سەردار شاكر سلیفانەیی
پەترول چەكێ ئابووری‮ ‬یە و پتر ژ چەكێ لەشكەری‮ ‬و چەكیێن دی‮ ‬كارتێكرن‮ ‬یا هەی‮ ‬لسەر ئابووری‮ ‬و پەترۆل دهێتە ناسكرن ب تێكەلەیەكێ كو پێكهاتیە ژ گەلەك پێكهاتێن ئەندامی‮ ‬ێن جۆراوجۆر دبێژنێ هایدرۆكاربۆنات كو ئەڤ هایدرۆكاربۆنە پەیدابووینە ژ پاشماوەیێن گیانەوەران و زیندەوەرێن مردی‮ ‬ئەویێن كو ژیایین‮ ‬بەری‮ ‬پتر ژ ملیۆن سالان و ئەڤ پاشماوە ژ ئەنجامێ فاكتەریێن پەستانێ و پلیێن گەرماتیێ بووینە پەترۆل و ل ژێر عەردی‮ ‬پەیدابووینە‮. ‬بەری‮ ‬ئەم گرنگیا پەترولێ د ئابووری‮ ‬دا دیار بكەین پێدڤیە چەندەكێ لسەر دیرۆكا پەیدابوونا وێ رووهن و بەرچاڤ بكەین،‮ ‬گەلەك ژێدەر دیاردكن كو ئێكەم هەولا پەیدابوونا پەترولێ ل سەدەیا چوارێ‮ ‬یێ زاینی‮ ‬ل وەلاتێ چین ژ لایێ كرێكارێن چینی‮ ‬بوویە،‮ ‬كو وان پەترول دسۆتن بۆ بەرهەمئینانا خوێی‮ ‬برێكا گەرمكرنا ئاڤا خوێی،‮ ‬ژێدەر زێدەتر دیار دكن كو ئێكەم كێلانا بیرێن پەترولێ‮ ‬ل سالا‮ ‬1859 بوویە ل وەلاتێ ئەمریكا ل ویلایەتا پەنسلڤانیا كو ئەڤ بیرە هاتیە كولان ژ لایێ‮ ‬ئێدوین‮‬ی‮ ‬ڤە‮. ‬و لهەرێما كوردستانێ و عێراقێ ژی‮ ‬ئێكەم هەولا پەیداكرنا پەترولێ هاتیە دان ل سالا‮ ‬1925 بوویە ژ لایێ كومپانیا عێراقێ‮ ‬یا پەترولێ ڤە و كێلگەهیێن كەركوكێ‮ ‬ل سالا1927 ‮ ‬لێ د ڤان سالان دە ژلایێ كومپانیێت بیانی‮ ‬دهاتە دەرهێنان هەتا سالا‮ ‬1975 كو پەترول برێكا كومپانیێن نیشتمانی‮ ‬یێن عێراقی‮ ‬ڤە هاتیە دەرهێنان و فرۆتن‮.

‬هەروەسان گەلەك رێكخرواێن تایبەت ب پەترولێ ڤە هەنە ژ وانا ژی‮ ‬رێكخراوا ئوپێك‮ ‬OPEC‮ ‬رێكخراوا وەلاتێن بهنارتنا پەترولێ رادبن‮ ‬ل رێكەفتی‮ ‬و‮ ‬چواردەی‮ ‬ئەیلولا سالا1960 ‮ ‬ژلایێ پێنج وەلاتان ڤە هاتیە دامەزراندن ئەو ژی‮ ‬سعودیە و ئیران و عێراق و كوێت و ڤەنزوێلا‮ ‬كو ئارمانجا سەرەكی‮ ‬پالپشتیا كەرتێ پەترولێ و هنارتنا پەترولێ بهێتە كرن ل ڤان وەلاتان و داكو بەرامبەر كومپانیێت بیانی‮ ‬ێن مەزن ێت پەترولێ راببن، زێدەباری‮ ‬ئەڤ رێكخراوە د وەختێ نوكە دا ژ‮ ‬12 ‮ ‬وەلاتان پێك دهێت و مەلبەندی‮ ‬سەرەكی‮ ‬یێ ل ڤییەنا،‮ ‬و ئەڤ وەلاتە‮ ‬یان ئوپێك40% ‮ ‬ژ پەترۆلا جیهانێ بەرهەم دئینت و نێزیكی80% ‮ ‬ژ پەترۆلا‮ ‬یەدەك‮ ‬یا جیهانێ‮ ‬یێ هەی‮.

