سهرهتا وتار ڕێککەوتنی مەککە.. هاوپەیمانییەکی جیۆپۆلەتیکی هەرێمی
پ. د.فوئاد حەمە خورشید
ڕێککەوتنی مەککە بۆ بەرگری هاوبەش کە لە 7ی ئابی 2016 لە نێوان شانشینی سعودیە و تورکیا و پاکستان واژۆ کراوە، بە یەکێک لە گرنگترین ڕێککەوتنە ئەمنییە نوێیەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە چەند ساڵی ڕابردوودا دادەنرێت. وەک ڕاگەیەندراوە، ڕێککەوتنەکە بڕگەیەکی بۆ بەرگری هاوبەش لەخۆدەگرێت، کە هەر هێرشێکی چەکداری بۆ سەر لایەنێک وەک هێرشکردنە سەر هەر سێ لایەن مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت، لەگەڵ بڕگەی هاوبەشی هەواڵگری و مانۆڕی سەربازی هاوبەش و هاوکاری لە پیشەسازییەکانی بەرگریدا. بەڵام هێشتا ڕێککەوتنەکە تاڕادەیەک تازەیە و گرنگییە جیۆپۆلیتیکییە درێژخایەنەکەی ئەوەندە بەندە بە وشەسازیی خودی ڕێککەوتنەکەوە، بەڵکو بەندە بە پلەی یەکگرتن لە پلانی سەربازیی سێ وڵاتەکەدا و ئامادەیی ئەوان بۆ جێبەجێکردنی بەڵێنەکانی بەرگری هاوبەشیان لە کاتی قەیرانەکاندا.
قورسایی جیۆپۆلەتیکی ڕێککەوتنەکە:
ڕێککەوتنەکە سێ جۆری جیاوازی دەسەڵاتی تێکەڵ کردووە :
1- سعوودیە: سەرچاوە داراییەکان، ڕۆڵی پێشەنگ لە جیهانی عەرەبی و ئیسلامی، و کۆنترۆڵکردنی هەناردەکردنی وزەی گەورە.
2- تورکیا: دووهه‌م هێزی سه ڕبازییه له ناتۆدا، که پیشه سازی به‌رگری به خێرایی گه شه پێده‌کات و شوێنێکی ستراتیجی هه یه که ئه ورووپا به ڕۆژهه ڵاتی ناوه‌ڕاست و ده‌ریای ڕه‌شه‌وه گرێ ده‌دات.
3- پاکستان: هێزێکی سەربازی گەورەیە و توانای ئەتۆمی هەیە. لە ڕووی جیۆپۆلەتیکەوە ئەم زلهێزانە لە ڕووی سەربازییەوە ئێرانیان لە ڕۆژهەڵات و باشوور و باکوورەوە دەورە داوە.
ئەم وڵاتانە بەکۆمەڵ چڕبوونەوەی بەرچاوی کاریگەری سەربازی و ئابووری و سیاسی پێکدەهێنن، کە لە ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاستەوە تا باشووری ئاسیا درێژدەبێتەوە. ئەمەش هاوپەیمانییەکی ناوچەیی کە ئەگەری کاریگەری هەبێت دروست دەکات.
گرنگیی جیۆپۆلەتیکی ڕێککەوتنەکە
ئەم ڕێککەوتنە بە لەبەرچاوگرتنی جیاوازی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان لەم ڕووانەدا، گەمارۆیەکی جیۆپۆلەتیکی پێکهاتەیی و ستراتیژیی ئێران پێکدەهێنێت:
1- سێگۆشەی جوگرافی: ئەو سێ وڵاتەی کە ڕێککەوتنی مەککەیان واژۆ کردووە، لە ڕێگەی میحوەرە جوگرافییە سەرەکییەکانەوە سنووری مەککەیان واژۆ کردووە یان دەورە دەدەن- تورکیا لە باکووری ڕۆژئاوا، سعودیە لە سەرانسەری کەنداوی عەرەبی و پاکستان لە ڕۆژهەڵات. ئەمەش دەورەیەکی جوگرافی و سەربازی لە دەوروبەری تاران پێکدەهێنێت.
2- خۆپاراستن لە دژی بە وەکالەت: پاڵنەری دەستبەجێ بۆ ڕێککەوتنەکە، پەرەسەندنی هێرشە ناوچەییەکانی گروپە پاڵپشتییەکانی ئێران (وەک حوسییەکان و میلیشیا عێراقییەکان) بوو بۆ سەر ژێرخانی و ڕێڕەوی کەشتیوانی لە کەنداو. هاوبەشکردنی هەواڵگریی بەکۆمەڵ و بەرگری هاوبەش بە ئاشکرا ئامانجی ڕێگریکردنە لە هێرشەکانی ئێران، چ لەلایەن دەوڵەتەوە بێت یان بریکارەکانی.
