ئا: سەردار حوسێن
ناكرێ قسە لەسەر قەیرانەكان و شیكردنەوە بۆ رەهەندەكانی بكەین، بەبێ گەڕانەوە بۆ فاكتەرە ژینگەیی و ئایكۆلۆژییەكان دەستنیشانكردن و هەڵسەنگاندن لەگەڵیدا نەكەین، بۆیە لەرووی ئایكۆلۆژی و چوارچێوەو ئاماژەكانی توێژینەوەدا، دەبێ لە سنووری قەوارەیەكی دیاریكراو زانیاری بەردەست و پێشنیاری پلان و رێككاری دەستنیشانكردن و كۆكردنەوەی بیرۆكەكان شیكردنەوەیاندا دەستپێ بكەین. هەروەهاش دەبێ لەسەر بنەمای چەند كۆڵەگەیەكی سەرەكی ئیش بكەین، كە چۆنایەتی و چەندایەتی تەواومان بخاتە بەردەست، بۆ ئەوەی بەشێوەیەكی رێكخراوی رێكوپێك بەكار بهێنرێت، هەوەك چۆن دەكرێ هەموو ئەو ئاماژانە فەراهەم بكرێن كە چۆنیەتی بەدەستهێنانی گەشەپێدان لە رێگەی سەرچاوە بەردەستە مادی و سیاسی و كۆمەڵایەتییەكانەوە دروست دەبن و دەستبكرێت بە كۆكردنەوەی ئەو زانیارییانە بۆ بیناكردنی بنەمایەك لەسەر ئالیەتی كاركردن لەنێو خوودی قەوارە بە ئامانجگیراوەكەدا، هاوكات هێلكاری رێنوێنییەكانیش بۆ گەڕان بەدوای وەها توێژینەوەك لەو بوارەدا دەبێ هەبن. لەوەوە دەتوانین چوارچێوەی ئایكۆلۆژیەتی قەیرانەكە دەستنیشان بكەین، كە كۆمەڵگە یان قەوارە پێكدێت لە سێ پێكهاتەی سەرەكی: پێكهاتەی مرۆیی، كە بە پێكهاتەی ئەندامیی سەرەكی دادەنرێت، پێكهاتەی دروستكراو، كە بریتییە لە قەبارەی مادی و ئەو سەرچاوانەی پێكهاتە مرۆییەكە بەكاریان دینێت، پێكهاتەی سرووشتی، كە پەیوەستە بە شوێنەكەو سەرچاوە پێویستەكان بۆ پاراستنی هەردوو پێكهاتەی پێشتر. دەكرێ لە پەیوەندی نێوان مرۆڤ و هەموو پێكهاتەكانی دیكەی مرۆیی تێبگەین، لەنێو ئەوانەیشدا رەگەزە مادییەكان و گۆڕینەوەی بەرژەوەندی لەنێوانیاندا بە هەمووئەو شێوازانەی لە توانادا هەن، ئەوەیش لە میانەی رێكخستنی ئایكۆلۆژی بۆ توێژینەوەی قەیرانەكان چوارچێوە ئایكۆلۆژییەكان، یان بە چەند وشەیەكی دیكە، رەگەزەكانی سیستەمی ئایكۆلۆژی چۆن كارلێك لەگەڵ دروستكردنی قەیران دەكەن، دواتریش كارلێك و كاریگەری دروستكردن لەگەڵیدا بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێكی رازیكەر بۆ ئەو قەیرانانە، ئەو پەیوەندییەش لەسەر بنەمایەكی هاوبەش لەنێوان مرۆڤ و ئایكۆلۆژیای مرۆڤایەتی بەرهەم دێت. مۆنتیسكیۆ نوێنەرایەتی ئەو بیردۆزە فیكری و مێژوویی و كۆمەڵایەتییە دەكات، كە رەگوڕیشەی بۆ جیوكرات و ئەرەستۆ و بودان و كەسانی دیكە دەگەڕێتەوە، كە پێیانوابوو كەشوهەوا كاریگەری و گرنگییەكی گەورەی هەیە لەسەر كۆمەڵگەی مرۆڤایەتی و ژیانی كۆمەڵایەتی، هەوەك چۆن لە كتێبی (رۆحی یاساكان) 1748ـدا هاتووە، كە بنەمای سەرەكی یاسادانان و دیاریكردنی رێكخستنی تایبەت بۆ هەر شێوەیەك لە شێوەكانی مرۆڤایەتی و بینای مێژوویی و كەلأەكەبوونی بەشێوەیەكی سرووشتی لەنێو خودی مێژوودا، دەكەونە نێو چوارچێوەی دروستبوونی قەیرانیشدا، بۆیە