سهرهتا وتار ڕێژەی ١٤.١٤٪؛ بنەمای دادپەروەرانەی شایستە داراییەکانی هەرێمی کوردستان
سیروان عەلی
لە مێژووی پەیوەندیی نێوان هەرێمی کوردستان و حکومەتی فیدراڵیی عێراقدا، بابەتی بودجە و مافە داراییەکانی هەرێم، یەکێکە لەو پرسە بنەڕەتییانەی کە کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر پەیوەندییە سیاسییەکان، دادپەروەریی فیدراڵی و ژیانی ڕۆژانەی هاووڵاتیانی کوردستان هەیە. ئەم بابەتە تەنها کێشەیەکی دارایی و ژمارەیی نییە، بەڵکو پێوەرێکە بۆ هەڵسەنگاندنی پابەندبوون بە دەستوور، داننان بە مافەکان و مانای ڕاستەقینەی شەراکەتی نێوان هەولێر و بەغدا. هەرێمی کوردستان بەشێکی دەستووریی عێراقە و لە چوارچێوەی سیستەمی فیدراڵیدا ماف و دەسەڵاتی خۆی هەیە. لەبەر ئەوە پاراستنی شایستە داراییەکانی هەرێم نابێت ببێتە بابەتی ناکۆکیی سیاسیی بەردەوام، بەڵکو دەبێت لەسەر بنەمای دەستوور، یاسا و دادپەروەری چارەسەر بکرێت.
یەکێک لە گرنگترین بابەتەکانی گفتوگۆی دارایی نێوان هەولێر و بەغدا، ڕێژەی بەشی هەرێمی کوردستانە لە بودجەی گشتیی عێراق. بەپێی داتاکانی سەرژمێریی گشتیی عێراق بۆ ساڵی ٢٠٢٤، ڕێژەی دانیشتووانی هەرێمی کوردستان، بە پێی ئەو داتایەی حکومەتی هەرێم پشتگیریی لێ دەکات، ١٤.١٤٪ی کۆی دانیشتووانی عێراقە. ئەم ڕێژەیە بووەتە بنەمای داواکاریی فەرمیی حکومەتی هەرێم بۆ دیاریکردنی بەشی کوردستان لە بودجەی فیدراڵیی ساڵی ٢٠٢٧. سەرۆک وەزیرانی هەرێمی کوردستان، ڕێزدار مەسرور بارزانی بەردەوام جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە بەشی بودجەی هەرێم نابێت لە ڕێژەی ١٤.١٤٪ کەمتر بێت. ئەو لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٦دا بە ڕوونی ڕایگەیاند کە حکومەتی هەرێم هیچ ڕێژەیەکی کەمتر لەوە بە دادپەروەرانە نازانێت و ڕەتیکردووەتەوە. ئەم هەڵوێستە پشت بە ئەنجامی سەرژمێریی گشتی دەبەستێت و داوا دەکات دابەشکردنی بودجە لەسەر بنەمای داتا و پێوەری ڕوون بێت، نەک بە پێی هاوسەنگییە سیاسییە کاتییەکان.
لە یاسای بودجەی فیدراڵیی عێراق بۆ ساڵانی ٢٠٢٣ تا ٢٠٢٥دا، ڕێژەی ١٢.٦٧٪ بۆ بەشی هەرێم لە چوارچێوەی حوکمەکانی یاساکەدا هاتووە. بەڵام حکومەتی هەرێم، بە پشتبەستن بە داتای نوێی سەرژمێری، داوای کردووە ڕێژەی ١٤.١٤٪ ببێتە بنەمای دیاریکردنی بەشی هەرێم لە بودجەی داهاتوودا. ئەم جیاوازییە دەبێت لە ڕێگەی گفتوگۆی فیدراڵی، ڕێکارە یاساییەکان و پابەندبوون بە داتای فەرمی چارەسەر بکرێت. ڕێژەی دانیشتووان بە تەنها هەموو پێوەرەکانی دیاریکردنی بودجە ناگرێتەوە، بەڵام بنەمایەکی گرنگە بۆ هەڵسەنگاندنی دادپەروەرانەی بەشی هەرێم. لەبەر ئەوە، پێویستە لەگەڵ پێداویستییە خزمەتگوزارییەکان، خەرجییە گشتییەکان و بەرپرسیارییە دەستوورییەکاندا لەبەرچاو بگیرێت.
