خەبات: تریفە ئازاد
رۆژی پێنج شەمەی رابردوو 22ی تشرینی دووەم 2018 سەرۆك بارزانی سەردانی بەغدای كردوو لەگەل بەرپرسانی باڵای عێراق كۆبووە لە بارەی پرسەكانی هەرێم و بەغدا هەر لە میانەی ئەو سەردانەی بۆ بەغدا سەردانی چەند وڵاتێكی كرد لە كەنداو سەردانەكەی سەرۆك بارزانی لە میدیا جیهانیەكان و ناوەخۆ دەنگدانەوەی زۆری دایەوە هاولاتیانیش ئەم سەردانە بە ئەرێنی وەسف دەكەن.
دكتۆر محەمەد زراری، مامۆستای زانكۆ لە لێدوانێكی تایبەت بۆ ڕۆژنامەی خەبات گوتی: لە دوای ڕوخانی دەوڵەتی عێراق لە سالی 2003 دروست بوونی دەوڵەتی نوێ لە عێراق و بەژداربوونی كورد وەك پێكهاتەی سەرەكی لەم دەوڵەتە وە دانانی دەستور بۆ عێراقی نوئ كە سەرۆك بارزانی رۆلێكی زۆر كاریگەری هەبوو لە دەستەبەركردنی مافەكانی گەلی كورد لەم دەستورە بەتایبەت مادەی 140 و بودجە كە و كۆمەلێك دەسكەوتی تر، هەرچەندە نەمادەی 140 جی بەجێ كراو نە هیچ كاتێكیش بودجە وەك خۆی ناردراوە بەڵام تاڕادەیكی باش نێوان حكومەتی ناوەندو حكومەتی هەرێم باش بوو، تا ئەوكاتەی كە لە مانكی شوبات 2014 بودجەی هەرێم لەلایەن حكومەتی ناوەندەوە بەیەكجاری بڕا، كە ئەوكاتە حكومەتی هەرێم توشی چەندین قەیران بوو قەیرانی دارایی و قەیرانی هاتنی ئاوارەیەكی زۆر بۆ هەرێم و شەری نەگریسی داعش، وە دوا بەدوای تەواو بوونی شەری داعش حكومەتی ناوەند هەر بەردەوام بوو لەو ئابلۆقانەی كە خستبویە سەر هەرێمی كوردستان كە هیچ مافێكی پێ رەوا نەئەبینی، بۆیە سەركردایەتی كورد لەسەروی هەمویانەوە جەنابی سەرۆك بارزانی بڕیاری ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی دا لەسەرانسەری هەرێمی كوردستان كە ئەو هەلە مێژوویە ئەستەمە جارێكی تر دووبارە ببێتەوە وە ڕیفراندۆمیش ئەنجامدرا و بە ئەنجامێكی باشیش تەواو بوو، لەوكاتەوە نێوان هەرێم و ناوەند بەیەكجاری تێكچوو تا كار گەیشتە ئەوەی حكومەتی ناوەند هێرش بكاتە سەر ئەوناوچانەی كەوا پێشمەرگە بە خوێن ئازادیان كردبوو، من لێرەوە ئەمەوێ باس لەوسەردانەی دوایی جەنابی سەرۆك بارزانی بكەم كە دەنگدانەوەیەكی گەورەی هەبوو لەنێوخۆی عێراق و دەرەوە وە ئەو پێشوازیە گەرمەی كە لەبەرێزیان كرا گەواهی دەربوو لەسەر ئەوەی كە سەرۆك بارزانی چ ڕۆڵێكی كاریگەری هەیە چ لەنێو خۆی عێراق و چ لەدەرەوەی عێراق و ئەوە سەلمێندرا كە بەبێ سەرۆك بارزانی ئەستەمە ئەو ئاشتەواییە نیشتمانیە بەدی بێت، وەبەڕای من گرنكی ئەوسەردانەی سەرۆك بارزانی بۆ بەغدا لە چەندین خاڵی سەرەكی خۆی ئەبینیتەوە 1- ئاشتەوایی نیشتمانی نێوان هەرێم و حكومەتی ناوەند بەبێ بوونی سەرۆك بارزانی نایەتە دی ئەمەش لەو سەردانەی دوایی سەرۆك بارزانی سەلمێندرا كە چ ڕۆڵێكی كاریگەری هەیە لە عێراق و ناوچەكە 2- شكاندنی سەهۆل بەندی نێوان عێراق و هەرێم كە ئەمەش لەبەرژەوەندی هاوڵاتیانی عێراق و هەرێم دەبێت 3- لە رووی ئابوری چەندین دەستكەوت بەدی دێت بەتایبەت لەڕووی بازرگانی و نەهێشتنی خاڵە گومركیەكان لەنێوان پارێزگاكان. 