‬ئەڤ رێكخراو ژ بو جێگركرنا بهایێ پەترولێ ژی‮ ‬هاتینە دامەزراندن،‮ ‬ئەگەر ئەم بهێن و تەماشەی‮ ‬بهایێ پەترۆلێ بكەین دێ بینین كو ژ دیروكێ وەرە ئەڤ بهایە زێدەتر نەبوویە ژ دۆلارەكێ ژ سالا1920 ‮ ‬هەتا1973 ‮ ‬لێ بەردەوام داخواز لسەر پەترولێ زێدە دبوو ژ بەر بەلاڤبوونا بەردەوام‮ ‬یا كەهرەبایێ و ڤەگوهاستن و ئالاڤێن وێ‮. ‬و پەترولێ گرنگیەكا بێ سنوور هەیە و دگەلەك بواران دە مفا ژێ دهێتە دیتن،‮ ‬هەروەكی‮ ‬ئەم دزانن دشەرێ جیهانی‮ ‬یێ دوویێ دا گەلەك وەلات ژ بەر هەبوونا پەترۆلێ شیان سەركەفتنێت مەزن تۆمار بكەن و بەردەوام بن لسەر هەڤڕكیێ د گەل دوژمنێت خوەدا،‮ ‬و پشتی‮ ‬سالا1973 و هەتا سالا ددیڤڕا بهایێ پەترۆلێ ژ دوو دۆلاران بو هەشت دۆلاران،‮ ‬لێ د سەدەیا بیست و ئێكێ دا ژی‮ ‬گوهڕینێن بەرچاڤ دبهایێ پەترولێ دا چێبوون و هەتا لڤێ دوماهیێ بهایێ پەترۆلێ گەل داكەفت بوو لێ د وەختێ نوكە دا ئەڤ بهایە بلندتر بوویە و رۆژ بۆ رۆژێ بلندتر دبن‮.

‬ئەگەر ئەم ژ لایێ ئابووریڤە ل گرنگیا پەترۆلێ بنێڕین دێ بینین گەلەك گرنگیا خوە‮ ‬یا هەی‮ ‬و گەلەك وەلاتان داهاتێ سەرەكی‮ ‬یێ وان پەترۆلە و بێ پەترۆل نكارن بودجەیێ خوە دابین بكەن و ئەڤ كاودانە بتایبەتی‮ ‬ل وەلاتیێن نەپێشكەفتی‮ ‬رویددەن،‮ ‬چونكی‮ ‬وەلاتیێن پێشكەفتی‮ ‬گەلەك ژێدەرێت دی‮ ‬ێن داهاتی‮ ‬هەنەو پەترۆل تنێ دكاودانێت بەرتەنگ دا دهێتە بكارئینان و پشت بەستن لسەر دهێتە كرن‮. ‬ئەگەر ئەم ل هەرێما كوردستانێ و عێراقێ بنێرین دێ بینین ئێكەم ژێدەرێ داهاتی‮ ‬پەترۆلە و نێزیكی85% ‮ ‬بو دابینكرنا بو دجەی‮ ‬پشت بەستن دهێتە كرن لسەر پەترولێ،‮ ‬ژ بەرهندێ هەرێما مە و عێراقا فیدرال هەروەخت مەترسیا‮ ‬یا لسەر كو كێماتی‮ ‬د بوجەیی‮ ‬دا پەیدا ببت و بهایێ پەترۆلێ بهێتەخوار و داهاتێ وەلاتێ مە كێمتر ببیت و مە دیت وەختا بهایێ پەترۆلێ بۆ ژێر20 ‮ ‬دۆلاران داكەفتی‮ ‬ئەم بەرەڤ قەیرانەكا دارایی‮ ‬و ئابووریڤە چووین و كاودانێت وەلاتێ مە گەلەك خراپ بون لێ دیسان مە دیت وەختا گوهڕین دبهایێ پەترۆلێ دا پەیدابووی‮ ‬جارەكادی‮ ‬كاودان باشبوون‮. ‬لەوا بدیتنا من نابت ئەم بتنێ گرنگیێ بكەرتێ پەترۆلێ بدەن و تنێ پشت بەستنێ لسەر پەترۆلێ بكەین وەك داهاتەك ئێكانە چونكی‮ ‬ژێدەرێن داهاتی‮ ‬زۆرن و رێكێن بسانەهیتر و جهگیرتر هەنە داكو ئەم بكارین دراڤێ پێدڤی‮ ‬و بودجەیێ خوە پێ دابین بكەین بتایبەتی‮ ‬د سالا نوی‮ ‬دا‮.‬


‮❊ ‬ماموستایێ زانكویا بولیتە كنیك‮/ ‬دهوك‮.‬