سهرهتا وتار لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧وە بۆ داهاتوو، خەونەکە دەمێنێتەوە بەڵام ڕێگاکە نوێ دەبێتەوە
د. ئەیوب گەڵاڵی
٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧ تەنیا ڕۆژێکی ئاسایی نەبوو بۆ گەلی کوردستان، ئەو ڕۆژە پرسیارێکی مێژوویی هێنایە ناو سندووقی دەنگدان: ئایا گەلی کوردستان دەیەوێت خاوەنی دەوڵەتێکی سەربەخۆ بێت؟ وەڵامەکە بە زۆرینەی زۆر «بەڵێ» بوو. لە کۆی دەنگە بەشداربووەکاندا، نزیکەی ٩٣٪ دەنگیان بە بژاردەی سەربەخۆیی دا.
بەڵام لەنێوان ئەو «بەڵێ»یە و دامەزراندنی دەوڵەتدا مەودایەکی زۆر هەیە، ئەو مەودایە تەنیا بە ئیرادەی گەل پڕ ناکرێتەوە، جوگرافیای سیاسی، هاوسەنگی هێزەکان، بەرژەوەندیی دراوسێکان، هەڵوێستی هێزە نێودەوڵەتییەکان و دۆخی ناوخۆی عێراق هەمووی بەشێکن لەو پرۆسەیە. لە ناو ئەم هاوکێشە ئاڵۆزەدا، سەرۆک مەسعود بارزانی بەرپرسیارێتیی سیاسیی ڕێبەریکردنی پرۆسەی ڕیفراندۆمی وەرگرت، ئەو بڕیارە، هەرچەند دواتر بەرهەمە سیاسییەکەی بەو شێوەیەی چاوەڕوان دەکرا نەهاتە دی، بەڵام کاریگەرییەکی قووڵی لە مێژووی سیاسیی کوردستان بەجێهێشت.
لە خەونەوە بۆ سندووقی دەنگدان
ڕیفراندۆمی ٢٠١٧ لە بۆشایی سیاسییەوە نەهاتە ئاراوە. پشتەوەی ئەو ڕۆژە مێژوویەکی درێژی خەبات، ڕاپەڕین، قوربانیدان و کارەسات هەبوو؛ لە شۆڕشەکانەوە تا ئەنفال و کیمیاباران و ڕاگواستن و، لە ڕاپەڕینی ١٩٩١ەوە تا دامەزراندنی ئەزموونی نوێی حکومڕانی لە هەرێمی کوردستان.
لە دوای ١٩٩١ـەوە دامەزراوەکانی هەرێم پەرەیان سەند، پەرلەمان و حکوومەت دامەزران و پاشان دەستووری عێراقی ٢٠٠٥ هەرێمی کوردستانی وەک هەرێمێکی فیدراڵی ناساند.
ئەم گۆڕانکارییە گرنگ بوو، بەڵام کێشەکانی نێوان هەولێر و بەغدا کۆتاییان پێ نەهات، نەوت و گاز، بودجە، ناوچە کێشە لەسەرەکان، پێشمەرگە و سنووری دەسەڵاتە دەستوورییەکان بەردەوام بوون لە ناو دۆسیە سیاسییە سەرەکییەکان.
لەو بارودۆخەدا، لە بەشێکی کۆمەڵگەی کوردستاندا ئەو باوەڕە پەرەی سەند کە فیدراڵی سەرەڕای گرنگییەکەی، وەڵامی کۆتایی بۆ هەموو پرسی داهاتووی سیاسی کورد نییە، بەم شێوەیە، بیرۆکەی ڕیفراندۆم بوو بە ئامرازێک بۆ ئەوەی ئەو پرسە لە بازنەی گفتوگۆی نێوان حیزب و حکومەتەکانەوە بگوازرێتەوە بۆ ئاستی دەنگی جەماوەری.
سەرۆک مەسعود بارزانی، کاتێک بڕیار دەبێتە بەرپرسیارێتی
سەرۆک بارزانی بە باشی دەیزانی کە هەنگاونان بەرەو ڕیفراندۆم ئاسان نابێت. هەموو نیشانەکان دەیانگوت کە بەغدا و هەندێک لە وڵاتانی دراوسێ و هێزە نێودەوڵەتییەکان دژ بە ئەو هەنگاوەن.
