانەوێت چ پەیامێك بگەیەنن و ئامانجیان لە بەشداریكردن لەم كۆنفڕانسە چییە ؟ پۆپۆلاردی‮ ‬وتی‮ : ‬كوردستان شوێنێكی‮ ‬ئارامە و دڵڕفێنە بۆتە شوێنێكی‮ ‬ستراتیژی‮ ‬گرنگ بۆ عێراق كە هەلی‮ ‬بۆ دەڕەخسێنێت ببێتە ناوەندی‮ ‬كۆكەرەوەی‮ ‬پڕۆفیسۆرانی‮ ‬بواری‮ ‬ماتماتیك نەك تەنها بۆ كوردستان بەڵكو بۆ هەموو عێراق‮ ‬،‮ ‬لەم كۆنفڕانسەدا چەند پرۆفیسۆرێكی‮ ‬ترم لە زانكۆی‮ ‬جیاوازەوە لەگەڵ خۆم هێناوە‮ ‬،‮ ‬بۆم باسكردوون كە كوردستان شوێنێكی‮ ‬ئارامە چەند ساڵێكیش لەمەوبەر چەند كۆنفڕانس و ۆرك شۆپێكمان لێرە بەڕێوە بردووە و بەشدار بووین و قوتابیشم هەیە لە زانكۆی‮ ‬سەڵاحەدین‮.‬

خوێندنی‮ ‬زانستی‮ ‬بیركاری‮ ‬لە قۆناغەكانی‮ ‬خوێندن بە تایبەتی‮ ‬لە زانكۆ چۆن دەبینێت خەڵكی‮ ‬كوردستان ئاستییان چۆنە ؟ خەڵكی‮ ‬كوردستان لە بواری‮ ‬زانستی‮ ‬بیركاری‮ ‬زیرەكن بەبەراورد بە وڵاتانی‮ ‬دیكە هەر بۆیەش كاركردن لە گەڵیان ئاسانە بەڵام لە هەمان كاتیشدا هەندێك بۆشایی‮ ‬هەیە پێویستە لەو بوارەدا پڕبكرێتەوە‮ .‬

د‮. ‬خوازبین سەیدا فەتاح‮ ‬مامۆستای‮ ‬كۆلێژی‮ ‬زانست بەشی‮ ‬ماتماتیك پڕۆفیسۆر لە بواری‮ ‬زانستی‮ ‬ئاماری‮ ‬بیركاری‮ ‬ئەو پێیوایە كە ئەو پرۆفیسۆرو ئامادەبوانەی‮ ‬ئەم جۆرە كۆنفڕاسانە كۆیان دەكاتەوە ئەوانەن كە ئەوان‮ ‬ڕۆژێك لە‮ ‬ڕۆژان خەونیان پێوە دەبینی‮ ‬،‮ ‬لەسەر كتێبەكان‮ ‬ناویان ئەبینین‮ ‬،‮ ‬بەڵام ئێستا لێرە ئامادەن و هاوكاری‮ ‬ئێمەن و سمینار پێشكەش دەكەن لەوڵاتی‮ ‬جیاوازەوە ئیتاڵی‮ ‬و فەڕەنسی‮ ‬و ئێرانی‮ ‬كە كەسانی‮ ‬زۆر باشیان تێدایەو چەندین قوتابی‮ ‬ئێمەیان وەرگرتووە و سەرپەرشتی‮ ‬تێزەكانییان ئەكەن چەند جار هاتوون قوتابیان بۆ وەرگرتووین‮ ‬
دەربارەی‮ ‬ئەوەشی‮ ‬كە ئایا ئەو جۆرە سمینارانەی‮ ‬پڕۆفیسۆرانی‮ ‬نێو دەوڵەتی‮ ‬لێرە ئەنجامی‮ ‬دەدەن تاچەند لە ئاست پڕۆگرام و خوێندنی‮ ‬ماتماتیكدایە بە تایبەتی‮ ‬لە زانكۆ د‮. ‬خوازبین وتی‮ ” ‬بەشێكی‮ ‬لە ئاستی‮ ‬خوێندنی‮ ‬ئێمەیە و بە شێكی‮ ‬نوێیە بە نیسبەت ئێمە دەتوانین ئێمەش سودی‮ ‬لێوەربگرین‮.‬

