خەبات: تریفە ئازاد
ڕۆژی پێنج شەممە 7/2/2019 ڕێزدار نێچیرڤان بارزانی سەرۆك وەزیرانی هەرێمی كوردستان بە یاوەری شاندنێكی حكومەتی هەرێمی كوردستان سەردانی بەغدای كرد، و لەوێ لەگەڵ عادل عبدلمهدی سەرۆك وەزیرانی عێراق كۆبووەوە، لە كۆبوونەوەكەدا كە د. فوئاد حوسێن جێگری وەزیری دارایی و سامر غەزبان جێگری سەرۆك وەزیران و وەزیری نەوت، فالح فەیاز ڕاوێژكاری ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانیی عێراق و كەریم سنجاری وەزیری ناوخۆی هەرێمی كوردستان ئامادەی كۆبوونەوەكە بوون، لە كۆبوونەوەكەدا دۆخی ئەمنی و ئابووری پرۆسەی سیاسی لە وڵات و پەیەوەندییەكانی نێوان هەولێر و بەغدا و دوایین پێشهاتەكانی ناوچەكەش بەگشتی خرانە بەر باس و چارەسەری كێشەكان دووپات كرایەوە. شایەنی باسە لە دوای پەسەند كردنی بوودجەی عێراق یەكەمجارە رێزدار نێچیرڤان بارزانی سەردانی بەغدا دەكات.
دكتۆرە مەیادە محەمەد نەجار، ئەندامی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق لە بارەی گرینگی سەردانی نێچرڤان بارزانی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە لێدوانێكی تایبەت بۆ ڕۆژنامەی خەبات گووتی: سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان نێچیرڤان بارزانی وەك ئەندازیار و داڕێژەری دپلۆماسی زۆر سەركەوتوانە مامەڵەی لەگەل پرسە هەرێمی و نێودەوڵەتیەكان كردووە و سەركەوتنیشی بەدەست هێناوە، كاتێك چاودێرانی سیاسی هەڵویستە لەسەر سەردانە دپلۆماسیەكەی سەرۆكی حكومەتی هەرێم نێچیرڤان بارزانی بۆ بەغداو كۆبوونەوەی لەگەڵ عادل عەبدولمەهدی دەكەن، بەبڕوای من پێویستە لێڕامانێك بەهەنگاوە دپلۆماسیەكانی ڕێزدار نێچیرڤان بارزانی بكەن. لێرەدا پێویستە ئاماژەیەك بەو زنجیرە هەوڵە دپلۆماسیە بدەین كە دەوڵەتمەدار توانی زۆر سەركەوتوانە بەشێوازێی جەنگێكی دپلۆماسی بەغدا رازیبكات بە داننان بە داواكارییەكانی هەرێم ، ئەمەش بەبڕوای چاودێرانی سیاسی هەنگاوێكی زۆر نەوعی و تایبەتمەندە. چونكە لەدیدی سەرجەم سیاسەتمەدارە ناسراوەكانی جیهان كەناڵی دپلۆماسی دەتوانێت هەنگاوی زۆر گرنگ لەگشت پرسە ستراتیژییەكاندا بنێت و كاریگەری لەسەر گۆڕانكاری ڕەوتە جیاوازەكان بكات، لەسۆنگەی ئەم پرسەوە شیكردنەوەیەك بۆ ڕۆڵ و پێگەی نێچیرڤان بارزانی دەكەین چۆن توانیویەتی زۆر بەهێمنی و لەسەرخۆیی هەرێمی كوردستان لەكێشەو گیروگرفتەكان بپارێزێت و نەهلێت ناكۆكی ناوخۆ دروست بێتەوە، تەنانەت بەبڕوای چاودێرانی سیاسی ڕێزدار نێچیرڤان بارزانی زۆر حەكیمانە ڕۆڵێكی گرنگی لەبەهێزكرنی پێگەی دیپلۆماسیی هەرێمی كوردستاندا هەبووە، لەكاتێكدا ڕۆژانێك هەرێمی كوردستان تووشی گەورەترین هەڕەشەی دەرەكی و پیلانگێڕانی ناوخۆیی ببووەوە، بەڵام سیاسەتی دپلۆماسی حەكیمانەی دەوڵەتمەدار زۆر ژیرانە ئەو هەڕەشانەی تێكشكاند.