لە ٢٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧ لە هەولێر، سەرۆک بارزانی لە وتارێکدا ئەو هەستیارییەی بە شێوەیەکی ڕوون دەربڕی و وتی:
«بۆ سەربەخۆیی کوردستان دەبێت بۆ هەموو باجێک ئامادە بین… باجی ژیانی بندەستی لەدەستدانی ئیرادە و کەرامەتە، بەڵام دەژی؛ باجی سەربەخۆیی و سەربەستی سەرفرازی و شەڕەفە، بەڵام مومکینە بمرین.»
ئەو وتەیە تەنها وتەیەکی هەستیاری سیاسی نەبوو ، بەڵکوو پیشاندانی ئەو تێگەیشتنە بوو کە بڕیارەکە لە ناو هاوکێشەیەکی زۆر ئاڵۆزدا دەدرێت و هەموو ئەنجامەکانی پێشبینیکراو نین.
خاڵێکی گرنگ لێرەدا ئەوەیە کە ڕیفراندۆم بە مانای ڕاگەیاندنی دەستبەجێی سەربەخۆیی نەبوو، پرۆسەکە دەبوایە ئیرادەی جەماوەری لەسەر بژاردەی سەربەخۆیی دەربخات و پاشان قۆناغێکی سیاسی بۆ گفتوگۆ و دیاریکردنی هەنگاوەکانی داهاتوو دەست پێ بکات.
لەو ڕوانگەیەوە، ڕیفراندۆم هەوڵێک بوو بۆ گۆڕینی پرسی سەربەخۆیی لە داواکارییەکی سیاسییەوە بۆ بڕیارێکی جەماوەری.
٢٥ی ئەیلوول؛ کاتێک دەنگی گەل تۆمار کرا
لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧دا خەڵکی هەرێمی کوردستان و ناوچەکانی دیکەی بەڕێوەبردنی ڕیفراندۆم چوونە سەر سندووقەکانی دەنگدان.
بۆ نەوەیەک، ئەو ڕۆژە بیرەوەریی خەبات و قوربانییەکانی ڕابردوو بوو، بۆ نەوەیەکی دیکەش پرسیارێک بوو دەربارەی ئەوەی داهاتووی سیاسیی خۆی چۆن دەبینێت.
ئەنجامەکە بە زۆرینەیەکی زۆر ڕوون بۆ سەربەخۆیی بوو. بەڵام لەوەوە نابێت ئەنجام بگیرێت کە دەوڵەت بە خۆکار دروست دەبێت، مێژووی نەتەوەکان نیشان دەدات کە دەنگدان بۆ ئامانجێک و دروستکردنی بنەماکانی بەدیهێنانی ئەو ئامانجە دوو قۆناغی جیاوازن.
بۆچی «بەڵێ» نەبوو بە دەوڵەت؟
دوای ڕیفراندۆم، هەرێمی کوردستان دوچاری گوشارێکی گەورەی سیاسی، ئابووری و سەربازی بوو، حکوومەتی عێراق ئەنجامەکانی ڕیفراندۆمی قبووڵ نەکرد و وڵاتانی دراوسێش بە شێوەیەکی جیاواز دژایەتییان دەربڕی.
پاشان ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٧ ڕوویان دا. هێزەکانی سوپای عێراق و حەشدی شەعبی کۆنتڕۆڵی کەرکوک و چەند ناوچەیەکی دیکەیان گرتە دەست.
ئەو ڕووداوانە دۆخی سیاسی و سەربازیی کوردستانیان بە شێوەیەکی گەورە گۆڕی و بوونە هۆی ئەوەی مشتومڕێکی فراوان لەسەر کات و شێوازی ئەنجامدانی ڕیفراندۆم دروست بێت.
بەڵام دەبێت دوو شت لێک جیا بکرێنەوە: ئەنجامی دەنگدانی جەماوەری شتێکە و توانای گواستنەوەی ئەو ئەنجامە بۆ قۆناغی دامەزراندنی دەوڵەت شتێکی دیکەیە، یەکەمیان بە سندووقی دەنگدان پەیوەندیدارە، دووەمیشیان پەیوەستە بە هاوکێشەی هێز و پەیوەندییە نێودەوڵەتی و ناوخۆییەکان.
