خه‌بات: مسلم دۆلەمەری:- دکتۆر (مسعود محمد حسن) خەلکێ باژێرێ زاخۆیە. پڕۆفیسۆرێ هاریکارە ل پشکا زانستێن کۆمپیوتەری ل زانکۆیا زاخۆ. تایبەتمەنددارە د بیاڤێ زانستێن داتا و ژیرییا دەستکرد دا(AI)، بەتايبەت ل سەر فێربوونا ئامیران (Machine Learning) و بکارئینانا ڤێ تەکنەلۆژیایێ بۆ دروستکرنا سیستەمێن پاڵپشتییا بڕیاردانێ.
د ڤێ دیدارێ دا دکتۆری بۆمە بەحسێ گرنگییا ژیرییا دەستکرد کر، ب تایبەت ل بیاڤێ پەروەردێ دا.
*لدەستپێکی، بۆمە پێناسەیەکا ژیرییا دەستکرد بکە و چەند جۆرێن وێ هەنە؟ ژیرییا دەستکرد، ب زمانەکێ سادە، پێدانا شیانێن هزرکرن و تێگەهشتنا مرۆڤییە ب ئامیر و بەرنامەیێن کۆمپیوتەری، دا کو بشێن فێرببن، شرۆڤە بکەن و بڕیاران بدەن. ب گشتی ژیرییا دەستکرد ل سەر سێ جۆرێن سەرەکی دەهێتە دابەشکرن: ژیرییا دەستکرد یا بەرتەنگ(Narrow AI): ئەڤە ئەو جۆرەیە کو د نهادا بەردەستە و پێشکەفتییە. بۆ نموونە، بەرنامەیێ ChatGPT بۆ نڤیسین و گفتوگۆیێ، یان ئەو سیستەمێن کو ئەم د بیاڤێ ئەکادیمی دا گەشە پێ ددەین بۆ دەستنیشانکرنا نەخۆشییان (وەک نەخۆشییا شەکرێ یان پەنجەشێرێ) ب ڕێکا شرۆڤەکرنا بلەز وێنەیێن پزیشکی . ژیرییا دەستکرد یا گشتی(General AI):
1-ئەو ئاستەیە کو کۆمپیوتەر بشێت د هەمی بیاڤان دا ب تەمامی وەک مێشکێ مرۆڤی هزر بکەت و بڕیار بدەت (ئەڤە هێشتا ل ژێر ڤەکۆلینێ دا یە و نەبوویە ڕاستی و بەردەست). ژیرییا دەستکرد یا مەزن(Super AI):
2-قۆناغەکا خەیاڵی و تیۆرییە کو تێدا زیرەکییا ئامیرەیان دێ ب قۆناغان ژ زیرەکییا مرۆڤی دەرباز بیت .
*ژیرییا دەستکرد بەگشتی بۆچی هاتییە دمەیدانا تەکنەلۆژیایێدا؟ مەرەم ژێ چ بوو؟
مەرەما سەرەکی، بو ساناهی کرنا ژیانا مرۆڤی و قورتالبوون بوو ژ کارێن دووبارە؛ هەروەسا سەرەدەریکردن دگەل قەبارەیەکێ ئێکجار مەزن یێ داتایان (Big Data) کو مێشکێ مرۆڤی ب تنێ نەدشیا د دەمەکێ کێم دا شرۆڤە بکەت. بۆ نموونە، د کەرتێ ساخلەمیێ دا، نۆژدارەک نەشێت د ڕۆژەکێ دا هزاران وێنەیێن تیشکی بخوینیت و ب وردەکاریڤە بەراورد بکەت، لێ ژیرییا دەستکرد د چەند چرکەیاندا ڤی کاری دکەت و هاریکارییا نۆژداری دکەت بڕیارەکا دروستتر بدەت. یان د ژیانا ڕۆژانە دا، سیستەمێن وەک نەخشەیێن گۆگڵی (Google Maps) نموونەیەکا زیندییە کو ژیرییا دەستکرد بکاردئینیت بۆ دیتنا کورتترین و بێقەرەبالغترین ڕێکا هاتنوچوونێ .
