خه‌بات : حەمید سوورچی
دکتۆر رامان سابیر نانەکەلی پسپۆڕی نەشتەرگەری گورچیلە و میزەڕۆ و پرۆستات، لەم دیدارەیدا تیشک دەخاتە سەرپێناسەی گورچیلە، نەخۆشیی پەککەوتنی گورچیلە و هۆکارەکانی تووشبوون بەم نەخۆشیە، ئەرک و فەرمانی گورچیلە لە جەستەی مرۆڤدا، نیشانەکانی نەخۆشییەکە، چۆنیەتی دەستنیشانکردن و چارەسەرکردنی، کاریگەریی شەکرە و پەستانی خوێن و بەردی گورچیلە و هەوکردن لە سەر نەخۆشییەکە، هەروەها لایەنی بۆماوەیی لەسەر نەخۆشیی گورچیلە و ئەم زانیارانە و چەند زانیاری تر لە بارەی پەککەوتنی گورچیلە، بۆ خه‌بات ڕوون دەکاتەوە.
* لە دەستپێکدا لەباره‌ی ناساندنی گورچیلە دکتۆر رامان سابیر نانەکەلی پسپۆڕی نەشتەرگەری گورچیلە و میزەڕۆ و پرۆستات بۆ خەبات گوتی:
گورچیلەکان دوو ئەندامی گرنگی جەستەی مرۆڤن، کە لە پشتەوە و لە هەردوو لای ستونەی پشتەوە جێگیرن. هەر گورچیلەیەک نزیکەی قەبارەی مشتێکی مرۆڤە. گورچیلەکان بەشێکی سەرەکی لە سیستەمی پاککردنەوە و هاوسەنگکردنی ناوخۆی جەسته‌ن و ڕۆڵێکی گرنگیان لە پاراستنی تەندروستی مرۆڤ هەیە.
* لە وەڵامی پرسیاری ئایا ئەرک و فەرمانی گورچیلە چییە لە جەستەی مرۆڤدا؟ ئەم پزیشکە پسپۆڕەی نەشتەرگەریی گورچیلە و میزەڕۆ و پرۆستات روونی کردەوە:
گورچیلە تەنیا ئەندامێک نییە، کە میز دروست دەکات، بەڵکو چەندین ئەرکی گرنگی هەیە، لەوانە:
– پاککردنەوەی خوێن و دەرکردنی ماددە زیانبەخش و پاشماوەکان لە ڕێگەی میزەوە.
– ڕێکخستنی ئاو و خوێ و ئەلیکترۆلایتەکان لە جەستەدا.
– بەشداری لە ڕێکخستنی پەستانی خوێن.
– بەشداری لە دروستکردنی خڕۆکەی سوور بە ڕێگەی هۆرمۆنی ئێریتڕۆپۆیتین.
– بەشداری لە چالاککردنی ڤیتامینی D، کە بۆ تەندروستیی ئێسک گرنگە.
– ڕێکخستنی هاوسەنگی ترشی و تفی لە خوێن و جەستەدا.
* لە وەڵامی پرسیاری پەککەوتنی گورچیلە چییە؟ بۆ ئەمەش گوتی:
پەککەوتنی گورچیلە، یان کەمبوونی کاری گورچیل (Kidney failure)، ئەو دۆخەیە، کە گورچیلەکان ناتوانن بە شێوەیەکی پێویست خوێن پاک بکەنەوە و ئەرکە سەرەکییەکانی خۆیان ئەنجام بدەن.
پەککەوتنی گورچیلە دەتوانێت لەناکاو ڕووبدات، کە پێی دەوترێت پەککەوتنی کتوپڕی گورچیلە، یان بە هێواشی و لە ماوەی مانگ و ساڵان پەرە بسێنێت، کە بە نەخۆشی درێژخایەنی گورچیلە دەناسێندرێت
* لە بەشێکی دیکەی قسەکانیدا سەبارەت هۆکارەکانی پەککەوتنی گورچیلە، دکتۆر رامان سابیر نانەکەلی گوتی:
هۆکارەکان زۆرن، بەڵام لە گرنگترینیان:
– شەکرە، بە تایبەتی ئەگەر بە باشی کۆنترۆڵ نەکرێت.
– پەستانی خوێنی بەرز و کۆنتڕۆڵنەکراو.
– نەخۆشییەکانی زگماکییەکانی گورچیلە، وەک هەندێک نەخۆشییە ئاڵۆزەکانی گورچیلە.
– بەردی گورچیلە، بە تایبەتی ئەگەر ببێتە هۆی بەربەستبوونی ڕێگای میز.
– هەوکردنی گورچیلە و هەندێک نەخۆشییە میکروبییەکان.
– نەخۆشییە بۆماوەییەکان، وەک گورچیلەی پڕ لە کیسە (Polycystic kidney disease).
