بارزان محەمەد عەلی
سوپای عێراق مێژووەكەی بۆ 6/1/1921 دەگەڕێتەوە كە لەژێر ئینتیدابی بەریتانیادا و لە سەردەمی حكومی پاشایەتی دامەزرا، یەكەم فەوجی سەربازیش بەناوی فەوجی موسا كازم لە سەربازانی پێشووی سوپای عوسمانی لە كازیمیەی بەغدای پایتەخت دروستكرا، سوپای عێراق وەك سوپای زۆرێك لە وڵاتانی جیهانی سێهەم هەر لە سەرەتاوە ئەركی پاراستنی ئاسایشی ناوخۆ و سەركوتكردنی شۆڕش و جوڵانەوەكانی ئەم وڵاتەی پێسپێررا، بەتایبەتی سەركوتكردنی شۆڕش و راپەڕینەكانی كورد و شیعە لە دەیەی 1920دا، پاشان تێكشكاندنی جوڵانەوەی كەمایەتییە ئایینییەكانی وەك ئاشوریی و ئێزیدیەكان و چاوترسێنكردنیان.
یەكەم دەستوەردانی سەربازی لە لایەن سوپای عێراق لە 29ی تشرینی یەكەمی 1936 بە سەرۆكایەتیی فەریق بەكر سدقی و هاوپەیمانانی بەشێك سوپا بوو، كە داوای دەستلەكاركێشانەوەی حكوومەتەكەی یاسین هاشمی سەرۆكوەزیرانی سەردەمی پادشایەتی دەكرد و لە بری ئەو حیكمەت سلێمان، وەزیری ناوخۆ بكرێتە سەرۆكوەزیران. ئەو هەنگاوەی سوپای عێراق بە یەكەم دەستوەردانی سەربازی لە كاروباری سیاسی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و عێراق دادەنرا.
مێژووی سوپای عێراق مێژوویەكی خوێناوییە، چونكە لە چەندین شەڕی ناوخۆیی و دەرەكییەوە گلاوە، لەوانەش شەڕی ساڵەكانی 1941و 1948 و 1958 و 1963 و 1967 و1973؟ هەروەها جەنگی هەشت ساڵەی نێوان عێراق و ئێران كە لە 1980 بۆ 1988 درێژەی هەبوو، دواتریش شەڕی دووەمی كەنداو، كە لە ساڵی 1991 بە هۆی داگیركردنی كوەیت لە لایەن عێراقەوە هەڵگیرسا، هەروەها لە ساڵی 2003دا رووبەڕووی سەختترین شەڕ بووەوە و ئەنجامەكەی بە رووخانی بەعس كۆتاییهات.
ئەو سوپایە چەندینجار دژی شۆڕش و جوڵانەوەكانی كورد لە باشووری كوردستان شەڕی كردووە، لە نێوان ساڵانی 1923-1927 و 1930-1931 بە یارمەتی هێزی ئاسمانی و زەمینیی بەریتانیا دژی خەباتی گەلی كورد بە سەركردایەتیی شێخ مەحموود شەڕی كردووە، هەروەها لە ساڵانی 1942-1947 بە یارمەتیی هێزی ئاسمانی بەریتانی دژی خەباتی گەلی كورد وەستاوەتەوە بە سەركردایەتیی مستەفا بارزانی و لە 1961-1975دژی شۆڕشی ئەیلوول بووە، لە ساڵی 1983 سوپای عێراق جینۆسایدی بارزانییەكانی ئەنجامداوە كە هەشت هەزار كەسی سڤیل بوونە قوربانی. هەروەها لە ساڵانی 1986-1989ئەنفالی نزیكەی 182 هەزار هاونیشتمانی كورد و ساڵی 1988 كیمیابارانی هەڵەبجەی كرد كە پێنج هەزار كەس بوونە قوربانی.
ئەمساڵ 98 ساڵ تێدەپەڕێت بەسەر دامەزراندنی سوپای عێراقدا، ئەو سوپایەی كە بەدرێژایی ئەو ساڵانە رۆڵی سەرەكی لە رەوتی روداوەكانی عێراقدا بینیوە و ئەنجامدەری زنجیرەیەك كودەتا و گۆڕانكاریی گەورە و ماشێنێكی گەورەی جەنگ بووە. سوپای عێراق بزوێنەری سەرەكی زنجیرەیەك رووداوی گرنگی سەردەمی پادشایەتی و كۆمارییش بووە لەم وڵاتەدا، ئەفسەرانی پایە بڵندی ئەم سوپایەش بە درێژایی دەیان ساڵی رابردوو، كاراكتەری سەرەكی شانۆی سیاسەت بوون.
سوپای عێراق تۆمەتبارە بە بەشداریكردنی پرۆسەكانی كۆمەڵكوژی دەرهەق بە خەڵكی كوردستان، فەیلەقی یەك و پێنجی سوپا، پرۆسەكانی ئەنفال و كیمیابارانی ئەنجامداوە. هێزەكانی پیادە دەیان تاوانی كوشتن، سووتاندنی ماڵ و گوندەكانی ئەنجامداوە. هێزە ئاسمانییەكانی ئەو سوپایە لە ساڵانی 1968 و 1974دا، بە فڕۆكە بۆمبی قەدەغەكراوی ناپاڵم و رۆكێتی بەسەر شار و گوندەكانی كوردستاندا باراندووە. هێزەكانی سوپا رۆڵیان هەبووە لە دەستگیركردن، كۆكردنەوەی كوردە فەیلیەكان و دوورخستنەوەیان و كوشتنیان. بەشداری بەرچاوی لە شاڵاوەكانی ئەنفال و ئەنفالی بارزانییەكاندا بینیوە، كە ئەو رەفتارانە لە دادگای باڵای تاوانەكان وەك جینۆساید ناسێنراوە.
