ئا: سەردار حوسێن
كرداری دروستكردنی بڕیار لەسەر ئاستێكی بەرز لە بەدەنگەوەهاتن و دەستتێوەردان و ئاستەنگ دروستكردنی گەورە بەهۆی پێشكەوتنی تەكنۆلۆژیاو فراوانبوونی قەبارەی رێكخراوەكان هێزی مرۆیی كارپێكراو كاریگەری ژینگەی ناوخۆ و دەرەكی و زیادبوونی ژمارەی هاوبەشەكان بە رێگای راستەوخۆ و ناراستەوخۆ و سوودمەند و زیانبەركەوتووان ز رەنگدانەوەی ئەو بڕیارانە لەسەر گۆرانكارییەكان دژ بەیەكترییەكی زۆریان ردوست كردووە، چونكە هەركاتێك گۆڕانكاری و گریمانە و جێگرەوەكان زیاد دەبن، لە هەمان كاتیشدا رێژەی راستی و دروستی و وردی بڕیارەكان زیاتر لە چوارچێوەی بێلایەنی دەردەچێت.
ئەزموونی ئەمەریكی لە مامەڵەكردن لەگەڵ قەیرانەكاندا لەو بارودۆخەی سیستەمە سیاسییەكەی خۆیدا سەرچاوە دەگرێت كە تیایدا دەژی، كە ئەوەیش جیاوازە لەگەڵ ئەو دەسەڵاتانەی دروستكاری بڕیارەكان و پەیوەندی دروستكاری بڕیارەكان لەگەڵ ژینگەی ناوخۆییدا هەیانە، ئەوەیش رێك پێچەوانەی ئەو ژینگە عەرەبییە، كە بەردەوام لە هەوڵی ئەوەدایە لایەنی سێیەم بوونی هەبێت بۆ چارەسەری قەیرانەكان، لە كاتێكدا پیشەسازی دروستكردن بڕیار لە ئەمەریكا بۆ چارەسەری قەیرانەكان لە زۆرترین كاتدا سەرچاوە لەو خاڵانەی خوارەوە دەگرێت:
یەكەم: خێرایی لە وەرگرتنی بڕیار و خێرایی لە ئەنجامدان و پەیوەندی و بەدواداچوون و جێبەجێكردن (واتا رەتكردنەوەی دروستكردنی لیژنە).
دووەم: چارەسەركردنی بارودۆخەكان لەلایەن كەسانی لێهاتوو، كە ئەزموونیان هەبێت لە كێشەكان و بتوانن بەرپرسیارێتی و بەڕیوەبردنی بگرنە ئەستۆ.
سێیەم: كاركردن لە چوارچێوەی تیمی بچووك نەك تیمی فراوان، مەبەستیش لەوەدا ئەوەیە كە خۆیان لە ناكۆكی تایبەت بپارێزن، كە بەزۆری بوونی تیمی فراوان و گەورە دەبنە هۆی دروستكردنی بەربەست و بڕیاردان و چارەسەر دوادەخات.