ئەگەر گوزەرێك بەهەنگاوە دپلۆماسیەكانی دەوڵەتمەدار نێچیرڤان بارزانی بكەین دەبنین لەسەرەتای كاری سیاسی و ئیداریدا وەك كاراكتەرێكی گەنج لەناو كایەكەدا سەركەوتوانە ڕێگاكانی بڕی و لەبڕی نائومێدی ئەو ئومێدەی كە ئەو هەیبوو دواجار بویە پشكۆ و ڕێگا تاریكەكانی ڕۆشن و دوورەكانیشی نزیك كردەوە، تەنانەت نێچیرڤان بارزانی زۆر سەركەوتوانە توانی ئەو راستیە بسەلمێنیت كەروناكی بەسەر تاریكی و ئومێد بەسەر نائومێدیدا سەردەكەوێت و زۆر لەخۆبووردانە لەسەخترین قۆناغی سیاسیدا بەرەنگاری نائومیدی بۆوە،تەنانەت زۆربەی چاودێرانی سیاسی پێیانوایە كە نێچیرڤان بارزانی كارێزمای سیاسەتی شكێنەری گەمارۆكان وبەربەستەكانبوو، كەوەك كارەكتەرێكی دپلۆماسی توانی گەمارۆكان بشكێنێت بەتایبەتی لەكاتێكدا دوژمنانی كورد دەیانویست كۆتایی بەقەوارەی هەرێمی كوردستان بهێنن بەڵام هەوڵە دپلۆماسیەكانی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان زۆر سەركەوتوانە توانی بەرەنگارییان ببێتەوە سەركەوتنێكی نموونەی بەدەست بهێنێت و ئەو ئابلۆقە دپلۆماسیە بشكێنیت كە نەیارانی گەلی كوردستان دەیانویست بەسەر هەرێمەكەماندا بیسەپێنن ، ئەوەبوو
نێچیرڤان بارزانی جارێكی دیكە لەرێی دیپلۆماسییەتەوە كوردستانی پاراست ڕاستەوخۆ سەردانێكی مێژووی بۆ پاریس ئەنجامدا و لەگەل سەرۆكی فەرەنسا كۆبووە بەم هەنگاوەی دوژمنان و نەیارانی تووشی شۆك كرد، دواتر زۆری نەبرد چەندین سەردانی تری لەسەر ئاستی جیهان ئەنجامدا و سەردانی چەندین وڵاتی كرد توانی گەمارۆكان بشكنیت بەتایبەتی دوای سەردانی بۆ ڤاتیكان و دیداری لەگەڵ پاپادا بەیەكجاری نێچیرڤان بارزانی تەوقی گەمارۆكانی شكاند و دوژمنانی دەرەوە و پیلانگێڕانی تووشی شۆك كرد،توانی بەغدا بەچۆكدا بهێنێت و ئابڵوقەی سەر فڕۆكەخانەكان لاببات و دەروازە سنوریەكان بكاتەوە، بەشێكیش لە پارەی موچە دابین بكات.
هەرەها دكتۆرە مەیادە گوتی: ئەگەر تێڕوانێك بۆ سەردانی ئەمجارەی رێزدار نێچیرڤان بازرانی بكەین بۆ بەغدا كۆمەڵێك تایبەتی بەدوای خۆیدا دەهێنێت و تەنانەت گۆرانكاری زۆر مەزن لەسەر ئاستی ناوچەكە و عێراق دروست دەكات، بەجۆرێك عێراق ناچار دەكات كە هەموو داواكارییەكانی هەرێم جێبەجێ بكات و لەبەر ئەوەی عێراق لەناو خۆیدا تووشی چەندین قەیرانی مەترسیدار بووە، لەلایەكی ترەوە گۆڕانكاریەكانی رۆژهەلاتی ناوەراست وادەكات كە عێراق بەتەواوی مەرجەكانی هەرێم ڕازی بێت هەر لەكاتی دەستپێكی گەیشتنی نێچیرڤان بازرانی بۆ بەغدا تەواوی كارمەندانی عێراق لە خاڵە گومرگییەكان لە كەركوك و شوێنەكانی تر كشانەوە، ئەمەش وەك نەرمی نواندنێك لەلایەن حكومەتی عێراقەوە بەرامبەر بەهەرێمی كوردستان، هەروەها هەر لەكاتی گەیشتنیەوە بۆ بەغدا عەبدولمەهدی جەختی لەوەكردەوە كە ئامادەیە هەموو هەماهەنگیەك لەگەل حكومەتی هەرێمی كوردستان ئەنجام بدات و تەنانەت زۆربەی چاودێرانی سیاسی پێیان وایە ساڵی 2019 هەرێمی كوردستان و بواژاندنەوەی ئابوری و هەڵكشانی پەیوەندییە دیپلۆماسییەكان بەخۆیەوە دەبینێت و تەنانەت بەغدا ملكەچی تەواوی داواكارییەكانی هەرێمی كوردستان دەبێت.