سوپای عێراق كە ئەمڕۆ یادی دامەزراندنی دەكرێتەوە، ماشێنێكی گەورەی كودەتا و شەڕ و كوشتار بووە، لە رووی سیاسییەوە سوپای عێراق دامەزراوێكی بێلایەن نەبووە، سوپایەكی كودەتاچی بووە كە لە ماوەی دە ساڵی 1958 بۆ 1968دا سێ كودەتای یەك لەدوای یەكی خوێناویی ئەنجامداوە، لە سەرەتای دەیەی 1980 شەوە عێراقی خستووەتە نێو دۆزەخی جەنگی هەمیشەییەوە، بەدرێژایی هەشت ساڵ بێ بڕانەوە شەڕی ئێرانی كرد، پرۆسەی راگواستن و ئەنفال و كیمیابارانی هەڵەبجەی كرد، لە دەیەی 1990 شدا هێرشی كردە سەر كوەیت و سەرەنجام لە گەردەلولی بیاباندا لە لایەن هێزەكانی هاوپەیمانانەوە بە سەركردایەتیی ئەمەریكا تێكشكا، بەڵام بەشی ئەوە هێز و بڕستی تیا مابوو كە راپەڕینی 1991ی كوردو شیعەكان سەركوت و خەڵتانی خوێن بكات.
بەپێچەوانەی سوپاكانی وڵاتانی جیهان، سوپای عێراق هیچ كاتێك نەیتوانیوە ببێتە سوپایەك، گوزارشت لە تەواوی گەل بكات و ببێتە هۆكارێكیش بۆ سەقامگیربوونی وڵات، بە درێژایی مێژووی عێراق دەسەڵاتدارانی ئەو وڵاتە سوپایان بۆ مەبەست و مەرامەكانی خۆیان بەكارهێناوە و زۆرترینجار بۆ یەكلاییكردنەوەی كێشە سیاسییەكان دەستێوەردانی كردووە، ئەمەش وایكردووە هەمیشە سوپا بەشێك بێت لە كێشە و ناكۆكییەكان نەوەك چارەسەركاری كێشەكان. سوپای عێراق سوپایەكی تائیفی بووە، ئەگەرچی لە سەرەتاوە ئینگلیزەكان هەوڵیاندا جەیشی عێراق هی هەموو پێكهاتەكان بێت و بەو هۆیەشەوە پێشتر هەوڵیاندابوو لە میانەی هێزەكانی (لیڤی)یەوە عەرەبی شیعە، عەرەبی سوننە، ئاسوری و كورد بەشداری پێبكەن، بەڵام دواتر و بە هۆی پەراوێزخستنی كورد و شیعە، وردە وردە داوودەزگاكانی حكوومەت و جەیش لە سێگۆشە سونییەكەی عێراقدا قەتیس ما.
سوپای عێراق بەتایبەتیش لە سەردەمی بەعسدا، سوپایەكی ئایدۆلۆژیست بووە. بەعس وەكو سیستمێكی تۆتالیتێر و جیاواز لە سیستمە دیكتاتۆرەكان، بۆ پاراستنی دەسەڵاتەكەی و پایەداركردنی هەر بە تەنها پشتی بە جەیش نەبەستبوو، لەوەتەی شۆڕشی چەكداریی كورد لە ساڵی 1961ەوە هەڵگیرسا? سوپای عێراق سەرسەخترین دوژمنی داواكانی كورد و هێزی بەرگریكاری كوردستان بووە. راستییەكەی سوپای عێراق شانبەشانی دامودەزگا سەركوتكەرەكانی تری رژێمی عەرەبیی عێراق، ماكینەی قەلاچۆكردنی بەردەوامی كورد بووە. ئەوە قسەی پێناوێت كە شانبەشانی جەیش، دامودەزگا تۆقێنەرەكانی ئەمن و ئیستخبارات رۆڵی بەرچاویان لە سەركوتكردنی كورد و گەلانی تری عێراقدا بینیوە، بەڵام مەحاڵ بوو بێ بوونی دامەزراوێكی زەبەلاحی وەكو جەیش، پرۆسەی قڕكردنی كورد بەڕێوەچووبایە. پێویست بە پاسا و هێنانەوە ناكات، جەیشی عێراق ئامڕازی سەرەكی خاپووركردنی كوردستان و قەتڵوعامكردنی گەلەكەی بووە.
هەرچەندە حاكمی مەدەنی عێراق، پۆل بریمەر دوای رووخانی حكوومەتی بەعس لە 2003؟ لە 2004 بڕیاری هەڵوەشانەوەی سوپای عێراقی دا، بەڵام تاوەكو ئەمڕۆشی لەگەڵ دابێت ساڵانە یادی دەكرێتەوە، هەرچەندە وەزارەتی كاروباری شەهیدان و ئەنفالكراوان، ساڵانە پابەند نابێت بە پشووی دامەزراندنی سوپای عێراق. بە لەبەرچاوگرتنی ئەو مێژووە خوێناوییە و یادەوەرییە تاڵەی كە گەلی كورد لەگەڵ ئەم سوپایەی هەیەتی، پێویستە حكوومەتی هەرێمی كوردستان هەرگیز پابەند نەبێت بە پشووی رۆژی دامەزراندنی ئەم سوپایە.
❊ ماستەر لە مێژووی هاوچەرخ.