– کەمبوونی زۆری شلەی جەستە، خوێن ‌ڕۆیشتن یان کەمبوونی گەیشتنی خوێن بە گورچیلە.
– هەندێک دەرمان، بە تایبەتی ئەگەر بە شێوەی نادروست یان بۆ ماوەیەکی درێژ بەکاربهێنرێن.
– بەربەستی ڕێگای میز، وەک بەردی گەورە یان هەندێک نەخۆشییەکانی پرۆستات.
* لەوەڵامی پرسیاری نیشانەکانی پەککەوتنی گورچیلە چین؟ بۆ ئەمەش گوتی:
یەکێک لە کێشە گەورەکانی نەخۆشیی گورچیلە ئەوەیە کە لە سەرەتادا زۆرجار هیچ نیشانەیەکی ڕوونی نییە. بۆیە پشکنینی خوێن و میز بەتایبەتی بۆ کەسانی مەترسیدار زۆر گرنگە.
لە قۆناغە پێشکەوتووەکاندا دەتوانێت ئەمانە ڕووبدەن:
– ماندووبوون و لاوازی.
– هەڵئاوسانی پێ، قاچ، دەست یان دەوری چاو.
– کەمبوون یان زۆربوونی میز.
– گۆڕانی ڕەنگی میز.
– کەمبوونی حەز بۆ خۆراک، دڵتێکچوون و ڕشانەوە.
– کۆبوونەوەی شلە لە جەستە.
– هەناسە تەنگی، بە تایبەتی لە قۆناغە پێشکەوتووەکاندا.
* لەبارەی پرسیاری ئایا لێکەوتە نەرێنییەکانی پەککەوتنی گورچیلە چین؟ ئەم پزیشکە پسپۆرەی نەشتەرگەری گورچیلە و میزەرۆو پرۆستات گوتی:
ئەگەر کەمبوونی کاری گورچیلە چارەسەر و کۆنترۆڵ نەکرێت، دەتوانێت کاریگەریی لەسەر زۆر لە ئەندامەکانی جەستە دابنێت، وەک:
– بەرزبوونەوەی پەستانی خوێن.
– کەمخوێنی.
– لاوازی ئێسک و دابەزینی کالسیۆم و فۆسفۆر.
– ئاڵۆزییە خوێیەکانی جەستە و ئەلیکترۆلایتەکان، بە تایبەتی پۆتاسیۆم.
– نەخۆشیی دڵ و دەمار.
– کۆبوونەوەی شلە لە جەستە یان سییەکان.
– کەمبوونی توانای جەستە و ژیانی ڕۆژانە.
– لە قۆناغی کۆتاییدا پێویستی بە شۆردنی گورچیلە یان گواستنەوەی گورچیلە دەبێت.
* لە وەڵامی پرسیاری ئایا بۆماوەیی کاریگەری لەسەر نەخۆشیی گورچیلە یان پەککەوتنی گورچیلە هەیە؟ لەوەڵامدا گوتی:
بەڵێ هەندێک نەخۆشیی گورچیلە ڕەگەزی و بۆماوەیین و دەتوانن لە خێزاندا دووبارە ببنەوە. نموونەیەکی ناسراو Polycystic Kidney Disease ـە، کە دەتوانێت بە هۆی گەورەبوونی کیسەکان لە گورچیلەدا، بە تێپەڕبوونی کات کاری گورچیلە کەم بکات.
بۆیە ئەگەر لە خێزانێکدا مێژووی نەخۆشییە بۆماوەییەکانی گورچیلە یان پەککەوتنی گورچیلە هەبێت، پشکنینی پێویست و راوێژکردن لەگەڵ پزیشک گرنگە.
* لە بارەی کاریگەریی نەخۆشیی پەستانی خوێن، شەکرە، بەردی گورچیلە و هەوکردن لەسەر پەککەوتنی گورچیلە، ئەم پزیشکە دەڵێت:
ئەم نەخۆشییانە هەموویان دەتوانن کاریگەرییان لەسەر گورچیلە هەبێت، بەڵام بە شێوەی جیاواز.
شەکرە: لە گرنگترین هۆکارەکانی نەخۆشیی درێژخایەنی گورچیلەیە. بەرزبونەوەی شەکرە بۆ ماوەی درێژ دەتوانێت زیان بە گورچیلە بگەیەنێت.
پەستانی خوێن: پەستانی به‌رزی خوێن و کۆنترۆڵنەکراو دەتوانێت شانەکانی گورچیلە تێکبدات و بە پێچەوانەشەوە، نەخۆشیی گورچیلە دەتوانێت پەستانی خوێن بەرز بکات؛ بەمەش بازنەیەکی زیانبەخش دروست دەبێت.
بەردی گورچیلە: زۆربەی بەردەکان بە خۆیان نابنە هۆی پەککەوتنی گورچیلە، بەڵام بەردی گەورە یان دووبارەبوونەوەی بەرد و بەربەستبوونی ڕێگای میز دەتوانێت زیان بە گورچیلە بگەیەنێت.