*ژیرییا دەستکرد شیایە یان دێ شێت جیهانێ بگووهڕیت د بیاڤێن جوداجودا دا؟
– بێگومان بەلێ، و ئەڤ گۆهوڕینە پێشتر ب شێوەیەکێ بلەز دەستپێکرییە. ژیرییا دەستکرد نهادا نە بتەنێ ئامیرەکە بۆ ژمارە و داتایان، بەلکو بوویە هەڤپشکەکێ بەهێز د داهێنانێ دا ب ڕێکا مۆدێلێن خو دروستکەر(Generative AI). ژیرییا دەستکرد شیایە شۆڕشەکێ د بیاڤێن هونەری، دیزاینێ دیجیتاڵی، نڤیسینێ و میدیایێ دا بکەت. بۆ نموونە، نڤیسینا دەقان، دروستکرنا وێنە و تابلۆیێن هونەری یێن ئاستبەرز، و تەنانەت داهێنان د دیتنا چارەسەریێن پزیشکی دا کو بەری نها باوەری پێ نەدەهاتە کرن. ئەڤێ تەکنەلۆژیایێ سنوورێن داهێنانێ ل دەف مرۆڤی نەرفرەهتر کرینە.
*ئایا گرنگییا تێکەڵکرنا زمانێ کوردی دگەل ژیرییا دەستکرد دا چیە؟
ئێک ژ ئەرکێن مە یێن نەتەوەیی و زانستی د ڤی سەردەمی دا، پاراستن و پێشخستنا زمانێ کوردییە د ناڤ سیستەمێن ژیرییا دەستکرد دا. پێدڤییە ئەم کار بکەین بۆ دروستکرنا داتابەیسێن کوردی، دا کو مۆدێلێن زیرەک بشێن ب دروستی ل زمان و کولتوورێ مە بگەهن. ئەڤە دێ هاریکار بیت کو نفشین نوی یێ کوردستانێ ب زمانێ خۆ یێ دایکێ مفای ژ تەکنەلۆژیایێ وەربگریت و زمانێ مە ژی د جیهانا دیجیتاڵی دا زێدەتر یێ پاراستی بیت..
*ب شێوەکێ گشتی لایەنێن ئەرێنی و نەرێنی یێن ژیرییا دەستکرد د بیاڤێ پەروەردێ دا چ نە ژیرییا دەستکرد شێرەکێ دووسەرەیە د پەروەردێ دا ؟ لایەنێن ئەرێنی: گرنگترین دەستکەفت، پەیداکرنا «فێربوونا کەسی»یە (Personalized Learning)بۆ نموونە؛ئەگەر قوتابییەک د وانەیا بیرکاریێ یان زانستی دا لاواز بیت، ژیرییا دەستکرد دبیتە مامۆستایەکێ تایبەت کو ل گورەی ئاستێ وی بابەتان ب شێوازێن جودا بو شرۆڤە دکەت هەتا تێدگەهیت. هەروەسا بو مامۆستایان، ئامادەکرنا وانە و پڕۆژەیان ب شێوەیەکێ بالکێش ئێکجار بسانەهی کریە. لایەنێن نەرێنی: پشتگرێدانا زێدە یا قوتابیان ل سەر ئامێر و ئامرازێن ژیرییا دەستکر دێبیتە ئەگەرا کێمبوونا شیانێن هزرکرنا ڕەخنەگرانە و شرۆڤەکرنێ، مەترسییا کۆپیکرنێ و کێمبوونا داهێنانا کەسی؛ هەروەسا ئەگەرێ وەرگرتنا پێزانینێن خەلەت ئەگەر ب دروستی سەرەدەری دگەل ژیرییا دەستکرد نەهێتە کرن.
*ژیرییا دەستکرد کاریگەری هەیە ل سەر هەست و بیرێن قوتابیان ب گشتی و قۆناغا بنەڕەتی بەتایبەتی؟ بەلێ کاریگەرییەکا کویر و مەترسیدار هەیە، ب تایبەتی ل قۆناغێن بنەڕەتی کو مێشک و کەسایەتییا زارۆکی ل ژێر ئاڤاکرنێ یە. ئەگەر زارۆکەک ل شوونا یاری و دانوستاندنێ دگەل هەڤال و مامۆستایێن خۆ، ب بەردەوامی دگەل ئامیرە و چاتبۆتان باخڤیت، دێ هەستیاری و هەڤسۆزییا (Empathy) مرۆڤانە ژدەست دەت. مەترسییەکا دی ئەوە کو زارۆک ب سادەیی وەسا هزر دکەن کو «ئامیرە هەمی دەمان یێ دروستە و هەمی تشتان دزانیت»، ئەڤە ژی پرسیارکرن، گۆمانکرنا زانستی و سەربەخۆیییا هزرکرنێ ل دەڤ وان دکوژیت.