دەڵێت: سیاسەت كچی مێژووە، مێژووش كوڕی جوگرافیایە، جوگرافیاش لەو سەردەمە چاوەڕوانكراوەدا ناگۆڕێت تەنها رێژەیی نەبێت. هەر لەو بارەیەوە د. جواد علی لە ئینسكلۆپیدیاكەیدا سەبارەت بە جیاكەرەوەی مێژووی عەرەب پێش ئیسلام و سرووشتی عەرەب لە دورگەی پێش ئیسلام تا بە ئەمڕۆ دەگات، دەڵێت: هەموو نەتەوەیەك عەقلیەتێكی تایبەت بەخۆی هەیە، هەروەك چۆن هەر نەتەوەیەكیش كەسایەتی تایبەت بەخۆی هەیەوە لە كەسایەتی نەتەوەكانی دیكەی جیا دەكاتەوە، تاكیش نوێنەرایەتی ئەو نەتەوەیە دەكات، سیمای تاكیش بەزۆری لە سیمای زۆرینەی نەتەوەكەی دەچێت، عەرەبیش وەك هەر خەڵكێكی دیكە، سیمای تایبەت بەخۆیان و عەقلیەت و گشتگیریی خۆیان هەیەو پێی دەناسرێنەوە لە جیهاندا. لێرەدا دەبێ ئەوەش بڵێین كە هەندێك دەرفەتی مێژوویی هەبوونە پیاوانیان دروست كردووە، چونكە مرۆڤ و مێژوو دوو چینن كە جیا ناكرێنەوە لەیەكتر، (مێژوویەك بەبێ مرۆڤ لە ئارادا نییە، هەروەهاش مرۆڤی بێ مێژووش بوونێكی نییە) ئەو پەیوەندییەش كە لەنێوانیاندا هەیە، كارلێكێكی دوولایەنە یاخود دوو رووە، كە تەواوكاری یەكتریشن: كاریگەری مێژوو لەسەر تاك، هەروەها كاریگەری تاك لەسەر مێژوو. جیاكەرەوەی ئەو پێكهاتەی لەنێو كۆمەڵگاكاندا هەیەو ئاستی كاریگەرییان لەسەر پلەی ئەو كۆمەڵگایانەو لە رووی سیاسی رەوشتییەوە، لەنێویشیاندا رەوشتی مامەڵەكردن لەگەڵ قەیرانەكان و بڕیاردانی پێویست لەبارەیانەوە، دەكەوێتە سەر دوو شت: سەقاگیری سیاسی و دامەزراوەیی بە پلەی یەكەم و پیادەكردنی كرداری بۆ پرۆسەی سیاسی لەرووی یاسایی گونجاودا، ئەوەیش پاڵنەر دەبێت بۆ فاكتەری كاریگەر و روون. لێرەوە چەند كێشەكان سەرهەڵدەدەن و ئاڵۆزی و واقیعیەت و راستەقینەیی دەردەخەن، سیاسەتیش لەو دەرەنجامەدا بە تەواوی كەنارگیر دەكرێت، ئەوەی دەمێنیتەوە دەكەوێـە نێوان ئەو رەگەزە سەرەكییانەی كە وا لە خاوەنانی بڕیار دەكەن پەنا بۆ شێوازێكی دیاریكراوی پلەبەندكراو ببەن، ئەویش رەگەزەكانی جوگرافیا و جیۆپۆلیتیك وجیوستراتیژین، كە دەوری خاوەن بڕیار دەدەن، یاخود وتووێژكار دەدەن بە ئاراستەی هەر جۆرێك لە جۆرەكانی رووبەڕووبوونەوە، بۆیەش زۆرینەی ئەو بیردۆزانەی بۆ ئەم بابەتە هاتوونەتە ئارا، فۆكس دەخەنە سەر ئەو فاكتەرە كاریگەرانە، بەتایبەتیش ئەوەی پەیوەندی بە قەیرانە گەورەكانەوە هەیە، كە لەنێ،ان وڵاتان و میللەتان روودەدەن، كە زۆرترین جاریش كێشەی سنوور یان ئەودیوی سنوورەكانن، لە پێشەوەی هەمووشیان ئیبن خەلدون لە پێشەكییە بەناوبانگەكەیدا باس لە بوونەوەری زیندوو دەكات كە پێیوایە لە دوو رەگەزی سەرەكی پێكهاتووە: كلتووری بۆماوەیی و ژینگەی سرووشتی. پێشتر زۆر رێگای گرنگ و شێوازی مامەڵەكردن و چۆنیەتی رووبەرووبوونەوەی قەیرانەكانمان باس كردووەو كاریگەری و گرنگی رەگەزی ئایكۆلۆژیمان لەبەر چاو گرتووە، بەڵام زانستی