هەوکردن: هەوکردنی گورچیلە دەتوانێت کاری گورچیلە کەم بکات، بە تایبەتی ئەگەر توند بێت یان بە شێوەی درێژخایەن دووبارە ببێتەوە.
* لە بارەی چۆنیەتی دەستنیشانکردنی پەککەوتنی گورچیلە، ئەم پزیشکە روونی کردەوە:
دەستنیشانکردن تەنیا بە نیشانەکان ناکرێت و پێویستی بە پشکنینی پزیشکی هەیە.
لە گرنگترین پشکنینەکان:
– پشکنینی خوێن بۆ Creatinine و هەژمارکردنی eGFR بۆ هەڵسەنگاندنی کاری گورچیلە.
– پشکنینی میز بۆ دۆزینەوەی پرۆتین، خوێن و نیشانەکانی هەوکردن.
– پشکنینی پەستانی خوێن.
– سۆناری گورچیلە و ڕێگای میز، و لە حاڵەتی پێویستدا CT scan یان پشکنینی تری وێنەیی.
– لە هەندێک نەخۆشیی تایبەتدا پشکنینی زیاتر یان نموونەگرتن لە گورچیلە پێویست دەبێت.
* لە بارەی چۆنیەتی چارەسەرکردنی نەخۆشییەکەش گوتی:
چارەسەر بە پێی هۆکار و قۆناغی نەخۆشیی جیاوازە، هیچ چارەسەرێکی یەکسان بۆ هەموو نەخۆشانی گورچیلە نییە.
بنەمای چارەسەر بریتین لە:
– چارەسەر و کۆنترۆڵکردنی شەکرە و پەستانی خوێن.
– ڕێکخستنی خوێ و شلە و خواردن بە پێی پێویستی نەخۆش.
– چارەسەرکردنی بەرد و هەر بەربەستێکی ڕێگای میز.
– چارەسەرکردنی هەوکردن و هۆکارەکانی تری نەخۆشی.
– دوورکەوتنەوە لە دەرمانەکان یان ماددە زیانبەخشەکان بۆ گورچیلە، بەبێ ڕاوێژی پزیشک.
– لە پەککەوتنی پێشکەوتوو و قۆناغی كۆتاییدا، شۆردنی گورچیلە یان گواستنەوەی گورچیلە دەتوانێت پێویست بێت.
*لە وەڵامی دواپرسیاریشدا لە بارەی ڕێنماییان بۆ هاونیشتیمانیان بۆ خۆپاراستن لە نەخۆشی و پەککەوتنی گورچیلە؟ ئەم پزیشکە پسپۆرەی نەشتەرگەریی گورچیلە و میزەڕۆ و پرۆستات گوتی:
گرنگترین پەیامم بۆ هاونیشتیمانیان ئەوەیە کە پێشگیری باشترە لە چارەسەر.
– پەستانی خوێن و شەکرە بە باشی کۆنترۆڵ بکەن.
– خوێ و خواردنی زۆر پرۆسێسکراو کەم بکەنەوە.
– ئاوی پێویست بخۆنه‌وه‌، بەڵام ئەگەر نەخۆشیی گورچیلە یان دڵتان هەیە، بڕی شلەکە بە ڕێنمایی پزیشک بێت.
– جەستە چالاک بێت و کێشی جەستە لە سنووری تەندروستدا بپارێزرێت.
– جگەرە مەکێشن.
– دەرمان، بە تایبەتی دەرمانەکانی ئازار، بەبێ پێویستی و ڕاوێژی پزیشک بە شێوەی درێژخایەن بەکارمەهێنن.
– ئەگەر مێژووی خێزانی نەخۆشیی گورچیلە هەیە، پشکنینی پێویست بە ڕێنمایی پزیشک بکەن.
– ئەگەر خوێن لە میز، هەڵئاوسان، گۆڕانی رەنگی میز، ئازاری بەردەوامی لاوەکی پشت یان نیشانەیەکی نامۆ هەبوو، سەردانی پزیشک بکەن.
– تەنانەت ئەگەر هیچ نیشانەیەکتان نییە، ئەگەر شەکرە، پەستانی خوێن، نەخۆشیی دڵ یان مەترسییەکی تر هەیە، پشکنینی گورچیلە بە شێوەیەکی ڕێکخراو گرنگە.
لە کۆتاییدا:
زۆر لە نەخۆشییەکانی گورچیلە لە سەرەتادا بێ‌نیشانەن؛ بۆیە ناسینەوەی زوو، کۆنترۆڵکردنی شەکرە و پەستانی خوێن و پشکنینی پێویست دەتوانێت ڕێگری لە گەیشتن بە قۆناغی پەککەوتنی گورچیلە بکات.