کەرکوک، لە ناوەندی کێشەکەدا
کەرکوک بۆ کورد تەنها شارێک نییە، لە مێژووی سیاسی و نەتەوەیی کورددا شوێنێکی تایبەتی هەیە، لە هەمان کاتدا گرنگییەکی جوگرافی و ئابووریی زۆری هەیە.
بۆیە پرسی کەرکوک و ناوچە کێشە لەسەرەکان یەکێک بووە لە ئاڵۆزترین دۆسیەکانی نێوان هەولێر و بەغدا.
ڕووداوەکانی ٢٠١٧ بە ڕوونی پیشانیان دا کە هیچ پڕۆژەیەکی سیاسی ناتوانێت کاریگەریی جوگرافیای سیاسی عێراق و ناوچەکە پشتگوێ بخات، ئەمەش وانەیەکی گرنگە بۆ هەر هەوڵێکی داهاتوو بۆ گۆڕینی دۆخی سیاسی کوردستان.
ئایا ڕیفراندۆم هەڵە بوو؟
پرسیارەکە هێشتا بەردەوامە: ئایا ئەنجامدانی ڕیفراندۆم لەو کاتەدا بڕیارێکی دروست بوو؟
وەڵامی ئەم پرسیارە بە ئاسانی ناکرێت بدرێتەوە ، هەڵسەنگاندنی بڕیارێکی سیاسی پێویستی بە لێکدانەوەی بارودۆخی ئەو کاتە، هەڵوێستی هێزەکان، پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و هەموو ئەو هۆکارانە هەیە کە بڕیارەکەیان کاریگەری لێ وەرگرتووە.
بەڵام هەڵسەنگاندنی ئەو بڕیارە نابێت ببێتە هۆی سڕینەوەی مانای مێژوویی ڕیفراندۆم، بۆ یەکەم جار لە ئەزموونی نوێی سیاسیی کوردستاندا، پرسی سەربەخۆیی بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ خراوە ناو سندووقی دەنگدان و خەڵک دەرفەتیان هەبوو دەنگی خۆیان تۆمار بکەن.
ئەوە خۆی لهخۆیدا ڕووداوێکی سیاسیی گرنگ بوو، جیاواز لەوەی کە دواتر ئەو دەنگە چۆن لە ئاستی سیاسی و نێودەوڵەتیدا مامەڵەی لەگەڵ کرا.
دوای ٢٠١٧؛ پێویستی بە بنیاتنان
ئەگەر قۆناغی ٢٠١٧ سەرنجی جیهانی بۆ پرسی سەربەخۆیی کوردستان ڕاکێشا، قۆناغی داهاتوو پێویستی بە کارکردن لەسەر ئەو بنەمایانە هەیە کە دەکرێت کوردستانێکی بەهێزتر دروست بکەن.
ئەم بنەمایانە لە ناوخۆ دەست پێدەکەن: دامەزراوەی بەهێز، سەروەری یاسا، ئابووریی پتەو، یەکڕیزی سیاسی، هێزی پێشمەرگەی یەکگرتوو و کۆمەڵگەیەکی توانادار.
لەگەڵ ئەمانەدا، پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و دیپلۆماسیی هاوسەنگ گرنگییەکی تایبەتی هەیە. ئەزموونی ٢٠١٧ نیشانی دا کە ئیرادەی ناوخۆ بە تەنیا بەس نییە، بۆ هەر گۆڕانکارییەکی گەورەی سیاسی، پێویستە کۆمەڵێک مەرجی ناوخۆیی و دەرەکی لەگەڵ یەکدا بگونجێن.
بەغدا، هاوبەشییەکی دەستووری
داهاتووی کوردستان بە شێوەیەکی جیاواز لە داهاتووی عێراق ناتوانرێت بخوێندرێتەوە، لە قۆناغی ئێستادا، یەکێک لە پرسیارە سەرەکییەکان ئەوەیە چۆن پەیوەندییەکانی هەولێر و بەغدا لەسەر بنەمای دەستوور و هاوبەشیی ڕاستەقینە ڕێکبخرێن.
