جەودەت هۆشیار
وه‌رگێڕانی له عه‌ربییه‌وه: هزرو هونه‌ر
فیۆدۆر دۆستۆیڤسکی تەمەنی بیست و حەوت ساڵ بوو کاتێک ناوی لە بازنەکانی ئەدەبیدا بەهۆی یەکەم ڕۆمانی «فۆڵکلۆری هەژار»ەوە دەستی کرد بە ڕاکێشانی سەرنجی بازنەکانی ئەدەبی. سەرەڕای ئەم سەرکەوتنە سەرەتاییە، هەر وەک گەنجێکی سەرقاڵی مەسەلە فیکری و چاکسازیخوازەکان مایەوە، بەردەوام بەشداری لەو کۆبوونەوانەدا دەکرد کە میخائیل پێتراشێڤسکی لەگەڵ ژمارەیەک نووسەر و ڕۆشنبیر ئەنجامیان دەدا. ئەم کۆبوونەوانە لە دەوری بەرهەمەکانی فەیلەسوفی سۆسیالیستی فەرەنسی دەسوڕانەوە، دیارترینیان چارڵز فۆریە و هەروەها باسیان لە پرسەکانی وەک هەڵوەشاندنەوەی کۆیلایەتی و چاکسازی دادوەری و سووککردنی سانسۆر دەکرد. بازنە ئەوەندەی ڕێکخراوێکی شۆڕشگێڕانە نەبوو، بەڵکو مەکۆی ئاڵوگۆڕی بیروڕا و گفتوگۆی بیرۆکەی نوێ بوو.
بەڵام ڕووسیای تزاری کە هێشتا شۆڕشەکانی ئەوروپای ساڵی ١٨٤٨ هێرشیان دەکردە سەر، جیاوازییەکی زۆری لە نێوان مشتومڕی فیکری و کردەی سیاسیدا نەبینی. بۆیە پۆلیسی نهێنی سەرکەوتوو بوو لە چاندنی زانیاریدەرێک لەناو بازنەکەدا، کە هەموو ئەو شتانەی کە ڕوویدا بۆ دەسەڵاتداران ڕاپۆرت دەکرد. ئەوەی زۆرترین توڕەیی تزار نیکۆلاسی یەکەمی کرد، خوێندنەوەی دۆستۆیڤسکی بوو، لە کاتی کۆبوونەوەیەکدا، نامەیەکی ڕەخنەگر ڤیساریۆن بێلینسکی بۆ گۆگۆل، کە هێرشێکی توندی بۆ سەر خۆسەپێن و کەنیسەی تێدابوو. پاشان فەرمانی دەستگیرکردنی دیارترین بەشداربووان درا.
لە بەرەبەیانی ٢٣ی نیسانی ١٨٤٩، جەندرمەکان هەڵیانکوتایە سەر ماڵی نووسەر و گەڕانێکی وردیان ئەنجامدا و دواتر بردیان بۆ قەڵای پیتەر و پاوڵ، لەوێ نزیکەی هەشت مانگ لە ژووری تاکەکەسیدا بوو. لە کاتی لێپرسینەوەکاندا بێتاوانی خۆی پاراست و پێداگری لەسەر ئەوە دەکرد کە باسەکان تەنیا فیکری و ئەدەبی بوون و هیچ کام لە هاوەڵەکانیشی تێوەگلاوە. ئەمەش بووە هۆی ئەوەی کە ڕێزی هەندێک لە لێکۆڵەرەوەکان بگرێت، بەڵام چارەنووسی نەگۆڕی.
دادگای سەربازی سزای لەسێدارەدانی بەسەر بیست و یەک تۆمەتباردا سەپاند بە تەقەکردن، دۆستۆیڤسکی یەکێک بوو لەوانە. تەنها چەند ڕۆژێک دواتر، بەیانی ٢٢ی کانوونی دووەمی ١٨٤٩، ئەو ڕۆژەی نووسەر پێیوابوو دوا ڕۆژە، لە سێدارە درا.
پیاوە مەحکومکراوەکان لە سەرمای تاڵدا بەرەو گۆڕەپانی سێمیۆنۆڤسکی بردران و ڕێوڕەسمی لەسێدارەدانەکە بە هەموو فۆرماڵیزمەکانییەوە بەردەوام بوو. ڕستەکە لەبەردەمیاندا بە دەنگی بەرز دەخوێندرایەوە، پاشان خاچەکە پێشکەش دەکرا بۆ ئەوەی ماچ بکەن و شمشێر بەسەر سەریاندا دەشکێنرا، ئەمەش ئاماژەیە بۆ زەوتکردنی مافە مەدەنییەکانیان. پاشان سەربازەکان سێ کەسی یەکەمی مەحکومیان بە دارەکەوە بەستەوە و کفنی سپییان لەبەر کرد، لە کاتێکدا دۆستۆیڤسکی لە گروپی دواتردا وەستا و چاوەڕێی نۆرەی خۆی دەکرد، دڵنیا بوو لەوەی کە فیشەکەکان لە چەند خولەکێکدا دەگەنە دەستی.