کوردستان بەردەوام جەختی لەسەر چارەسەرکردنی کێشەکان لە ڕێگەی گفتوگۆ و ڕێککەوتنەوە کردووەتەوە. لە چوارچێوەی عێراقی فیدراڵیدا، پابەندبوون بە دەستوور و یاسا بنەمای داواکارییەکانی هەرێمە، چونکە مافەکانی هەرێم لە دەستووری عێراقدا ناسێنراون و پاراستنی ئەو مافانەش بەشێکە لە بنەماکانی فیدراڵیزم. ماددەی ١٢١ی دەستووری عێراق جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە هەرێمەکان و پارێزگاکان دەبێت بەشێکی دادپەروەرانە لە داهاتە نیشتیمانییەکان وەربگرن؛ بەشێک کە بۆ جێبەجێکردنی ئەرک و بەرپرسیارییەکانیان پێویستە، لەگەڵ لەبەرچاوگرتنی سەرچاوەکان، پێداویستییەکان و ڕێژەی دانیشتووانیان. بەڵام پابەندبوون بە دەستوور ئەرکێکی دوولایەنەیە. ئەگەر هەرێمی کوردستان پابەندە بە ئەرک و بەرپرسیارییە یاساییەکانی خۆی، ئەوا حکومەتی فیدراڵیش دەبێت پابەند بێت بە پاراستنی مافە دەستوورییەکانی هەرێم و جێبەجێکردنی ئەو بەرپرسیارییانەی کە لەسەر شانی دانراون. شەراکەتی ڕاستەقینە بە دروشم و بەڵێنی سیاسیی دروست نابێت؛ بەڵکو بە کردار، پابەندبوون بە یاسا و مامەڵەکردن بە دادپەروەری لەگەڵ هەموو پێکهاتەکانی عێراق دەسەلمێندرێت. نابێت دەستوور بە شێوەیەکی هەڵبژێردراو جێبەجێ بکرێت، بە جۆرێک کە مافەکانی لایەنێک بپارێزرێن و مافەکانی لایەنی دیکە ببنە بابەتی ناکۆکی و دواخستن.
سەرۆک مسعود بارزانی لە هەڵوێستە نەتەوەیی و سیاسییەکانی خۆیدا، بەردەوام جەخت لەسەر پاراستنی مافە دەستوورییەکانی گەلی کوردستان و دامەزراندنی شەراکەتی ڕاستەقینە لەگەڵ بەغدا کردووەتەوە. لە ڕوانگەی ئەم هەڵوێستەوە، عێراقێکی بەهێز ئەو عێراقەیە کە تێیدا مافەکانی هەموو پێکهاتەکان پارێزراو بن و هیچ لایەنێک بەهۆی ناکۆکیی سیاسییەوە لە شایستە دەستوورییەکانی خۆی بێبەش نەکرێت. هەروەها، سەرۆک وەزیران ڕێزدار مەسرور بارزانی بە پێداگری لەسەر ڕێژەی ١٤.١٤٪، پاراستنی شایستە داراییەکانی هەرێم و جێبەجێکردنی دەستوور، هەوڵ دەدات داواکارییەکانی کوردستان لەسەر بنەمای داتا و پێوەری دادپەروەرانە بخاتە ڕوو. ئەو لە هەڵوێستەکانی خۆیدا جەختی لەسەر ئەوە کردووەتەوە کە بەشی هەرێم لە بودجەی فیدراڵیی ساڵی ٢٠٢٧ نابێت لە ڕێژەی دانیشتووانی هەرێم، کە ١٤.١٤٪ە، کەمتر بێت.