فیدراڵی دەتوانێت چوارچێوەیەکی دەستووری بێت بۆ بەڕێوەبردنی ئەم پەیوەندییە، بەڵام سەرکەوتنی ئەو سیستەمە تەنیا بە دەقی دەستوور مسۆگەر نابێت. پێویستی بە ئیرادەی سیاسی و پابەندبوون بە ماف و دەسەڵاتە دەستوورییەکان هەیە.
لە کۆتاییدا، هەر دوو لایەن پێویستیان بە پەیوەندییەکی جێگیرتر هەیە کە تێیدا کێشەکانی نەوت و گاز، بودجە، پێشمەرگە و ناوچە کێشە لەسەرەکان بە گفتوگۆ و لهچوارچێوەی دەستووری چارەسەر بکرێن.
ناوچەیەک لە گۆڕانکاریی بەردەوامدا
لە ساڵی ٢٠١٧ەوە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست گۆڕانکارییەکی زۆری بەخۆوە بینیوە. دۆخی سووریا و عێراق، شەڕی ئەمریکاو ئێران و ئیسرائیل ، گۆڕانی هاوسەنگی هێزە هەرێمییەکان و گۆڕانی لە پێشینە و سیاسەتی هێزە نێودەوڵەتییەکان هەمووی کاریگەرییان لەسەر داهاتووی ناوچەکە داناوە. لە ناو ئەم گۆڕانکارییە بەردەوامانەدا، دەرفەتە سیاسییەکانیش هەمیشە وەک خۆیان نامێننەوە ، ئەوەی گرنگە، خۆئامادەکردنە بۆ کاتو ساتی گونجاو.
بۆیە پرسی سەربەخۆیی نابێت تەنها بە کاردانەوەی هەستیار بە ڕووداوەکان مامەڵەی لەگەڵ بکرێت. پێویستی بە ستراتیژییەکی درێژخایەن هەیە کە توانای کوردستان بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ گۆڕانکارییەکانی ناوچەکە زیاد بکات.
سەرۆک مەسعود بارزانی و میراتی ڕیفراندۆم
ڕۆڵی سەرۆک بارزانی لە پرۆسەی ڕیفراندۆمی ٢٠١٧ لە مێژووی سیاسیی کوردستاندا بەشێکی دیارە، ئەو لە ساتێکی هەستیاردا بەرپرسیارێتی بڕیارێکی قورسی وەرگرت و کێشەی سەربەخۆیی لە ئاستی وتار و داواکاریی سیاسییەوە هێنایە ناو پرۆسەیەکی جەماوەری.
هەر لەبەر ئەوەش، میراتی ڕیفراندۆم تەنیا لە ئەنجامە سیاسییە دەستبەجێیەکانی دوای ٢٥ی ئەیلوولدا نابینرێت، بەشێکی گرنگی میراتەکەی ئەوەیە کە پرسی سەربەخۆیی بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لە گەل پرسیار و وەڵامێکی جەماوەری بۆی تۆمار کرا.
ئەمە بە مانای ئەوە نییە کە هەموو هەنگاوەکانی ئەو قۆناغە لە داهاتوودا بە هەمان شێوە دووبارە بکرێنەوە. بەڵکو مانای ئەوەیە کە ئەزموونی ٢٠١٧ دەبێت ببێتە بەشێک لە وانە مێژووییەکانی قۆناغەکانی داهاتوو.
داهاتوو … چۆن دەوڵەت دروست دەکەین؟
لەوانەیە پرسیاری داهاتوو تەنیا ئەوە نەبێت کە «کەی دەوڵەتی کوردی دروست دەبێت؟ پرسیارێکی بنەڕەتیتر ئەوەیە: چۆن کوردستانێک بنیات بنێین کە بتوانێت دەوڵەتێکی سەقامگیر و کارا بەڕێوە ببات؟
دەوڵەت تەنیا بە ڕاگەیاندن دروست نابێت ، دەوڵەت دامەزراوەی بەهێز، یاسای کارا، ئابووریی بەردەوام، کۆمەڵگەیەکی پەیوەست و پەیوەندییەکی دیپلۆماسیی بەهێزی دەوێت.