لە كۆتاییدا مەیادە نەجارە گووتی: سەردانی ئەمجارە نێچیرڤان بارزانی تایبەتمەندی خۆی هەیە لەكاتێكداكە رۆژهەڵاتی ناوەراست و وولاتانی عەرەبی توشی گۆڕانكاری زۆر گەورە دەبن، تەنانەت گۆڕانكارییە جیهانیەكان زۆر بەخیرایی هەنگاو دەنین لەزۆربەی ناوچەكانی جیهاندا جەنگ و ململانیێەكان هەڕەشە لەژیانی مرۆڤایەتی دەكەن، ئەم گۆڕانكاریانەش جارێكی تر پێگەیەكی گرنگ بۆ هەرێمی كوردستان دەگەڕینێتەوە، لەلایەكی ترەوە عێراق لەڕووی دەوڵەتدارییەوە پێویستی بەهەرێمی كوردستانە چونكە تا ئەم ساتەوەختەش لایەنە عەرەبیەكان لەسەر پێكهینانی حكومەتی عێراقی كۆك نین لەلایەكی ترەوە عەبدولمەهدی نایەوێت ئەزموونی مالكی و عەبادی و جبوری دووبارە بكاتەوە دەیەوێت هەرچۆنێك بێت پەیوەندیەكی دۆستانە لەگەڵ هەرێمی كوردستاندا بنیادبنێت،بەكورتی بەگویرەی تیڕوانینی خۆم ئەم خالانەجێبەجی دەكرێت، قۆناغێكی نوێی ستراتیژی لە پەیوەندییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و عێراق دەست پێدەكات، بەبروای زۆربەی چاودێرانی سیاسی عێراق ملكەچی هەموو داواكارییەكانی گەلی كوردستان دەبێت، چونكە عەبدولمەهدی گەیشتۆتە ئەو ڕاستیەی ناتوانێت كورد فەرامۆش بكات و دەخوازێت بۆ هەموو هەنگاوێك داوا لەهەرێمی كوردستان بكات پشتگیری بكات. هێزی پێشمەرگەی كوردستان دەگەڕێتەوە بۆ ناوچە كوردستانیەكانی دەرەوەی هەرێم ناوچە كوردستانیە داگیركراوەكان بەگوێرەی گفتوگۆكان و بەتایبەتی دوای گەیشتنی رێزدار نێچیرڤان بارزانی راستەوخۆ عێراق تەواوی خاڵە گومرگیەكانی نێوان هەرێم و بەغدای لابرد و حەشدی شەعبی لەكەركوك كشاندنەوە، كەئەمەش یەكەم هەنگاوە بۆ ئاسایی كردنەوەی دۆخی شاری كەركوك .عەبدولمەهدی گەیشتۆتە ئەو بڕوایەی هەماهەنگی لەنێوان هێزی پێشمەرگەو وەزارەتی بەرگری عێراقدا دروست بكات و بەهێزی بكات، هێزی پێشمەرگە تەواوی ماف و هاوكارییەكان وەك سوپای عێراق وەربگرێت.بەجەنگێكی یاسایی و بەپشت بەستن بەدەقە دەستوورییەكان حكومەتی عێراق ناچار دەبێت بەگوێرەی ئەو مەرجانەی دانراوە تەواوی شایستە داراییەكانی هەرێمی كوردستان بنێرێت، چونكە عەبدومەهدی نایەوێت پێشیلی دەستوور بكات لەكۆبوونەوەكەیدا بەڵێنی تەواوی لە جێبەجیكردنی خاڵەكانی بودجە داوە.