دەبارەی‮ ‬ئەوەشی‮ ‬كە ئایا بە چ رێگایەك دەتوانن سوود وەربگرن وتی‮ : ‬ئێمە هەركاتێك داوایان لێبكەین ئایا بە ئیشراف‮ ‬كردن بێت لەسەر قوتابیانمان ئایا بە كۆنفڕانس ئەنجامدان‮ ‬یان بە ۆڕك شۆپ بێت ئامادەن ئێمەش خۆمان ئەندامی‮ ‬سمپاین بەو پەیوەندییە‮ ‬6 قوتابیمان سوودمەند بوون و توانیویانە ماستەرو دكتۆرا وەربگرن‮.‬

‮ ‬ئەوەی‮ ‬ئەیبینین لە سودەكانی‮ ‬تەنها بۆ ئاستی‮ ‬خوێندنی‮ ‬باڵایە بەڵام لە بواری‮ ‬زانستی‮ ‬ماتماتیك كە هەرێمی‮ ‬كوردستان پێویستی‮ ‬بە چاكسازییە لە پڕۆگرام تا ئێستا شۆڕ‮ ‬نەبۆتەوە و ئاستی‮ ‬خوارەوە لێی‮ ‬سوود مەند نەبوون هۆكاری‮ ‬ئەمە چییەو كەمتەر‮ ‬خەمییەكە لە چ لایەنێكەوەیە؟
پرسیارێكی‮ ‬زۆر جوانە ئێمە كێشەی‮ ‬ماتماتیكمان لە بەش نییە وەك بەشی‮ ‬ماتماتیك لە كۆلێژ‮ ‬،چونكە مامۆستاكان هەموو توانایان بەكاردەهێنن بۆ ئەوەی‮ ‬قوتابی‮ ‬باش پێبگەیەنن‮ ‬،‮ ‬بەڵام كە دێن ئامادە نین بۆ زانكۆ هیچی‮ ‬پێ نییە بە بۆچوونی‮ ‬من ماتماتیك دەبێت لە باخچەی‮ ‬منداڵانەوە دەست پێبكرێت هۆكارەكەش نەبوونی‮ ‬هەماهەنگییە لە نێوان خوێندنی‮ ‬باڵاو پەروەردە ئەوە‮ ‬یەكێك لە هۆكارەكانەخوێندنی‮ ‬باڵا دەبێت تەواوكەری‮ ‬پەروەردە بێت‮.‬

بۆ ئەوەی‮ ‬قوتابییەكی‮ ‬ئامادە بێتە بەر دەست پێویستمان بە چییە و چی‮ ‬بكەین ؟‮ ‬
ئێمە قوتابیمان بۆ دێت لە ئێران زۆر زۆر ئامادەیە ئەپرسین بۆ قوتابی‮ ‬ئەوان ئامادەیە و هی‮ ‬ئێمە باكگراوندێكی‮ ‬وای‮ ‬نییە كە ئێمە سودی‮ ‬لێوەربگرین‮ ‬لە بواری‮ ‬ماتماتیك ؟ بۆیە كێشەكە لە خوێندنی‮ ‬باڵا نییە‮ ‬،چونكە ئاستی‮ ‬خوێندنی‮ ‬ئێمە لە ئاستی‮ ‬خوێندنی‮ ‬وڵاتانی‮ ‬جیهانە بە بۆچوونی‮ ‬من پەیوەندی‮ ‬بە پڕۆگرامەكەوە هەیە پێشم وایە پڕۆگرامی‮ ‬خوێندنی‮ ‬وڵاتانی‮ ‬دراوسێ زۆر لە هی‮ ‬ئێمە كاریگەرترو بە هێزترە ئەچن پڕۆگرامی‮ ‬سویدی‮ ‬و بەریتانی‮ ‬دێنن‮ ‬،‮ ‬كە خۆی‮ ‬ئاسانترە وڵاتێكی‮ ‬دراوسێ بێنن و سودیان لێوەربگرن بە تایبەتی‮ ‬لەبواری‮ ‬ماتماتیك ئێمە ئێستا خەریكین ماتماتیك دەكەین بە وانەی‮ ‬جێبەجێكاری‮ ‬لە زانكۆ گۆڕانكاری‮ ‬تیا دەكەین نەك تەنها نەزەری‮ ‬بێت و بێزار كەر بێت‮.‬