لەو ڕوانگەیەوە، دروستکردنی کوردستانێکی بەهێز و سەقامگیر دەتوانێت ببێتە بەشێک لە پرۆژەی داهاتووی دەوڵەت، بێ ئەوەی پێویست بێت هەموو هەنگاوەکان بە شێوەیەکی خێرا و لە یەک کاتدا ببردرێن.
خەونەکە دەمێنێتەوە، بەڵام ڕێگاکە دەگۆڕێت
نۆ ساڵ دوای ڕیفراندۆمی ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧، بارودۆخی سیاسیی ناوچەکە و هاوکێشەی هێزەکان لەوەی ئەو کاتە جیاوازە، ئەوەی لە ٢٠١٧دا بە شێوەیەک دەبینرا، ئەمڕۆ دەکرێت پێویستی بە خوێندنەوەیەکی نوێ هەبێت. بەڵام ئەوەی مایەوە، یادەوەریی ئەو ڕۆژەیە کە گەلی کوردستان بۆ یەکەم جار بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ دەنگی خۆی لەسەر پرسی سەربەخۆیی تۆمار کرد.
مێژوو زۆرجار بڕیارە سیاسییەکان بە پێی ئەنجامە نزیکەکان هەڵناسەنگێنێت، بەڵکو کاتێکی زۆر پێویستە تاکوو کاریگەرییە درێژخایەنەکانیان دەربکەون، بۆیە هەڵسەنگاندنی ڕیفراندۆمی ٢٠١٧ تەنها بە پێی ڕووداوەکانی چەند هەفتەی دوای ئەوە ناتوانێت هەموو قەبارەی مێژوویی ئەو ڕووداوە بگرێتەوە.
لەوانەیە لە داهاتوودا ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧ خۆی مێژووی دامەزراندنی دەوڵەتی کوردی نەبێت؛ بەڵام دەتوانێت ببێتە یەکێک لە وێستگەکانی ئەو مێژووەی کە پێش لەدایکبوونی سیاسییەکەی کەوتووە.
ئەمەش پرسیارەکە دەگۆڕێت: لە «کەی دەوڵەت؟» بۆ «چۆن خۆمان بۆ ئەو ڕۆژە ئامادە بکەین؟»
ئەگەر سەرۆک بارزانی لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧دا ڕێبەری پرۆسەیەکی کرد کە گەلی کوردستان لە ڕێگەیەوە دەنگی خۆی بۆ سەربەخۆیی تۆمار کرد، ئەوا قۆناغی داهاتوو پێویستی بە کارکردن لەسەر ئەو بنەمایانە هەیە کە ئەو دەنگە بتوانێت ببێتە پشتگیریی پرۆژەیەکی سیاسیی درێژخایەن.
خەونە گەورە مێژووییەکان بە یەک ڕۆژ بەدی نایەن. زۆرجار نەوەیەک پرسیارەکە دەخاتە بەردەم مێژوو، نەوەیەکی دیکە بنەماکانی پێ دەسازێنێت و نەوەیەکی تر لەوانەیە دەرفەتی وەڵامدانەوەی کۆتایی بەدەست بهێنێت.
لەو ڕوانگەیەوە، ٢٥ی ئەیلوول کۆتایی ڕێگای سەربەخۆیی نەبوو، بەڵکوو ڕۆژێک بوو کە خەونێکی مێژوویی بوو بە دەنگێکی جەماوەری، دەنگێک کە ئەنجامە سیاسییەکەی لەو ڕۆژەدا دیاری نەکرا، بەڵام لە یادەوەریی سیاسیی نەتەوەی کورددا مایەوە.
ڕێگاکە دەکرێت بگۆڕێت، بارودۆخەکان دەکرێن بگۆڕدرێن، هاوسەنگییەکانیش هەمان شت نین، بەڵام ئەوەی دەمێنێتەوە پرسیارێکی مێژووییە کە لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧دا وەڵامێکی جەماوەریی بۆ تۆمار کرا.