پرۆفیسۆری یاریدەدەر دكتۆر نەسرەت سابیر خۆشناو، مامۆستای زانكۆ لە كۆلیژی دارایی و ئابوری زانكۆی سەڵاحەددین لە بارەی گرینگی سەردانەكەی نێچرڤان بارزانی بۆ بەغدا لە لێدوانێكی تایبەت بۆ ڕۆژنامەی خەبات گوتی”ئەو سەردانەی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان بۆ بەغدا كۆبوونەوەی لەگەڵ سەرۆك وەزیرانی عێراق قسەكردنیان بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی نێوان هەرێم و بەغدا بە پێ دەستور. ئەمەش پێشترین سەردان كراوە لە كابینەكانی تریش بەڵام دەبێت دەرئەنجامی بەچی بگات ،لە ئێستا دا گەلی عێراق ماندووە چونكە تا ئێستا حكومەت بە تەواوی پێك نەهاتووە هەردوولا جەختیان لەسەر ئەوە كردەوە كە كێشەكان چارەسەر بكەن وەك هەرێمی كوردستان ئەگەر بێت و لە چوارچێوەی دەستور كێشەكان چارەسەر بكرێت هیچ كێشەك نامنێت ،بەڵام دەبێت بەغدا پابەند بێت، لە 2014 بوودجەی هەرێمی كوردستان بڕواوە خۆ دوژمنیش ئەو ئیشە ناكات دەبێت بە ژیرانە تەسروف بكەین و وڵاتانی ئیقلیم دەستی باڵایان هەیە وە عێراق دەستی دەرەكی لەپشتە بۆیە كێشەكان بە ئاسانی چارەسەر نابن،لە لایەكی تریشەوە بریار دراوە خاڵە گومرگیەكان هەڵگیرێت بەڵام دەبێت بازرگانەكانیش كۆنترۆڵ بكرێت وە دەبێت كۆنتڕۆڵی بازاریش بكرێت ئێمە دەڵێن ئەگەر هاتوو لە چوارچێوەی دەستور كێشەكانی نێوان هەرێم بەغدا چارەسەر كرا باری ئابوری ئەم وڵاتە دەبوژێتەوە ئەگەر ڕێژەكە %12پۆینت 67بوو بەتەمابوو بیكەنە%14 ئێمە دەڵێن ئەگەر ببێتە %20یش ئەوەندە كەم و كوڕیمان هەیە لەعێراق بە گشتی ئەگەر ئەو رێژەیە بەتەواوی چارەسەر بكرێت و پاشەكەوت هەڵبگیرێت رەفاهیەت دەگەڕێتەوە هەرێمی كوردستان ئێمە لە هیچمان كەم نەبوو بەڵام بەداخەوە وڵاتان شەڕی نەگریس تووشی ئێمە بوو دەنا ئێمە مونافەسەی دووبەیمان دەكرد و پێشكەوتنەكانی كوردستانیان ڕاگرت بۆیە بەغداش دەستی تێدا بوو چاویان بە كورد هەڵنایە بەڵام ئێستا ئەگەر لە چوارچێوەی دەستوری عێراق ئەو بودجەیەمان بۆ بنرێن بۆ هەرێمی كوردستان باری ئابوری ئەم وڵاتە دەبوژێتەوە ،چونكە زۆرێك لە پرۆژەكانمان راگیرا بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئەوانیش وێرانن لە پرۆژەكان وەستاون بۆیە دەبێت ئێمە دۆستایەتی دروست بكەین و باری ئابوری ئەو وڵاتە بوبژێنیەوە ئێمە لە هەرێمی كوردستان لە سایەی سەری پێشمەرگە تەنها كێشەی دارایمان هەیە ئەوەش پێویستە چارەسەر بكرێت دەبێت حكومەتی داهاتوو چارەسەری ئەم دۆخەش بكرێت ئەگەر عێراق بودجەكە بنرێت ،دەبێت ژێر خانی ئابوری بەهێز بكەین و چاوەرێی بەغدا نەكەین چونكە جاری وایە بەغدا بە دەقەكەیەك چەندین پرۆژەت لێ رادەگرێت كاریگەری ولاتانت لەسەر دروست دەكات بۆیە ئەگەر هاتوو بەغداش بوودجەی لێ برین پشت بە داهاتی خۆمان ببەستین تووشی زیان نابین.