تازەی بەڕێوەبردن و كارگێڕی ئەوەی ئاسانتر كردووەو چەندین شێواز و ئامرازی دیكەی هێناوەتە ئارا، كە بەڕێوەبەرانی قەیرانەكان دەتوانن بە ئاسانی سوودی لێوەربگرن و بەكاری بهێنن، هەروەهاش بۆ خاوەنی بڕیارەكان ژمارەیەك پرسیاریش روون دەكاتەوە. لە شێوازەكانی زانستی كارگێڕیدا كە پێویستە كاری پێبكرێت بۆ گەیشتن بە چارەسەری قەیرانەكان، ئەوەیە كە زانستی كارگێڕی رەچاوی هەموو ئەو ئامراز و شێواز و لێهاتووییانە دەكات، كە بۆ گفتوگۆ پێویستن، لێرەشدا بەروونی رۆڵی ژینگە و كاریگەری راستەوخۆی لەسەر كەسایەتی تاكەكان دەردەكەوێت، كە دەبنە بنەمای وتووێژكردن بڕیاردان، لەوانەیش: 1- رەوشتی كەسایەتی: لێرەدا راستەوخۆ كەبەستمان كەسایەتی ئەو وتووێژكارەیە لە هەموو رووەكانەوە، كە ئایا تاچەند وەك كەسێكی لێهاتووی قبووڵكراو لەلایەن بەرانبەرەكەوە گوێی لێدەگیرێت و دەتوانێت لەگەڵ كەسانی جیاوازدا وتووێژ بكات و ئەنجامێكی باش و رازیكەر بەدەست بهێنێت بۆ دۆزینەوەی رێگەچارەی قەیرانەكان و تا چەندیش دەتوانێت لەگەڵ لایەنە بەشداربووەكاندا خۆشەویستی خۆی بنوێنێت، كە لە پلەیەكی بەرزدا ئەو حاڵەتە پەیوەندی بەوە هەیە ئەو كەسە چۆن دەتوانێت بە چەند شێوازێك خۆی لەنێو وتووێژەكاندا بینێتەوە. 2- توانا بەدەستهاتووەكان: ئەو توانا و لێهاتووییانەیە كە بەزۆری لە رێگەی شارەزاییەوە بەدەست دێت، وەك توانای وتووێژ و گفتوگۆكردن بۆ ماوەی درێژ، هەروەهاش توانای دەستنیشاندكردنی ئامانجەكان، هەروا توانای بەدەستهێنانی زانیاری پێ،یست و توانای بەكارهێنانی شێواز و ئامرازی پێویست و دروستكردنی كاریگەری دەروونی لەسەر لایەنی بەرانبەرو…هتد. 3- ئەو زانیارییانەی پێویستە بۆ وتووێژەكان بەردەست بن: وەكو ترس، ترس لەوەی ئەو زانیارییانەی لەبەردەستن كەم بن و پەیوەندییان بەو بابەت و باسەوە نەبێـت كە دەبێتە تەوەری وتووێژەكان، كە دواجاریش بەروونی دەبنە هۆكاری شكستهێنانی وتووێژەكان و بەدەست نەهێنانی ئامانجەكان، بە پێچەوانەیشەوە بەردەست بوونی زانیاری دروست و ورد و پێوست بۆ چوونە نێو وتووێژێكی بەرهەمداری سەركەوتوو. 4- ئامادەكاری میدیایی سەركەوتوو: زۆرینەی قەیرانەكان دەكەونە ژێر رووناكی كامیراكان و پرسیاری لەناكاو و بەدوادتچوونی وردیان لەلایەن راگەیاندنەكانەوە بۆ دەكرێت، بۆیەش بەڕێوەبەرانی قەیرانەكان رووبەرووی زۆرترین پرسیار دەینەوەو دەبێ وەڵامی شیاویشیان لەلا بێت و بیدەن بە میدیاكان، چونكە راگەیاندنەكان دەیانخەنە ژێر بەرپرسیارێتی تەواو و چەركەساتی سەرسوڕمانەوە بەو هەموو بەدواداچوون و پرسیارانەی دەیورووژێنن، بۆیەش دەبێ زۆر بەوردی مامەڵەیان لەگەڵ بكرێت و ئامادەكاری تەواو كرابێت بۆ وەڵامدانەوەیان و تەنانەت ئەگەر وەڵامەكان بەشێوەیەكی تەواویش بڕوا پێهێنەر نەبن. گفتوگۆیەكان وەك بڕبرەی پشتی وتووێژكردن لەسەر قەیرانەكان و بەڕیوەبردنیان دەمێننەوە هەوەك چۆن ئامادەكاری بۆ گفتوگۆ پێویستی بە رێكخستن و وێناكردنی هەموو ئەگەرەكان هەیەوە بە شێوەیەكی رێژەیی دەبێ تەواوی ئامادەكارییەكان بۆ ئەو مەبەستانە خرابنە بەر لێكۆڵینەوە، لەبەر ئەوەش كۆكردنەوەی زانیاری و رێكخستنیان دەكەوێتە سەر : 1- دابەشكردنی زانیاری و گریمانەوە بیردۆزەكان. 