*ئایا قوتابی دێ شێت ب ڕێکا ژیرییا دەستکرد بۆشاییا وانەکێ یان مامۆستایەکێ پڕ کەت و زانیارییان بدەستڤە بینیت؟ ژیرییا دەستکرد دێ شێت بۆشاییا «پێزانینان» ب باشترین شێوە پڕ کەت، لێ چ جاران نەشێت بۆشاییا «مامۆستایێ مرۆڤ» پڕ کەت. بۆ نموونە، چاتبۆتەکێ ژیرییا دەستکرد دشێت ڕێسایێن ڕێزمانێ یان هاوکێشەیێن ئالۆز یێن زانستی ب بێ کێماسی بۆ قوتابی شرۆڤە بکەت، لێ نەشێت ل چاڤێن قوتابی بنێڕیت و هەست پێ بکەت کو ئەو یێ ماندی یان خەمگینە.
مامۆستا نە بتنێ زانیارییان ددەت، بەلکو پەروەردە ییا قوتابیان دکەت، ئیلهامێ ددەتە قوتابی و ڕێنوێنییا ئەخلاقی ددەتێ، کو چ ئامیرەیەک نەشێت ببیتە شوینگرێ ڤێ پەیوەندییا ڕووحی و مرۆڤایەتی. ژیرییا دەستکرد ئامیرەیەکە بۆ هاریکارییا پەروەردێ، نەکو جێگرەوەیێ مامۆستای. *وەک پسپۆرەک، ب گشتی ژیرییا دەستکرد دێ ل ئایندەی دا چ گۆڕانکارییان ل جیهانێ دا کەت؟ بەتایبەت ل کەرتێ پەروەردێ دا؟
– د ئایندەی دا، ئەم دێ بەرەڤ قۆناغەکا نووی چین کو ئەم دشێین ناڤێ وێ بکەین ڤەگۆهاستن ژ «ژیرییا دەستکرد» بەرەڤ «حیکمەتا دەستکرد»(Artificial Wisdom) ، سیستەمێ خاندنێ یێ تەلقینکرن و ژبەرکرنێ دێ ب تەمامی ژ ناڤ چیت. فێربوون دێ ل گورەی شیانێن تاکەکەسی یێن هەر قوتابییەکی هێتە دارێشتن. ب دیتنا من، ل ئایندەیەکێ نێزیک، ئاراستەیا پۆلێن خاندنێ ل سەر بنەمایێن «مامۆستا باخڤیت و قوتابی بنڤیسیت» نامینیت، ل شوونا وێ، پۆل دێ بنە ژینگەهەکا کارلێکەر کو قوتابی ئامیرەیێن ژیرییا دەستکرد بەکاربینن بۆ چارەسەرکرنا کێشەیێن ڕاستەقینە یێن کۆمەڵگەهێ (بۆ نموونە، دیتنا چارەسەرییان بۆ ترافیکێ یان ژینگەهێ ل کوردستانێ).
ڕۆلێ مامۆستای دێ ژ «ڤەگۆهێزەرێ زانیارییان» گۆهڕیت بۆ» ڕێنیشاندەر و ڕاوێژکارێ پەروەردەیی»، دا کو فێربوون ببیتە پرۆسەیەکا پڕ چێژ، داهێنەرانە و تژی حیکمەت.
*پەیاما تە وەک پسپۆرەک بۆ گەنج و قوتابییێن مە ل کوردستانێ چییە؟ پەیاما من ئەوە کو ژیرییا دەستکرد نە دوژمنە و نە مەترسییە بۆ سەر پاشەڕۆژا وان، بەلکو چەکەکێ سەردەمیانەیە. ئەو کەسێ ژیرییا دەستکرد بەکارنەئینیت، دێ جهێ وی هێتە گرتن ژ لایێ وی کەسێ کو بەکاردئینیت. ژ بەر هندێ، دڤێت گەنجێن مە ڤێ تەکنەلۆژیایێ وەک ئامیرەکێ پێشکەفتنێ ببینن، نەکو بتنێ بۆ دەمبووراندنێ. باوەرییا خۆ ب شیانێن خۆ یێن مرۆڤانە بینن و تەکنەلۆژیایێ بکاربینن بۆ بەرفرەهکرنا ئاسۆیێن خۆ یێن زانستی و داهێنانێ.
