حامید گەوهەری
كابینەی سێیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان، بە سەرۆكایەتی ڕێزدا نێچیرڤان بارزانی، ڕۆژی 9/6/1999 پرۆژە یاسای هەڵكردنی ئاڵای كوردستانی پێشكەش بە پەرلەمانی كوردستان كرد و ڕۆژی 26 سەرماوەز- 17 ی دێسیمبەر، ڕۆژی هەڵكردنی ئاڵای كوردستانی لە مهاباد بۆ ڕۆژی هەڵكردنی ئاڵای كوردستان لە باشوری كوردستان دانا. بەم بۆنەیەوە، نەتەوەی كورد لە كوردستان و دەرەوەی كوردستاندا، ئەو ڕۆژە بە ڕۆژی ئاڵای كوردستان دەزانن و ڕێزی لێدەگرن. بۆ زانیاریی لەسەر ئەو هەڵوێست و پێشنیازەی كابینەی سێیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان، بە پێویستی دەزانم ئاوڕەك لە مێژووی ئاڵای كوردستان و هەڵكردنی لە مهاباد بدەمەوە.
فیرقەی دیموكراتی ئازەربایجان، 95 ئەندامی وەك نوێنەری هەڵبژێردراوی گەل بۆ پێكهێنانی پەرلەمانی نەتەوەیی دەستنیشانكرد. مۆسكۆ لەگەڵ كردنەوەی پەرلەمانی ئازەربایجان هاودەنگی كرد و پەرلەمان چوار خاڵی بۆ یەكەم كۆبوونەوەی دانا. ئەم چوار خاڵانە بریتی بوون لە:
- هەڵبژاردنی سەرۆكی فیرقە و جێگرەكانی.
- پەسندكردنی پێكهاتەی هەیئەتی وەزیران.
- پێكهێنانی كۆمیسیۆنەكانی پەرلەمان.
- پەسندكردنی پرۆگرامی حكومەت.
بۆ هەیئەتی وەزیران دە وەزیر دانرا. كۆمیتەی ناوەندیی فیرقەی دیموكراتی ئازەربایجان لەو باوەڕەدا بوو كە ئەگەر لە تارانەوە هێزی پشتیوان ڕەوانەی تەورێز نەكرێت، هێزە سەربازییەكانی فیرقە توانای بەرەنگاربوونەوەی هێزەكانی سوپا، ژاندارمەریی و شارەبانییان هەیە.
كاتژمێر 10:00ی ڕۆژی 12/12/1945 یەكەم كۆبوونەوەی پەرلەمانی نەتەوەیی ئازەربایجان لە هۆڵی سینەما “دیدەبان” لە تەورێز، بە وتاری محەمەد تەقی ڕەفیعی “نیزامولدەولە” سەرۆكی بەتەمەنی پەرلەمان كرایەوە. 76 نوێنەر لە 95 نوێنەری هەڵبژێردراو بەشدارییان تێداكرد. كۆنسۆلی سۆڤیەت، نوێنەرێك لە باڵیۆزخانەی فەڕەنسا? میژونی كاتۆلیكی فەڕەنسا و نوێنەرانی پارێزگاری ئازەربایجان، جێگری بەڕێوەبەری بەڕێوەبەرایەتی پەروەردە، بەڕێوەبەریی بەڕێوەبەرایەتی كشتوكاڵ، دارایی و شارەبانیی و لیژنەیەك لە حیزبی دیموكراتی كوردستان بە سەرۆكایەتی حاجی مستەفا داودی و ئەندامەتی كەریمی ئەحمەدەین، وەهابی بلوریان، مەناف كەریمی و عەلی ڕیحانی میوانانی ئەو كۆبوونەوەیەی پەرلەمانی ئازەربایجان لە تەورێز بوون كە حكومەتی ئازەربایجانی لێ ڕاگەیندرا.