پرۆفیسۆر دكتۆر فەرەیدون قادر حەمە ساڵح مامۆستا لە زانكۆی‮ ‬سلێمانی‮ ‬كۆلێژی‮ ‬پەروەردە بەشی‮ ‬ماتماتیك دەبارەی‮ ‬وەڵامی‮ ‬ئەو پرسیارەی‮ ‬كە ئایا ئەم جۆرە لە كۆنفرانس چ سودێكی‮ ‬بۆ بەرەو پێشبردنی‮ ‬زانستی‮ ‬ماتماتیك دەبێت لە كوردستان ؟ ئاماژەی‮ ‬بەوەدا كەلەگەڵ هەموو هەنگاو نانێك بۆ بەرەو پێشچوون پێویستە ئێمە بیر لەوە بكەینەوە كە ئایا ئەو هەنگاوەی‮ ‬كە ئەینێیت سوودی‮ ‬ئەبێت بە تایبەتی‮ ‬بۆ كۆمەڵگا ئەو ئاستی‮ ‬پەروەردەیی‮ ‬و زانستییەی‮ ‬كە ئێمە وەك كادری‮ ‬ئەكادیمی‮ ‬تیایدا كار دەكەین پێم وایە لە چەند‮ ‬ڕویەكەوە سوود بە خشن‮ ‬یەكێك لەوانە تێكەڵاوبونمان لەگەڵ كۆمەڵێك زانكۆی‮ ‬دەرەوەی‮ ‬وڵات كە لە وڵاتی‮ ‬جیاوازو كەسانی‮ ‬تایبەتمەند دێن ئەگەر ئێمە هەر لە شێوازی‮ ‬پرێزێنتەكانی‮ ‬ئەوان فێربین سوود مەند ئەبین هەتا ئەو پڕۆگرام و شێوازەش كە ئەوان وانەی‮ ‬پێئەڵێنەوە دیسان سودی‮ ‬بۆ مامۆستایانی‮ ‬بوارەكە هەیە‮.‬

یەكێكی‮ ‬تر ئەوەیە كە ئاڵوگۆڕی‮ ‬داتاو زانیارییەكانە ئەوە ئەبینین كە ئەوان لە چ ئاستێكدان و ئێمە لە چ ئاستێكداین‮ ! ‬دەربارەی‮ ‬ئەوەشی‮ ‬كە ئایا ئەو ئاستەی‮ ‬ئەوان سوودی‮ ‬هەیە بۆ ئاستی‮ ‬ئێمە ئەو مامۆستایەی‮ ‬زانكۆی‮ ‬سلێمانی‮ ‬وتی‮ : ‬بە دڵنیاییەوە چونكە ئێستا وەزارەتی‮ ‬خوێندنی‮ ‬باڵاو زانكۆكان جەخت لەوە دەكەنەوە كە چەند پێوەرێك هەیە بۆ‮ ‬ڕیزبەندی‮ ‬زانكۆكان لە هەفتەی‮ ‬داهاتوو لە خوێندنی‮ ‬باڵا‮ ‬ڕاگەیەنرا لەسەر ئاستی‮ ‬ئەم كۆنفڕانسە نێو دەوڵەتیانەیە كە زانكۆكان‮ ‬ڕیز بەند دەكرێن كۆمەڵێك پڕۆفیسۆر هاتوون لە‮ ‬ڕێگای‮ ‬سیمپای‮ ‬فەڕەنسییەوە كە زیاتر لە120 وڵات تیایدا ئەندامن‮ ‬،
د‮ . ‬هۆگر مامۆستا لە كۆلێژی‮ ‬پەروەردە بەشی‮ ‬ماتماتیك بۆ خەبات دواو ئاماژەی‮ ‬بەوەدا كە ئێمە وەك مامۆستا سوود لە ئەزموونی‮ ‬ئەو گەورە زانایانە وەردەگرین‮ ‬،چونكە ژمارەیەك لە پۆپی‮ ‬ماتماتیك دێن و لێرە بەرنامەو سیمینار پیشكەش ئەكەن و دواتریش جۆرێك لە پەیوەندی‮ ‬لەگەڵ‮ ‬یەك دروست دەكەن‮ ‬و بۆ كوردستانیش خەڵكێكی‮ ‬زۆر دێن و ئاشنا دەبن بە كوردستان‮.‬