ئەم هەڵوێستە پەیامێکی ڕوونی هەیە: کوردستان داوای مافێکی نایاسایی ناکات، بەڵکو داوای ئەوە دەکات کە مافەکانی لە چوارچێوەی دەستوور و یاسادا بە دادپەروەری جێبەجێ بکرێن. پاراستنی ئەم مافانەش تەنها بەرپرسیاریی حکومەتی هەرێم نییە؛ بەڵکو ئەرکی هاوبەشی هەردوو حکومەتە و پێویستی بە متمانە، گفتوگۆ و پابەندبوونی کردەیی هەیە. لە ساڵانی ڕابردوودا، کێشەی بودجە و گواستنەوەی مووچە لە نێوان هەولێر و بەغدا بووەتە یەکێک لە پرسە هەستیارەکانی پەیوەندییە فیدراڵییەکان. ئەم دۆخە کاریگەریی لەسەر ژیانی ڕۆژانەی فەرمانبەران، خانەنشینان، خێزانەکان و خزمەتگوزارییە گشتییەکان هەیە. لە ڕوانگەی دادپەروەرییەوە، مووچە و شایستە داراییەکانی هاووڵاتیان نابێت ببنە ئامرازی فشار لە ململانێی سیاسیی دا. ئەگەر ناکۆکییەکی یاسایی، دارایی یان تەکنیکی هەبێت، پێویستە لە ڕێگەی گفتوگۆی دامەزراوەیی و میکانیزمێکی ڕوون و یاسایی چارەسەر بکرێت، بەبێ ئەوەی ژیانی خەڵک بکەوێتە ژێر کاریگەرییەکی نادادپەروەرانە.
هەر بۆیە، هەرێمی کوردستان داوا دەکات شایستە داراییەکانی لەسەر بنەمای دەستوور و یاسا دابین بکرێن و کێشەی بودجە نەبێتە هۆی دووبارەبوونەوەی قەیرانی مووچە و بێمتمانەیی لە نێوان هەولێر و بەغدا. گەلی کوردستان لە مێژووی خۆیدا بەردەوام داوای ماف، دادپەروەری و داننان بە ڕەوایەتیی خواستەکانی کردووە. ئەم داواکارییانە نابێت ببنە هۆی ناکۆکییەکی هەمیشەیی، بەڵکو دەبێت لە ڕێگەی گفتوگۆ، پابەندبوون بە دەستوور و جێبەجێکردنی ڕێککەوتنەکانەوە چارەسەر بکرێن. ڕێژەی ١٤.١٤٪ی دانیشتووانی هەرێمی کوردستان، کە پشت بە داتاکانی سەرژمێریی گشتیی ساڵی ٢٠٢٤ دەبەستێت، دەبێت بە شێوەیەکی جدی لە گفتوگۆی دیاریکردنی بودجەی فیدراڵیی ساڵی ٢٠٢٧دا لەبەرچاو بگیرێت. ئەمە داواکاریی فەرمیی حکومەتی هەرێمە و پێویستە لە چوارچێوەی ڕێکارە یاساییەکان و گفتوگۆی نێوان هەولێر و بەغدا چارەسەر بکرێت. سەرۆک مسعود بارزانی و سەرۆک وەزیران مەسرور بارزانی، بە جەختکردنەوە لەسەر پاراستنی مافە دەستوورییەکان و شەراکەتی ڕاستەقینە، پەیامێکی ڕوون دەدەن: عێراقی بەهێز ئەو عێراقەیە کە تێیدا مافەکانی هەموو پێکهاتەکان پارێزراو بێت، سامانە گشتییەکان بە دادپەروەری دابەش بکرێن و هیچ لایەنێک لەبەر ناکۆکیی سیاسیی لە شایستە داراییەکانی خۆی بێبەش نەکرێت.
لە کۆتاییدا، داواکاریی کوردستان ڕوونە: داننان بە ڕێژەی ١٤.١٤٪ وەک بنەمای داواکراوی هەرێم بۆ بودجەی فیدراڵیی ساڵی ٢٠٢٧، پاراستنی شایستە داراییەکان، پابەندبوونی هەردوو حکومەت بە دەستوور و کۆتاییهێنان بە بەکارهێنانی مووچە و بودجە وەک ئامرازی فشار. ئەمانە بنەماکانی شەراکەتی ڕاستەقینەن و بە جێبەجێکردنیان دەتوانرێت متمانە و هاوبەشی لە نێوان هەولێر و بەغدا بەهێز بکرێت. دەستوور تەنها بۆ خوێندنەوە نییە، بۆ جێبەجێکردنە. شەراکەت تەنها دروشم نییە؛ بە دادپەروەری و پاراستنی مافەکان دەسەلمێندرێت. کوردستانیش شایستەی ئەوەیە مافە دارایی و دەستوورییەکانی بە تەواوی و بە دادپەروەری وەربگرێت.