ڕێبەرانی فیرقەی دیموكرات، بەو مەبەستە لە حیزبی دیموكراتیان گێڕابووەوە كە بچن لە پەرلەمانی ئازەربایجاندا سوێند بخۆن كە دڵسۆزی حكومەتی ئازەربایجان دەبن. نوێنەرانی حیزبی دیموكرات دژی ئەو سوێند خواردنە بوون و ئەوان لە پلەی نوێنەرانی نەتەوەیەكی جیاواز، دەیانتوانی پشتیوانی هەڵوێستی ئازەربایجانییەكان و ڕێبەرانی فیرقەی دیموكرات بن. ئەوە بوو كاتێ نۆرەی سوێند خواردنی نوێنەرانی كورد هات، حاجی مستەفا داودی چووە سەر شانۆ و بەناوی نەتەوەی كورد و حیزبی دیموكرات پشتیوانی لە برایانی ئازەریی كرد. لەو بارەیەوە، مەناف كەریمی لە وتووێژێكیدا لەگەڵ گۆڤاری دوومانگەی ڕوانگەی خوێندكارانی كوردی زانكۆی زانستە پزیشكییەكانی تەورێز بە زمانی فارسیی دەڵێت:
- حكومەتی ئازەربایجان دەیویست ناوچەی موكریان بخاتە ژێر دەسەڵاتی خۆی كاتێك دەیانویست مەجلیسی میللیی خۆیان پێكبهێنن وەك شارەكانی تری ئازەربایجان لە مهابادیشیان گێڕابووەوە. بۆ نوێنەرایەتی مهاباد لەو مەجلیسەدا حاجی مستەفای داودی، كەریمی ئەحمەدەین، وەهابی بلوریان، من و عەلی ڕیحانی هەڵبژێردراین. لە ڕۆژی كرانەوەی مەجلیسەكەدا نوێنەرانی شارەكانی ئازەربایجان یەك یەك قسەیان كرد و پیرۆزبایی خۆیان ڕاگەیاند و دواتر دەستیانكرد بە سوێندخواردن كە فیدایی و سەریان لە پێناوی ئازەربایجاندا بێت. كاتێك نۆرە گەیشتە نوێنەری مهاباد، حاجی مستەفای داودی هەستایە سەر پێ و ڕایگەیاند: ئێمە پشتیوانی نەتەوەی ئازەربایجان دەبین، بەڵام سوێندی نەخوارد كە فیدایی و سەری لە پێناوی حكومەتی ئازەربایجاندا بێت. بەیانیی ڕۆژی دوایی بێ ئاگاداریی حكومەتی ئازەربایجان لە تەورێزەوە گەڕاینەوە بۆ مهاباد و لە مهابادەوە نامەیەكمان بۆ تەورێز نارد و ڕامانگەیاند ئێمە بەشێك نین لە ئازەربایجان و دەمانەوێت خۆمان سەربەخۆ بین1.
هەرلەو بارەیەوە، ویلیام ئیگڵتن جۆنز لە لاپەڕە 108ی كتێبەكەیدا دەڵێت: (قازی محەمەد بە ئامۆژگاریی كاربەدەستانی ڕوسیا، لیژنەیەكی پێنج كەسی لە حیزبی دیموكراتی كوردستان بۆ بەشداریی كردن لە كۆبوونەوەی پەرلەمانی ئازەربایجان ڕەوانەی تەورێز كرد. .. لە تەورێز پێشوازیان لە پێنج كەسە وەك نوێنەری كوردستانێكی ئازاد و سەربەخۆ نەكرد، بەڵكو ڕێگەیان پێدان كە تەنیا بە ناوی نوێنەری بەشێك لە ئازەربایجان بەشداریی دانیشتنەكە بكەن و دەیانتوانی لە كوردستاندا تەنیا شورایەكی شاریان هەبێت و لەژێر دەسەڵاتی حكوومەتی ئازەربایجاندا بن. ئەوە بوو ئەو پێنج كەسە گەڕانەوە بۆ مەهاباد كە ڕەخنە و ناڕەزامەندی خۆیان ئاراستە بكەن.