بۆ نموونەش، سەرۆكی ئەمەریكا بەرپرسی یەكەمە، بەرپرسی یەكەمیشە لە بەڕێوەبردنی قەیرانەكەو هەر ئەویش ناوەرۆكی قەیرانەكە دیاری دەكات جارێكی دیكە. نموونەی دیكەیش بۆ هەمان مەبەست لە پێشووتردا باسمان لێوە كردووە، بەڵام دیسان وەك نموونە: ئەوەی كە دوای قەیرانەكەی كوبا روویدا، كە ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمەریكا رۆڵی تیادا بینی و لە تیمێكی بچووكی لیژنەی جێبەجێكردنی بڕیاردا، دەسەڵاتی مەركەزی درایەوە دەستی سەرۆك خۆی، ئەوەبوو هەنگاوە سەرەتاییەكان بە بوونی چەند جێگرەوەیەك دەستیان پێكرد و رووبەڕووبوونەوەی لەناكاو و زانیاری تەواو بەدەستهات و جێبەجێكرا، پاشان فەرمانگە و ئاژانسە جیاوازەكان رەزامەندییان لەسەر نواند، بەڵام رووێكی دیكەیش بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ قەیرانەكان هەیە، وەك ئەوەی كە ساڵی 1991 لەگەڵ عیراق هاتە ئارا، سەرۆك جۆرج بوش دەركەوت و لە چركەكانی یەكەمدا رایگەیاند، كە پێویستە لەسەر هەمووان چاوەڕێ بن بزانن، لەكاتێكدا قسەكەی واتای ئەوەی دەدا، كە چاوەڕێ بكەو دەبینیت، ئەوەش واتای ئەوەیە كە بڕیارەكە پێشتر درابوو و كۆتایی پێهات بوو، سەبارەت بەو قەیرانەو شێواز و ئامرازەكانی رووبەڕووبوونەوەی ئیدارەی ئەمەریكا بۆ ئەو قەیرانە لەناكاوە، بە كردەوەیش سەرۆكی ئەمەریكا لە چركەكانی سەرەتادا نیشانەكانی چوونی سووپای عیراقی بۆ ناو خاكی كوێت دایە دەست و دوای كەمتر لە هەشت كاتژمێر كۆبوونەوە لەگەڵ راوێژكارەكانی بڕیاری رووبەرووبوونەوە بەڕیوەبردنی قەیرانەكەی دا، هەموو ئەو كۆڵەگانەیشی رەخساند كە بۆ چارەسەری قەیرانەكە پێویست بوون، بەكردەوەیش ئەوەی روویدا روویداو تا ئێستایش هەر بەردەوامەو هەموو پلان و مەبەستەكانیش پێشتر ئامادەكرابوون تەنها بڕیاردانی خێرای پێویست بوو، لێرەوەش رۆڵی كات و فاكتەرەكانی مامەڵەكردن لەگەڵ قەیرانەكان بەروونی دەردەكەون، كە پێویست بە چارەسەری ورد و خێرا دەكات.
پرسیارێك كە ماوەتەوە بپرسین ئەوەیە، چی پێویستە دروستكارانی بڕیار بیكەن بۆ بەڕێوەبردنی قەیرانەكان؟
بێگومان بۆ وەرگرتنی بڕیار پێویستە چەند رەگەز و بنەمایەك لەبەرچاو بگرین، لەوانەش:
1-بوونی كێشەیەك كە پێویستی بە چارەسەرێك یان چەند چارەسەرێك هەبێت.
2-بوونی جێگرەوەی چارەسەری چاوەڕوانكراو.
3-بوونی گۆڕانكاری و هاوتەریبی و هاوشێوە.
4-بوونی ئامانج و مەبەست.
ئەوەی پاڵمان پێوە دەنێت بۆ ئەوەی بپرسین، كەواتە چ سیاسەتێك بۆ ئەو قەیرانە پێویستە؟ لێرەوە رۆڵی هەنگاوی یەكەم دێتە پێشەوە، كە پەیوەستە بە بەڕیوەبردنی قەیرانەكە، ئەویش وتووێژەكانە، كە پێداویستییەكانی لەو خاڵانەی خوارەوە خۆیان دەنوێنن:
1-یەكەمجار بیر لە بڕیاری ئەوان بكەوە، واتا حكوومەت چی بكات سەبارەت بە بوارە نێو دەوڵەتییەكە، بۆ نموونە: هەواڵەكانی كەشوهەوا لە دەرەوەی توانستی مرۆڤە، بەڵام ئەو بڕیارەی كە پێویستە خۆمان دروستی بكەین و بەدروستكراوی دەستمان ناكەوێت، بۆ نموونە سەبارەت بە وڵاتانی عەرەبی و ئەفریقیا، نەك قسەكردن لەبارەی ئامانجەكانمان، بەڵكو دەبێ ئامانجەكانمان دروست بكەین، یاخود گریمان فیدل كاسترۆی (سەرۆكی كۆچكردووی كوبا) پەیوەندی بە بیل كلینتۆنی سەرۆكی ئەمەریكاوە كردووەو پێی گوتووە: جەنابی سەرۆك تاكەی ئەو گەمارۆ و دابڕینەی وڵاتەكەی من لە جیهاندا، ئایا 38 ساڵ بەس نییە بۆ ئەو هەموو سزایە؟ من ئامادەم ئیمزا لەسەر هەر شتێك بكەم كە ئێوە داوای دەكەن، چونكە زۆر كێشەی ناوخۆییمان بۆ دروست بووە و چیتر بەرگەی ئەو هەموو گەمارۆیە ناگرین و نامانەوێت خۆكوشتنی سیاسیش ئەنجام بدەین و…هتد، لێرەوە ئەو پرسیارە سەرهەڵدەدات چۆن مامەڵە لەگەڵ وەها قەیرانێك بكرێت.؟!
2-پێشنیارێكیان پێ بدە كە لای ئەوان قبوڵكراو بێت و وەڵامیان بەڵێ بێت.
3-هەڕەشەكردن بەبەردەوامی بەس نیییە، هۆكارەكانیش ئەوانەن:
- نەبوونی توانای ئازارگەیاندن بە بەرانبەرەكەت، باشترن نموونە پێشنیارەكەی كیسنجەر بوو كە جێبەجێشی كرد و سەركەوتووش نەبوو، ئەوەبوو كاتێك بۆردوومانە ئاسمانییەكانی لەسەر هانوی پایتەختی ڤێتنامی باكوور لەوكاتەدا بە مووشەكی B52 چڕ كردەوە، بۆ ماوەی دوو حەفتە بەر لە دانوستانەكان، پێیوابوو ڤێتنامی باكوور لەوكاتەدا، زیاتر نەرمی دەنوێنێت لە دانووستانە چاوەڕوانكراوەكە، بەڵام بە پێچەوانە كەوتەوەو هانوی زیاتر رەقەكاری نواند لەگەڵ شاندی دانوستانكاری ئەمەریكی.
- زیاتر ئازار گەیاندن بە بەرانبەر لە ماهیەتی بەرانبەرەكەت زیاد دەكات و بەڵگەكەی پێشوو ئەوەی سەلماند، وێڕای ئەوەی ئەوكارە كاردانەوەی توندتر بەدوای خۆیدا دێنێت.
- هەوڵدان بۆ رەتكردنەوەی پێشوەختەی هەڵبژاردەكانی بەرانبەر، خزمەت بە بنەما سەرەكییەكانی وتووێژكردن چارەسەری قەیرانەكان ناكات، لێرەدا ناكرێ كار بەو پەندە بكرێت كە دەڵێت: (ئەگەر ویستت كەروێشكێك وەربگریت، كەروێشكێك وەرگرە، ئەگەریش ویستت ئاسكێك وەرگریت، هەر كەروێشكێك وەرگرە) باشترین نموونەیش بۆ ئەو مەبەستە ئەوەیە كە هەموو لایەنە پەیوەندیدارەكان هەست بەوە بكەن و لەو چوار مەرجە تێبگەن، كە بەرەو بارودۆخی راستەقینەی دەرفەتە شیاوەكانی چارەسەر دەیانبات.
4-لەبارەی بڕیارە جیاوازەكانەوە پرسیار بكە، پێویستە خۆت و ركابەرەكەت بە مەرجی پێشوەختە نەبەستیتەوە، ناشكرێت خۆت لە هەموو ئەوانە دەرباز بكەیت، چونكە دەبنە رێگر لەبەردەم نەرمی نواندن و وەرگرتن و پێدانی ئەوەی تۆ دەتەوێت و ئەوەی ئەو داوای دەكات، هەروەهاش گەیشتن بە چارەسەری قبوڵكراو بەدوور دەخاتەوە، لەوكاتەیشدا دەبێتە هۆی هەڵەیەكی ستراتیژی گەورە.
