لێكوڵینەوەیەكی زانستی لە ئاستێكی بەرز ئاماژەی بۆ ئەوە كردووە، كە پەیوەندی نێوان هەواو هەستی زیرەكیی مرۆڤ لە بەركەوتن بەهەوای پیس بۆ ماوەیەكی زۆر هەستەكان پەك دەخات بەتایبەت بۆ بەتەمەنەكان، ئەم توێژینەوەیە، كە زانایان لە زانكۆی پەكینی پایتەختنی چین و زانكۆی بییل لە نەتەوە یەكگرتووەكان ئەنجامیان داوە، باس لەوە دەكات بەركەوتن و پێكگەیشتنی مرۆڤ لەگەڵ پیسبوونی هەوا تواناكانی رۆشنبیری پەك دەخات (الادراك) بەتایبەتیش لە تاقیكردنەوەی دەربڕین و ماتیماتیك. زاناكان وتویانە لەگەڵ چوونەناو تەمەن، كاریگەری نەرێنی لەسەر ئاستی دەربڕین (نطق) بەڕوونی دەردەكەوێت بەتایبەت سەبارەت بە پیاوان.
كۆمەڵێك سامپڵ عینەی لێكۆڵینەوەكان كە زیاتر لە 25 هەزار كەس لە 162 شوێنی وڵاتی چین و بە هەڕەمەكەی هەڵبژێردراون و چاودێری خوێندنەوەی رۆژانەیان كردووە لە سێ جۆری پیسبوونی هەوا كە لەم شوێنانە بڵاوبۆتەوە كە بەشدرابووەكانی لێ دەژین، سریا سماون، لە ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتوەكانی ژینگە دەڵێت: ” پیسبوونی هەوا هەڕەشەیەكی گەورە لە تەندروستی گشتی دەكات”، بۆیە ئەو سور بوو لەسەر ئەوەی كە گرنگی لێكۆڵینەوەكە لە دەرخستنی خراپی ئەو پیسبونە لەسەر دەماغ، بەتایبەت لەلای بەتەمەنەكان دەبێ بگاتە ئەنجام.
پرۆفیسۆر شی تشن، لە كۆلێژی بیل بۆ تەندروستی گشتی روونیكردەوە كە ” هەوای پیس لەوەیە ئاستی فێربوون لەلای كەسێك یەك ساڵ بگەڕێتەوە دواوە و ئەمەش مەترسیەكی گەورەیە”.
زاناكان گوتویانە كە ئەو زیانەی بە دەماغ دەگات بەهۆی پیسبوونی هەواوە كاریگەری گەورەی هەیە لەسەر تێكچوونی تەندروستی و ئابووری بۆ تاك و كۆمەڵگە، هەروەها ئاماژەیان بەوەكردوە ” كاریگەری ناڕاستەوخۆی هەیە لەسەر چاودێری كۆمەڵایەتی، كە زۆر زیاترە لەوەی پێشتر باسی كراوە” رێكخراوی تەندروستی جیهانی، دەڵێت: حەوت ملیۆن كەس ساڵانە بەهۆی بەركەوتنیان بە هەوای پیس دەمرن. كە پەیوەستە بە سێ نەخۆشی كوشندە ئەوانیش وەستانی دەماغ سكتە دماغ و نەخۆشی دڵ و سییەكان و شێرپەنجە.
جیهان لە رووبەڕوبونەوەی پیسبوونی هەوا لە جوڵەی بەردەوامدایە بە بەرەنگاربوونەوەی كێشەی پیسبوونی هەوا، ” هەناسەی ژیان” هەڵمەتێكی جیهانیە، كە “هاوپەیمانی كەشوهەوای خاوێن ” سەرۆكایەتی دەكات و 39 شار و ناوچە و وڵاتی گرتۆتەوە و كاریگەری لە سەر زیاتر لە 80ملیۆن كەس دەبێت، ئاژانسی نەتەوە یەكگرتووەكان كە گرنگی بە كەشوهەوا و ژینگە دەدات دەڵێت: بەكارهێنانی نوێبوونەوە و وەبەرهێنان لە سەرچاوە نوێیەكان، بارودۆخێكی نمونەیی دروست دەكات كە جیاوازی زۆر روودەدات لە بەرەنگاربوونەوەی پیسبوونی هەوا.
و: شلێر سەعید
سەرچاوە:عن”اخبار الامم المتحدە”وەرگێڕدراوە
