خالد ساڵح*
سۆسیال دیموکراسی کۆن هەوڵی گۆڕینی کرێکاران بوو بۆ هاووڵاتی. مەترسی هاوچەرخ لە گۆڕینی هاوڵاتیاندایە بۆ گروپی ئامانجدار
دەقی ماریا سکوتاریدۆ سەبارەت بە پۆپۆلیزمی ئەخلاقی پرسیارێک دەخاتە ڕوو کە پەیوەندی بە سویدیشەوە هەیە: چی وا دەکات پڕۆژەیەکی سیاسی لە ڕووی ئەخلاقییەوە مانادار بێت؟
قسەکردن لەسەر یەکسانی، هاودەنگی، یان دیموکراسی بەس نییە. پرسیاری بنەڕەتی ئەوەیە کە ئایا حیزب توانای خەڵک بەرەوپێش دەبات بۆ ئەوەی ببنە هاووڵاتییەکی ئازاد و بەرپرسیار، یان وردە وردە دەست دەکات بە بەکارهێنانی دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکان بۆ پاراستنی دەسەڵاتەکەی.
لێرەدا گەورەترین تەحەدا له‌بەردەم سۆسیال دیموکراتەکان دایە.
سۆسیال دیموکراسی کۆن تەنیا دەوڵەتێکی خۆشگوزه‌رانی دروست نەکرد؛ هاوڵاتیانی بنیات ناوە. ماڵی گەل تەنیا مۆدێلێکی ئابووری نەبوو، بەڵکو پڕۆژەیەکی ئەخلاقی بوو کە کار، پەروەردە، بەرپرسیارێتی و سەربەخۆیی بەیەکەوە دەبەستێتەوە. هاووڵاتی تەنها وەرگری خزمەتگوزاری نەبوو، بەڵکو بەشداربوو بوو لە بنیاتنانی کۆمەڵایەتی هاوبەشدا.
هەر لەبەر ئەمەش بوو سۆسیال دیموکراتەکان توانیان بۆ ماوەیەکی زۆر متمانەی بەرفراوان بەدەست بهێنن. ڕۆڵی حیزب تەنیا لە دابینکردنی ئاسایشدا سنووردار نەبوو؛
هەروەها ئامرازێکی بۆ دەستڕاگەیشتن بە دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکان دابین دەکرد.
کێشەکە لەوەدا نییە کە حیزب خۆی گۆڕاوە- هەموو بزووتنەوە سیاسییەکان دەگۆڕدرێن. کێشەکە لەوەدایە کە پارتێک کە سەردەمانێک ئۆتۆنۆمی هاووڵاتیانی بەرەوپێش دەبرد، ئێستا زیاتر لە ڕێگەی ناسنامە و سیستەمی پشتیوانی کۆمەڵایەتی و گروپە سیاسییە ئامانجدارەکانەوە خەڵک ڕێکدەخات.
دەتوانرێت جیاوازییەکە بە سادەیی کورت بکرێتەوە.
سۆسیال دیموکراسی کۆن هەوڵی گۆڕینی کرێکاران بوو بۆ هاووڵاتی.
مەترسی هاوچەرخ لە گۆڕینی هاوڵاتیاندایە بۆ گروپی ئامانجدار.
ئەمە جیاوازییەکی بنەڕەتییە. کۆمەڵگایەک کە تاکەکان تێیدا گەشە بکەن و بەرپرسیارێتی بگرنە ئەستۆ، جیاوازە لەو کۆمەڵگایەی کە سیاسەت بە پلەی یەکەم بۆ دابینکردنی داواکاری گروپە جیاوازەکان بەڕێوەدەبات. کاتێک پەیوەندی حیزب و سامانی گشتی و کۆمەڵگەی مەدەنی کاڵ دەبێتەوە، وردە وردە بنیاتنانی کۆمەڵگا دەکەوێتە مەترسییەوە کە پاراستنی دەسەڵات جێگەی بگرێتەوە.
بۆیە گرنگترین پرسیار ئەوە نییە کە ئایا سۆسیال دیموکراتەکان هەڵە دەکەن- هەموو لایەنەکان هەڵە دەکەن.