ناكرێ قسە لەسەر قەیرانەكان و شیكردنەوە بۆ رەهەندەكانی بكەین، بەبێ گەڕانەوە بۆ فاكتەرە ژینگەیی و ئایكۆلۆژییەكان دەستنیشانكردن و هەڵسەنگاندن لەگەڵیدا نەكەین، بۆیە لەرووی ئایكۆلۆژی و چوارچێوەو ئاماژەكانی توێژینەوەدا، دەبێ لە سنووری قەوارەیەكی دیاریكراو زانیاری بەردەست و پێشنیاری پلان و رێككاری دەستنیشانكردن و كۆكردنەوەی بیرۆكەكان شیكردنەوەیاندا دەستپێ بكەین.
هەروەهاش دەبێ لەسەر بنەمای چەند كۆڵەگەیەكی سەرەكی ئیش بكەین، كە چۆنایەتی و چەندایەتی تەواومان بخاتە بەردەست، بۆ ئەوەی بەشێوەیەكی رێكخراوی رێكوپێك بەكار بهێنرێت، هەوەك چۆن دەكرێ هەموو ئەو ئاماژانە فەراهەم بكرێن كە چۆنیەتی بەدەستهێنانی گەشەپێدان لە رێگەی سەرچاوە بەردەستە مادی و سیاسی و كۆمەڵایەتییەكانەوە دروست دەبن و دەستبكرێت بە كۆكردنەوەی ئەو زانیارییانە بۆ بیناكردنی بنەمایەك لەسەر ئالیەتی كاركردن لەنێو خوودی قەوارە بە ئامانجگیراوەكەدا، هاوكات هێلكاری رێنوێنییەكانیش بۆ گەڕان بەدوای وەها توێژینەوەك لەو بوارەدا دەبێ هەبن.
لەوەوە دەتوانین چوارچێوەی ئایكۆلۆژیەتی قەیرانەكە دەستنیشان بكەین، كە كۆمەڵگە یان قەوارە پێكدێت لە سێ پێكهاتەی سەرەكی: پێكهاتەی مرۆیی، كە بە پێكهاتەی ئەندامیی سەرەكی دادەنرێت، پێكهاتەی دروستكراو، كە بریتییە لە قەبارەی مادی و ئەو سەرچاوانەی پێكهاتە مرۆییەكە بەكاریان دینێت، پێكهاتەی سرووشتی، كە پەیوەستە بە شوێنەكەو سەرچاوە پێویستەكان بۆ پاراستنی هەردوو پێكهاتەی پێشتر.
دەكرێ لە پەیوەندی نێوان مرۆڤ و هەموو پێكهاتەكانی دیكەی مرۆیی تێبگەین، لەنێو ئەوانەیشدا رەگەزە مادییەكان و گۆڕینەوەی بەرژەوەندی لەنێوانیاندا بە هەموو ئەو شێوازانەی لە توانادا هەن، ئەوەیش لە میانەی رێكخستنی ئایكۆلۆژی بۆ توێژینەوەی قەیرانەكان چوارچێوە ئایكۆلۆژییەكان، یان بە چەند وشەیەكی دیكە، رەگەزەكانی سیستەمی ئایكۆلۆژی چۆن كارلێك لەگەڵ دروستكردنی قەیران دەكەن، دواتریش كارلێك و كاریگەری دروستكردن لەگەڵیدا بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێكی رازیكەر بۆ ئەو قەیرانانە، ئەو پەیوەندییەش لەسەر بنەمایەكی هاوبەش لەنێوان مرۆڤ و ئایكۆلۆژیای مرۆڤایەتی بەرهەم دێت.
سوود لە كتێبی (ادارە الازمە بین نقطتی الغلیان والتحول) د. حسن البزاز وەرگیراوە