3- سروشت بەرگری، نەک هێرشبەر: تورکیا پەیوەندی بازرگانی و وزە و دیپلۆماسی لەگەڵ ئێران دەپارێزێت و بەرژەوەندی هاوبەشی هەیە لە پێشگرتن بە داڕمانی هەمەلایەنەی ناوچەیی. لە ئەنجامدا ئەنقەرە وەک بەرپەرچدانەوەیەکی ستراتیژی بۆ تاران و پەرداخێکی دیپلۆماسی ئەگەری کاردەکات، هاوپەیمانییەکە بە پلەی یەکەم بەپێی مادەی ٥١ی جاڕنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بە بەرگری دەهێڵێتەوە، نەک تەنها هێرشبەرانە.
ناوەڕۆکی ڕێککەوتنەکە
ڕێککەوتنی بەرگری دەبێت لە لایەنە سەربازی و ئەمنییەکانیدا گشتگیر بێت و لەوانەیە ئەمانە لەخۆبگرێت: هاوکاری هەواڵگریی یەکگرتوو؛ بەرگری ئاسمانی و مووشەکی هەماهەنگ؛ مەشقی سەربازی هاوبەش؛ هاوکاری پیشەسازی بەرگری؛ و پلاندانانی لۆجستی و سەربازی. ئەگەری هەماهەنگی سەبارەت بە ئاسایشی دەریایی لە دەریای سوور و کەنداوی عەرەبی و ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست.
هەڵوێست بەرامبەر ئیسرائیل
ئایا ئەو ڕێککەوتنە درز لە پەیوەندییەکانی ئیسرائیل لەگەڵ هەندێک وڵاتی عەرەبی و پلانەکانی ئیسرائیل لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دروست دەکات؟ دوو لێکدانەوەی ئەگەری هەیە. یەکەمیان لەسەر بنەمای ئەم دوو خاڵەی خوارەوەیە:
1- لێکدانەوەی فەرمی بۆ ڕێککەوتنەکە: هەرسێ حکومەتەکە ڕێککەوتنەکەیان بە هاوپەیمانییەکی بەرگری وەسف کرد کە ئاراستەی هیچ وڵاتێکی دیاریکراو نەکراوە، ئامانجی ڕاگەیەندراوی ئاسایشی بەکۆمەڵ و ڕێگریکردنە.
2- لێکدانەوەی ستراتیجی: ئەمەش پێویستی بەوەیە ئیسرائیل چاودێریی ڕێککەوتنەکە بکات لە ژێر ڕۆشنایی ئەم خاڵانەی خوارەوە: ئاڵۆزیی پەیوەندییەکانی ئیسرائیل و تورکیا، گۆڕانی حیساباتی ئەمنی سعودیە سەبارەت بە گەرووی هورمز، هەروەها ئەوەی کە پاکستان دان بە ئیسرائیلدا نانێت.
ئایا مەترسی بۆ کورد هەیە؟
هیچ بەڵگەیەکی گشتی نییە کە ئەو ڕێککەوتنە بە تایبەتی بزووتنەوە سیاسییەکانی کورد بکاتە ئامانج. بەڵام کورد لە مێژوودا وریا بووە لە ڕێککەوتنەکانی پێشوو کە بە دوژمنایەتی لەگەڵ خواستە نەتەوەییەکانیان هەست پێدەکرا، وەک پەیمانی سەعدابادی ساڵی 1937 و پەیمانی بەغدای ساڵی 1955، هەرچەندە ئەو ڕێککەوتنانە بە ئاشکرا باسی کوردیان نەکردووە.
سەرەڕای ئەوەش، چەندین کاریگەریی ئەگەری پێویستی بە ڕەچاوکردن هەیە. لە نێوان مەترسییە ئەگەرییەکانی فراوانبوونی هاوکاری ئەمنیدا، حکوومەتە بەشداربووەکان دەتوانن: هاوبەشکردنی هەواڵگری لەسەر گرووپە ناسیۆنالیستەکان زیاد بکەن کە بەدوای سەربەخۆیی یان سەربەخۆییدا دەگەڕێن؛ هاوئاهەنگییەکی نزیکتر لەسەر ئاسایشی سنوورەکان؛ ئاڵوگۆڕی زانیاری بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر؛ و بەرزبوونەوەی هاوکاری سەربازی کە کاریگەری لەسەر ئەو ناوچانە هەیە کە گروپە چەکدارە کوردییەکان تێیدا چالاکن. ئەگەر ئەمە ڕووبدات، دەکرێت کورد ڕووبەڕووی گوشارێکی گەورەتر و هەماهەنگتر ببێتەوە.
بەڵام ئەولەویەتەکانی ناوچەیی سعودیە هەمیشە جیاواز بووە لەگەڵ تورکیا. پاکستان ڕاستەوخۆ دەستی لە کاروباری کورددا نەبووە و هەر سێ وڵاتەکەش هەمان تێڕوانینیان بۆ هەڕەشەکان نییە. لە ئەنجامدا دڵنیا نییە کە پرسی کورد دەبێتە تەرکیزێکی ناوەندی ئۆپەراسیۆنەکانی ئەم هاوپەیمانییە.