2- دابەشكرننیان بەسەر دوو لایەنی سەرەكی و مامناوەندی. 3- دیاریكردنی رەگەزە لاواز و بەهێزەكان. 4- پۆلێنكردنی خاڵی ناكۆییەكان، 5- زانین ئەو زانارییە ناتەواوانەی پێویستە تەواو بكرێن. 6- دیاریكردنی ئاستی رازیكردنی وتووێژەكان. 7- خەملاندنی بەشداربووان لەلایەنی بەرانبەر. 8- ریزكردنی هەڵبژاردە و جێگرەوەكانیان. بەڵام ئەوەی پەوەیستە بە تایبەتمەندی شارەزایی و لێهاتووی بۆ بەردەوامیدانی گفتوگۆكان، ئەوەیە كە هەردوو لایەنی وتووێژكار هەست بەوە بكەن متمانەی هاوبەش لەنیوانیاندا دروست بووەو گفتوگۆكردنیش بە پێویست بزانن بۆ گەیشتن بە رێگەچارەی گونجاو. ئەو مەرجانەی پێویستە هەبن بۆ ئەوەی وتووێژكردن لەبارەی قەیرانێمەوە سەركەوتووبێت و بتوانرێت بڕیاری یەكلاكەرەوەی لەباروە بدرێت بریتین لەمانەی لە خوارەوە باسیان لێ،ە دەكەین: 1- بیركردنەوە لە بریاری ئەوان. 2- ئەو بڕیارەی كە دەمانەوێ بیدەین دەبێ دروستی بكەین، نەك پێشتر ئامادە كرابێت. 3- پێشنیاری بەجێ بدرێتە بەرانبەر. 4- هەڕەشەكردن بە هەموو جۆرەكانییەوە بەس نییە. 5- هەوڵدان بۆ روونەدانی ئازار و ئەزیەت. 6- زیادكردنی ئازارگەیاندن زۆتر دەكەوێـتەوە سەر خۆمان. 7- بڕاردان بە هەڕەشەوە دەبێتە هۆی بڕیاردان بە داڕتنی هەڕەشە. 8- دەبێ هەڵبژاردەكەی ئەوان بە دروستی ببینین. 9- دەبی هەوڵبدەین بیركردنەوەی ئەوان بگۆڕین. 10- داوای ئەوە بكەین بڕیاری دیكەش بدەن. 11- داوای شتی تر بكەین. 1- دەتوانین داواكارییەكە وردتر دیاری بكەین. 13- دیاریكردن واتای رەقەكاری نادات. 14- بەلانی كەمەوە دەبێ بیركردنەوەی خۆمان یەكلایی بكەینەوە. 15- دەتوانین كێشەكە پارچە پارچە بكەین. 16- دەبێ بەردەوام داوای ئەوە نەكەین كە لە چاوەڕوانیماندا نییە. 17- دەبێ ئەوەی لەدەست ئەواندایە چاكی بكەین، ئەگەر هاتنە پێشەوەی باشیان لێ بەدی دەكرا. 18- دەكرێ سوودەكان بگۆڕین. 19- هەوڵبدە نمایشەكانت سەرنجڕاكێشتربن. 20- كەمكردنەوەی زیانی بڕیارەكان بەپێی توانا. 21- هەوڵبدە نمایشەكان متمانەی زیاتر بەدەست بهێنن و باوەڕپێكراوتر بن. 22- ئەو رێگایانەی وا دەكەن نمایشەەكان باوەڕپێكراوتر بن. 23- بەزووترین كات سوودەكانیان بدە بەدەستەوە. 24- دەرفەتی باشیان پێ بدە. 25- زۆرتر یاساییانە كاربكە، چونكە كاركردنی یاساییانە كاریگەری زۆرتری دەبێت. 26- هەڕەشەكردن و نمایشكردن دەبێ یاسایی بن. 27- زۆرتر یاساییانە كاربكە، چونكە لە پێناوی ئاشتیدا گرنگترن. 28- یاسا و دامەزراوە شەرعییەكان دادەمەزرێن.