هەروەكو ڕەوانشاد مەنافی كەریمی ئاماژەی بۆ كرد، نوێنەرانی كورد بەبێ ئاگادار كردنەوەی حكومەتی تازە دامەزراوی ئازەربایجان، بەیانیی ڕۆژی دوایی واتا 13/12/1945 لە تەورێزەوە گەڕانەوە بۆ مهاباد و لەوێوە نامەیەكیان بە ئیمزای قازی محەمەد بۆ حكومەتی تەورێز نارد كە حیزبی دیموكرات و نەتەوەی كورد بەشێك نین لە ئازەربایجان و كورد دەیەوێت خۆی سەربەخۆ بێت. هاوكات بە هاندانی بەشێك لە ئەندامانی كۆمیتەی ناوەندیی حیزبی دیموكرات، ڕۆژی 15/12/1945 خەڵكی مەهاباد ڕژانە ناو شەقامەكانی شار و ئاڵای ئێرانیان لەسەر بینا دەوڵەتییەكانی ڕژێمی ئێران داگرت2
دوای داگرتنی ئاڵای ئێران لە مهاباد، حیزبی دیموكراتی كوردستان ڕۆژی 17/12/1945، لە ڕێوڕەسمێكی بەشكۆدا ئاڵای كوردستانی لە جێی ئاڵای ئێران لە مهاباد هەڵكرد. گۆڤاری كوردستان لە لاپەڕەی یەكەمی ژمارەی سێیەمیدا ئاماژە بۆ هەڵكردنی ئاڵای كوردستان لە مهاباد دەكات و بە سەردێڕی “هەڵكردنی ئاڵای مقدسی كوردوستان لە مەهاباد” دەڵێت:
-هەروەكو لەپێش دەرهاتی كوردوستان دا عرچ كرا روژی 26 ی سەرماوەز تەواوی نوینەرەكانی ئەهالی كوردوستان لە شاری مەهاباد كوبونەوە. سەعات 10 ی بەیانی لە كانگای حزب ئاڵای كورد بە حچوری دە هەزار نفر هەلگیرا و لە كاتیكدا دەستەی موزیك مارشی میللی لی دەدا و لە سەرتاسەری شەقامی وەفایی دا صفی نڤام كە لولەی تفەنگ و مسلسل و سرنیزەیان دەدرەوشا دەستەی لاوان و قوتابیەكانی مەكتەب “كچ و كور” لە لای راستی ئاڵا لە حەركت دابون گەورە و بچوكی مەهاباد هەیئەت و نوینەرانی حزبی دیموكرات لە پشت سەری ئاڵا سەری تعڤیمیان بۆ دانواند بو و بو احترام چەپڵەیان لیدەدا و هورایان دەكیشا، و پیشوای معڤمی كوردستان جنابی قاچی محمد وتاریكی بەتینی لە بابەت ئاڵای مقدەسی كوردوستان ایراد فەرمو. ئەوجار لە پاش نگق و خگابە و تیر هاویشتنیكی زور و بەجی هینانی مراسم و نصبی ئاڵا لەسەر عمارتی هیئتی رئیسەی میللی كوردوستان جیژن دوای هات3
ڕەنگە بپرسن، ئاڵای كوردستان لە كوێوە هێنرا كە پێشەوا قازی محەمەد لە مهاباد هەڵی بكات؟ بۆ زانیاریی خوێنەران، نەتەوەی كورد بۆ یەكەم جار لە سەردەمی بزوتنەوەی “جەمعیەتی تەعالی كوردستان”، لە ساڵی 1920 دا، ئاڵای نەتەوایەتی بۆ خۆی دروستكرد. ئەو ئاڵایە لە لایەن كەسێكەوە بە ناوی “زەینەلعابدین” دروستكرا. زەینەلعابدین نوسەری گشتیی كۆمەڵەی تەعالی كوردستان بوو. ئیحسان نوری پاشا سەبارەت بە ئاڵای كوردستان دەڵێت:
-برۆ حەسكی تێللی لە هۆزی جەلالی، ساڵی 1926 ڕاپەری و بەرەو چیای ئاگری كشایەوە. من ساڵی 1927 خۆم گەیاندە ئاگری و سەرۆكایەتی بزوتنەوەی ئاگریم پێ سپێردرا. هەروەها لە لایەن كۆمەڵەی خۆیبوونەوە كۆمیتەیەكی تایبەتیی سەربازییش هەڵبژێدرا. لەو ساڵەدا ئاڵای سێ ڕەنگی سەربەخۆیی كوردستان كە ساڵی 1920، جەمعیەتی تەعالی كوردستان پەسندی كردبوو، هێنرایە ئاگری و بۆ یەكەم جار من ئەو ئاڵایەم لەسەر بەرزترین لوتكەی چیای ئاگری هەڵكرد. من پۆستی سەربازییم لە ڕۆڵە نەبەزەكانی كوردستان پێكهێنا. پاسەوانە دلێرەكانی ئاگری لە دورەوە هاواریان بۆ ئاڵای كوردستان دەكرد. بەو جۆرە لە ئاگری ڕێكخراوی سەربازیی و ئیدارەیەكی كوردیی هەبوو و ئاڵای كورد دەشەكایەوە.