دەربارەی‮ ‬ئەوەی‮ ‬كە ئایا پێیان وایە پڕۆگرامی‮ ‬ماتماتیك لە هەرێمی‮ ‬كوردستان لە ئاست ئەم سمینارو كۆنفڕانسانەیە كە دواجار ئەبێت پڕۆگرام بە گشتی‮ ‬سەرچاوەكەی‮ ‬ئەم كۆنفڕانس و دكتۆرو پڕۆفیسۆرانە بێت؟‮ ‬
ئەو دكتۆرە ئاماژەی‮ ‬بەوەدا كە ئەوان وەك كەسێكی‮ ‬تایبەتمەندو پسپۆڕ‮ ‬شارەزای‮ ‬پڕۆگرامی‮ ‬ماتماتیكن لە قوتابخانەكان بە گشتی‮ ‬ئەو وتی‮ ” ‬بە گشتی‮ ‬پڕۆگرامەكە پێشكەوتووە بەڵام كێشەكە ئەوەیە تۆ چەند كادری‮ ‬سەركەوتووت هەیە ئەو مەنهەجانە بڵێتەوە من هیچ سەرنجێكم لەسەر پڕۆگرامەكە نییە هەتا پڕۆگرامی‮ ‬بە ئینگلیزیكردن كە پێم باشە بەڵام پێویستە دەورە بۆ مامۆستایان بكرێتەوە ستاف هەبێت لە زانكۆی‮ ‬سەڵاحەدین ئەپدەیتی‮ ‬ئەو مامۆستایانە بكەن لەگەڵ پرۆگرامەكەدا‮ ‬ڕابێن‮ ‬،‮ ‬واتە دەبێت وەزارەتی‮ ‬پەروەردە داوا لە زانكۆی‮ ‬سەڵاحەدین بكات كە ستافێك دروست بكەن و خول بۆ مامۆستایان لەسەر شێوازی‮ ‬نوێ بكاتەوە‮ ‬،‮ ‬من پێم وایە عەرەب جارێك زەرەریان كرد كە ئەو وانانەیان بۆ زمانی‮ ‬عەرەبی‮ ‬وەرگێڕا‮ ‬،‮ ‬چونكە زانست ئەمڕۆ هەمووی‮ ‬بە زمانی‮ ‬ئینگلیزییە بۆیە باشترە بابەتی‮ ‬زانستی‮ ‬بە ئینگلیزی‮ ‬بێت و وەرینەگێڕینە سەر زمانی‮ ‬كوردی‮ ‬،‮ ‬چونكە دواجاریش كە دێیتە ئاستی‮ ‬باڵا هیچ سەرچاوەیەك نییە بە كوردی‮ ‬لێی‮ ‬بخوێنی‮ ‬دیسان دەبێت بێیتەوە سەر ئینگلیزییەكە‮.‬