پرسیارە چارەنووسسازەکە ئەوەیە: هەڵەکە لە کوێدایە؟
ئایا حیزب دەتوانێت دان بەوەدا بنێت کە مۆدێلی یەکگرتنەکەی شکست دەهێنێت؟ ئایا دەتوانێت بە پەیوەندی نێوان بەشدارییەکان و کۆمەڵگەی مەدەنیدا بچێتەوە؟ ئایا دەتوانێت لە پێکهاتەکانی دەسەڵاتی ناوخۆیی خۆیدا بپێچێتەوە؟
یان هەمیشە بەرپرسیارێتی دەگوازرێتەوە بۆ شوێنێکی دیكه- بۆ ئۆپۆزسیۆن، میدیا، زانیاری ناڕاست، یان هێزە دەرەکییەکانی دیکە؟
لێرەدا مەترسییەکی ڕاستەقینە لەبەردەم هەموو لایەنێکی سیاسی باڵادەستدایە. کاتێک ڕەخنە لە حزبێک زیاتر وەک هێرشکردنە سەر دیموکراسی وێنا دەکرێت، هێڵی نێوان بزووتنەوە و دامەزراوەکان کاڵ دەبێتەوە.
بەڵام هیچ بزووتنەوەیەک نوێنەرایەتی دیموکراسی ناکات.
هیچ حکومەتێک دیموکراسی نییە.
هیچ لایەنێک قۆرخکاری لەسەر دیموکراسی نییە.
بەپێچەوانەوە دیموکراسی لەسەر ئەو پرەنسیپە دامەزراوە کە تەنانەت دەسەڵاتدارترین لایەنەکانیش دەتوانن لێپرسینەوەیان لەگەڵدا بکرێت و ڕەخنەیان لێ بگیرێت، ئەگەر دەنگدەران بەو شێوەیە هەڵیبژێرن.
هەر لەبەر ئەم هۆکارە، لێکۆڵینەوەی ڕۆژنامەوانی و مشتومڕی ئازاد و خۆهەڵسەنگاندنی دامەزراوەیی هەڕەشە نین بۆ سەر دیموکراسی، بەڵکو دەربڕینی بەهێزی دیموکراسییە.
میراتی ڕاستەقینەی سۆسیال دیموکراسی درێژیی حوکمڕانیەکەی نییە، بەڵکو ئەو بیرۆکەیەیە کە خەڵکی ئاسایی دەتوانن ببنە هاوڵاتی بەرپرسیار لە پێناو چاکەی گشتیدا.
ئەگەر حیزب دەیەوێت دەسەڵاتی خۆی بۆ بنیاتنانی کۆمەڵگا وەربگرێتەوە، دەبێت بگەڕێتەوە بۆ هەر ئەم بیرۆکەیە. ئەمەش پێویستی بە سنوورێکی ڕوون لە نێوان حیزب و دامەزراوە گشتییەکان و ڕێزگرتنی زیاتر بۆ لێکۆڵینەوە و نوێبوونەوەی متمانە بە هاووڵاتی هەیە نەک گرووپی ئامانجدار.
گەورەیی سۆسیال دیموکراسی مێژوویی بە پلەی یەکەم لە بردنەوەی هەڵبژاردنەکاندا نەبووە، بەڵکو لە بنیاتنانی دامەزراوەیەکدا بوو کە خەڵک متمانەیان پێیەتی تەنانەت لەگەڵ گۆڕانی دەسەڵاتدا.
ئەم میراتە بە پاراستنی حیزب لە ڕەخنە بەرگری لێناکرێ، بەڵکو بە نیشاندانی ئەوەی کە هیچ کەسێک – تەنانەت ئەو بزووتنەوەیەی کە ڕۆژێک نەتەوەی بنیاتنا – لە سەرووی بنەڕەتیترین بنەمای دیموکراسیەوە نییە: توانای دەستنیشانکردن و ڕاستکردنەوەی هەڵەکانه.
بە زمانی سویدی لە 19ی ئەیلوولی 2026 بڵاوکراوەتەوه
* دکتۆرا لە زانستە سیاسییەکان و سەرۆکی فەخری
زانکۆی کوردستان- هەولێر