4- هەڵگرتنی بارگرانی لەسەر هاوڵاتیان لەڕووی هاتوو جۆ كردن و گەشت كردن 5- گەڕانەوەی كورد بە قورساییەوە بۆ بەغدا نەك بەو لاوازیی كە پێشتر هەبوو. 6- لە بێگەی نێو دەوڵەتی سەنگێكی بەهێزتر دروست ئەبێت بۆ هەرێمی كوردستان وە بەغداش دركی بەوە كردوە كەوا لە كاتی روودانی گرژی و ئالۆزی لە كەنداوی عەرەبی پەكەوتنی بازرگانی عێراق كە سەرچاوەی سەرەكی داهاتی عێراق لە كەنداوە،هەرێمی كوردستان ئەبێتە جێگرەوەی ئەو بازرگانیە كە وەك پردێك ئەتوانێت بەكاری بینیت -7 ئاماژە بوو بۆ ئەوەی كە جاریكێتر بە ئاسانی شەڕ لە نێوان هەرێم و ناوەند ڕوونەداتەوە 8- زەمینە خۆشكەربوو بۆ جیبەجێ كردنی مادەی 140 و ناردنی بودجەو شایستە داراییەكان بۆ هەرێمی كوردستان 9- دەركەوتنی پارتی وەك هێزێكی گەورە لەعێراق چونكە پارتی براوەی هەردوو هەڵبژاردنەكانی ئەم دواییەی هەرێم و عێراق بوو 10- پەیامێك بوو بۆ پارتە نەیارەكانی پارتی كەوا بارزانی چەندە گرنك و كاریگەرە لەسەر بریاردان لە نیوەندە سیاسی و ئابوریەكان لە عێراق و بەم سەردانەش ڕۆڵی ئەو پارتە نەیارانە لاوازتر بوو لە بەغدا.
كامەران رحمان، نووسەرو چاودێری سیاسی لە سەردانەكەی سەرۆك بارزانی بە ئەرێنی وەسف كرد و لە لێدوانێكی تایبەت بۆ ڕۆژنامەی خەبات گوتی: گەرچی لە ڕابردوو پیلانێكی زۆر هەبوو لەسەر پارتی و بارزانی بەمەبەستی دورخستنەوەی بارزانی لە گۆڕەپانی سیاسی كوردستان و عێراق . بەڵام هەردوو هەڵبژادنەكانی پەڕلەمانی عێراق و كوردستان ئەو چەواشەكاری و پیلانانەی هەموو لە گۆڕ نا . بۆ هەموو لایەكی سەلماند كە لای كوردستانییان سەرۆك بارزانی وەك تاكە زەعیم و مەرجەعی كوردە چونكە خەڵكی كوردستان بەخۆشحاڵیەوە نزیكەی لە 50%ی متمانەیان دایەوە بە پارتی لە هەڵبژاردنەكان . بۆیە سەردانی سەرۆك بارزانی بۆ بەغداد ئەم جارە ئومێدێكی زۆری لای هاولاتییان دروست كردووە بەجۆرێك لەسەر ئاستی چارەسەركردنی كێشە سیاسی و داراییەكان تا ئەوەی بەغداد موچە و بودجەی هەرێم بەتەواوی دەنێرێت وە پاشەكەوتی موچەی فەرمانبەرانی هەرێم بەتەواوی نامێنێت ئەو سەردانە بووە هۆی توانەوەی بەستەڵەكی كێشەكانی نێوان هەرێم و بەغداد . وە دەرگای چارەسەری بەڕووی هەموو كێشەكان لە عێراق كردەوە بابەتی شایستە داراییەكانی هەرێم یەكلایی بوویەوە ئەنجامەكانیشی بە شێوەیەكی ئەرێنی لە داهاتوو بۆ هەموو لایەك بە دیار دەكەوێت . ئەمەش سەلمێنەری ئەوەیە بۆ بەرگری كردن لە مافە دەستوورییەكانی كوردستان نابێت بارزانی لە بەغدا دوور بكەوێتەوە چونكە لە غیابی پارتی زۆر لە مافەكانی كورد پێشێل كراو ئەوانەی لەسەر خەبات و ماندووبونی خەڵكی كوردستان لە بەغدا پۆستیان وەرگرتبوو نەك هەر نەیان توانی داوای مافی كورد بكەن . بەڵكو هەندێكیان چاوساغییان بۆ دەسەڵاتدارانی بەغدا دەكرد كە هەرێمی كوردستان داگیر بكات و بەڕای ئەوان هەرێمی كوردستان سەر ئێشەیە بۆ عێراقی یەكگرتوو.