بەرلە هەڵكردنی ئاڵای كوردستان لەلایەن پێشەوا قازی محەمەدەوە، كۆمەڵەی ژیانەوەی كوردستان ئاڵای دروستكراوی تەشكیلاتی كۆمەڵایەتی جەمعیەتی تەعالی كوردستان بە هێمای نەتەوەیی ناسی. هاشمۆڤ و عەلی ئەكبەرۆڤ لە ڕاپۆرتێكی هاوبەشدا، بە ناوی كۆنسۆلێ سۆڤیەت لە ورمێ، كە ساڵی 1945 ئاراستەی دەوڵەتەكەیان كردوە، دەربارەی ئاڵای ژێكاف دەڵێن:
-پارتی ژێكاف ئاڵای نەتەوایەتی بۆ كوردستان دروستكردوە كە بریتیە لە سێ ڕەنگ و ڕەنگەكانیشی بە پێچەوانەی ئاڵای دەوڵەتی ئێرانن. ڕەنگی سور لە سەرەوە، لەژێریدا سپییە و لە خوارەوەش ڕەنگی سەوزە و لە ناوەندەكەشی هەتاو كێشراوە4
هەروەها ڕاپۆرتی 12/10/1945ی باڵیۆزی سۆڤیەتیش لە ئێران ئاماژە بۆ هەڵكردنی ئاڵای كوردستان لە لایەن كۆمەڵەی ژیانەوەی كوردستانەوە دەكات و دەڵێت: (ڕۆژی 9 ی مای 1945، كۆمەڵەی ژێكاف بە بۆنەی سەركەوتنی هاوپەیمانان بەسەر فاشیزمدا، لە گۆڕەپانی ناوەندیی شاری مەهاباد5 جەژنی گرت. لەو جەژنەدا ئاڵای نەتەوایەتی كوردیان هەڵكرد6.
پەراوێز:
1-گۆڤاری دوومانگەی ڕوانگە، ژمارەی 15، گەلاوێژی 1382 جولای 2003، ئامادەكردنی بە زمانی فارسیی ئیسماعیل مستەفازادە، وەرگێڕانی بۆ زمانی كوردیی حەسەن قازی.
2-سەركردایەتی هێزەكانی دەوڵەتی ئێران لە ورمێ، ڕوكنی دووەم، ژمارە 19125 ڕۆژی 10/1/1326- 30/3/1947، كاتژمێر 8 ی بەیانی.
3-گۆڤاری كوردستان ژمارە3، لاپەڕەی 1، خاكەلێوەی 1325.
4-ئەرشیڤی وەزارەتی دەرەوەی ڕوسیای فیدراتیڤ، ئو 30 / د 327 / پ 369 / لاپەڕەكانی 51-54.
5-مەبەست لە مەیدانی چوارچرای شاری مهابادە.
6-بەشێك لە ڕاپۆرتی ڕەوانەكراو لە ئێرانەوە بۆ گ . م . دیمیترۆڤ، سكرتێری كۆمیتەی ناوەندیی حیزبی كۆمونیستی یەكیەتی سۆڤیەت، لەسەر ڕووداوەكانی كوردستان و پارتی ژێكاف، لە 12ی ئۆكتۆبەری 1945، لە ئەرشیڤی ناوەندی هەڵگرتن و لێكۆڵینەوەی بەڵگەنامە مێژووییەكانی سەردەم، ف 17 / ئو 128 / د 44 / لاپەڕەكانی 72-79.