محمد فرحان شێروانی، بەرپرسی لقی دەوربەری یەكێتی قوتابیانی كوردستان لە لێدوانێكی تایبەت بۆ ڕۆژنامەی خەبات گوتی: مەسعود بارزانی،كارێزمایەكی هەڵكەوتوو لە جیهان و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و كوردستان بەتایبەتتر كەسێ چارەگە سەدەیە خەبات دەكات لەپێناو گەل و نشتیمانەكەی وەدوای نەمانی لە پۆستی سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان ئەوە بۆ گەلی كورد و كوردستان و جیهان ئاشكرابوو كەپێگەی سەرۆك بارزانی لەكارێزمای كەسایەتیەكەیەتی نەك پۆستەكە وە دوای سووربونی سەرۆك بارزانی لەسەرپرسی ئەنجامدانی ڕ یفراندۆم لە25ی ئەیلول ئەوە بۆ تەواوی تاك بەتاكی گەلی كورد و ناوچەكە ئسپادبوو كەسەرۆك بارزانی تاكە خەمخۆر و سەركردەی كوردە كەلەپێناو سەربەخۆی گەلەكەی ڕووبەڕووی هەموو جیهان بویەوە و توانی سەركەوتوبێت و ڕێژەی زۆرینەی گەلی كورد لەگەل سەرۆك بارزانی گوتیان بەڵێ بۆ سەربەخۆی و كورد و ووڵاتێكی سەربەخۆ، بەڵام لەلایەن دژە كوردستانیان هەزم نەكراو توانرا خیانەتی 16ی ئۆكتۆبەر ئەنجام بدەن و بەشێكی زۆری خاكی كوردستان بكەوتە ژێردەستی ئەو ووڵاتەی كە ئێمە دەمان ویست لێی جیابینەوە، بەڵام سەرۆك بارزانی ڕۆژ بەرۆژ پێگەی جەماوەری و كارێزمای جەنابیان پەرەدەسێنێت ئەویش دوای ئەوەی كەئەو پارتەی سەرۆك بارزانی ڕێبەرایەتی دەكات پارتی دیموكراتی كوردستانە لەهەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق ببێتە تاكە حیزبی براوەی یەكەم لەسەر ئاستی عێراق و لەهەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستانیش هەربەحیزبی یەكەم و بێ ركابەر بمێنێتەوە و ڕێژەیەكی زۆری كورسیەكان بەدەست بێنێت، ئەوە لەكاتێكدا كە زۆر لەنەیارانی سەرۆك خەیالیان وابوو كە پێگەی سەرۆ وەك جاران نامێنێت و پارتیش لەڕووی ئاستی جەماوەریەوە زۆر كەم دەكات و بچووك دەبێتەوە بەڵام دوای ئەمانە بۆیان دەركەوت كە ئەوخەیالە پلاوانەیان هەرگیز نایەتەدی بۆیە ئێستا سەرۆك لە سەرۆكی پارتی دیموكراتی كوردستانە بەڵام وەك سەرۆكی ووڵاتێكی جیهانی لە ووڵاتانی دەرەوە و ناوەندە جیهانیەكان پێشوازی لێدەكرێت و بەسەر فەرشی سوری شاهانە لەو ووڵات بۆ ئەو ووڵات تێدەپەرێت و ووڵاتان پێشبركێیتیان لەسەر سەردانكردنی كارێزمای كورد سەرۆك بارزانی بۆ ووڵاتەكەیان، بێگومان كاریگەری ئەو سەردانانەی سەرۆك بارزانی بۆ ووڵاتانی دەرەوە تایبەت مەندی خۆی هەیە چ لەرووی سیاسی و ئابووری و سەربازی لەڕووی سیاسیەوە بەسەردانكردنی سەرۆك بارزانی بۆ هەر وولاتێك ئەوە پەیوەندی ئەو ووڵاتە لەگەل كوردستان بەشێوەیەكی باش پەرەدەسێنێت و زۆرلایەنی ئەرێنی و گرینگی تێدا دێتە ئاراوە وە لەڕووی سەربازیەوە پشتگیری بەهێزی ووڵاتانی دەرەوە بۆ هێزی پێشمەرگەی كوردستان دەستەبەردەكات و چ لەڕووی ناردنی چەك و تەقەمەنی و یاخوا سەربازانی ووڵاتە بۆ كوردستان وە چوونی سەرۆك و پەرەسەندی پەیوەندیەكان لەگەل وولاتانی دەرەوە لەرووی ئابووریەوە دەرئەنجامی باش بەرووی خۆی دادێنێت بۆ كوردستان و هانی ولاتە بازرگانەكان دەدرێت كەبێنە كوردستان كاری بازرگانی بكەن و كوردستان و دلنیابن لە رووی سەقامگیری ئابووری كوردستان و سەقامگیری ئەمنی كوردستان، بۆیە لەم چەند رۆژەی سەردانكردنی سەرۆك بارزانی بۆ وولاتانی دەرەوە جموجۆلێكی تەواوی بازرگانی كەوتۆتەوە بازارەكانی كوردستان ئەوە ئەوەمان بۆ دەردەخات هەر هەنگاوو جوولەیەكی سەرۆك بارزانی داهاتوویەكی باشتر بۆ كوردستان فەرەهەم دەكات.
سیروان تۆفیق لە لێدوانێكی تایبەت بۆ ڕۆژنامەی خەبات گوتی: لای هەمووان ئاشكرایە پێگەی سەرۆك بارزانی و قورسایی لە گۆڕانكاری و ئایندەی ناوچەكە بەهەند وەردەگیرێت ئەوەش لەبەر چەندین هۆكاری گرنگ وەك كەسایەتی و رۆڵ و تێڕوانین و خوێندنەوەی سەرۆك بۆ پێشهاتەكان و كاریگەری پارتی و سەرۆك لەسەر گۆڕەپانەكە و مێژوو خەباتی بارزانیەكان وایكردووە لەهەموو گۆڕانكارییەكانی ناوچەكە بۆچوونی سەرۆك بارزانی بەهەند وەربگیرێت ، چونكە بۆ هەمووان ڕوونبۆتەوە كە كلیلی چارەسەری كێشەكان لە كوردستان و عێراق دواتر لای بارزانیە و هەر هەنگاوێك بۆ چارەسەری كێشەكان بەبێ گەڕانەوە و وەرگرتنی سەرنج و بۆچوونەكانی بارزانی هیچ كات ئاكامی نابێت بۆیە وڵاتانی دەوروبەر و ناوچەكە و زلهێزەكان ئەمڕۆ بەگرنگیەوە دەڕواننە كەسایەتی و ڕۆڵی بارزانی لە ناوچەكە جا چ بۆ سەقامگیری سیاسی بێت یاخود بۆ چارەسەری كێشەكان لە ناوچەكە لەبەر ئەوەی بارزانی ئەمڕۆ سیمبول و نوێنەرایەتی كوردستانیان هەر چوار پارچە دەكات و كێشەكان لەم وڵاتانە بەبێ گەڕانەوە بۆ مەرجەعی سیاسی و نەتەوەیی كە سەرۆك بارزانیە شتێكی مەحاڵ و بێ هودایە . هەروەها لایەنێكی دیكەی سەردانەكەی سەرۆك لایەنی پتەو كردنی پەیوەندیە دیبلۆماسی و ئابورییەكان لەگەڵ وڵاتانی دونیا و سود وەرگرتنە لە ئەزموون و شارەزایی ئەوان لە پێشخستنی ئەزموونی كوردستان.