لەو ساتانەدا مردنی بە تەواوی ماناکەیەوە ئەزموون دەکرد. ماڵئاوایی لە هاوڕێکانی کرد، لە مێشکیدا پێداچوونەوەی بە ژیانی خۆیدا کرد و هەستی دەکرد وەک ئەوەی هەموو کاتەکان بچووک بووەتەوە بۆ چەند خولەکێکی کورت. نەیدەزانی کە سەیرترین بابەتی ئەم کارەساتە هێشتا دەستی پێنەکردووە.
تفەنگەکان بەرزکرانەوە، تەپڵەکان دەنگیان دایەوە و سەربازەکان خۆیان بۆ تەقەکردن ئامادە کرد. لە دوا ساتدا نێردراوێک لە تزارەوە دەرکەوت کە فەرمانی ڕاگرتنی لەسێدارەدانەکە بوو. پاشان سزای لەسێدارەدان لە سیبیریا بۆ کاری قورس گۆڕدرا و دۆستۆیڤسکی سزای چوار ساڵ لە کەمپی زیندانی ئۆمسکی بەسەردا سەپێندرا، دواتر وەک کەسێکی تایبەت لە سوپادا وەرگیرا.
ئەمە کردەوەیەکی میهرەبانی نەبوو، نە پێچەوانەکردنەوەی لەناکاوی ڕستەکە بوو، بەڵکو درامایەکی دەروونی بوو کە پێشوەختە لەلایەن تزار نیکۆلاسی یەکەمەوە ڕێکخرابوو، ئەو دەیویست مەحکومەکان تا دوا ساتەکان تیرۆری مەرگ ئەزموون بکەن، پاشان ژیانیان پێببەخشن، بۆ ئەوەی تا ئەو کاتەی هەریەکێکیان لە ژیاندا بمێننەوە، وەک دیلەکانی ئەم تیرۆرە بمێننەوە. زیاتر وانەیەک بوو لە ترساندن نەک لێخۆشبوون، و پەیامێک بوو بۆ هەر کەسێک کە ڕەنگە بیر لە دژایەتیکردنی دەسەڵات بکاتەوە.
شۆکەکە وێرانکەر بوو؛ یەکێک لە مەحکومەکان، نیکۆلای گریگۆریڤ، لە زەمینەی لەسێدارەدانەکەدا بیری لەدەستدا و تا مردنی هەرگیز عەقڵی خۆی نەگەڕاوەتەوە.
سەبارەت بە دۆستۆیڤسکی، ئەو لەو ئەزموونە پیاوێکی گۆڕاو دەرکەوت. ئەو ئێوارەیە لە نامەیەکدا بۆ میخائیلی برای، ئەو قسەیەی ئێستا بەناوبانگە، نووسیویەتی: «ژیان دیارییەکە… ژیان بەختەوەرییە… و هەر خولەکێکی دەتوانێت ئەبەدیەتێکی بەختەوەری بێت.» ئەم قسانە تەقینەوەیەکی زوو تێپەڕ نەبوو، بەڵکو سەرەتای گۆڕانکارییەکی قووڵ بوو لە تێڕوانینی ئەو بۆ مرۆڤایەتی و ژیان.
کاریگەرییەکانی ئەم گۆڕانکارییە لە ماوەی ساڵانی کاری قورس و دەربەدەری لە سیبیریادا توندتر بوو. ئەو گەنجەی کە بە خەونی چاکسازی کۆمەڵایەتیەوە هاتبووە ناو زیندانەوە، سەرقاڵی پرسیارەکانی ئیمان و ئازادی و تاوانباری و سزا و ڕزگاربوون گەڕایەوە. لەوێدا لە نێو زیندانی و دەربەدەرەکاندا ئەو مادە مرۆییەی دۆزییەوە کە ژیان بە گەورەترین ڕۆمانەکانی دەبەخشێت. هەروەها لەم ماوەیەدا بوو کە گرژبوونی سەرئێشەی کە تا کۆتایی ژیانی تووشی بوو، خراپتر بوو و ئەم ئەزموونەی بە خاڵی وەرچەرخانی ڕاستەقینەی ژیانی خۆی زانی.
تزار نیکۆلاسی یەکەم لە ساڵی ١٨٥٥دا کۆچی دوایی کرد، بێ ئاگا لەوەی ئەو دیمەنەی کە بۆ شکاندنی ئیرادەی یەکێک لە نەیارەکانی ڕێکخستبوو، بە شێوەیەکی ئیرۆنی، بووەتە شوێنی لەدایکبوونی ڕاستەقینەی یەکێک لە گەورەترین ڕۆماننووسەکانی مێژووی مرۆڤایەتی. ئەگەر ئەو سەعاتانە نەبوایە کە دۆستۆیڤسکی ڕووبەڕووی مردن بووەوە، ئەو دیدە قووڵە مرۆییەی کە بەرهەمەکانی کردە نەمر و گۆڕی بۆ یەکێک لە کاریگەرترین نووسەرانی جیهان لە بواری ئەدەب و بیرکردنەوەدا، بە ئەگەرێکی زۆرەوە هەرگیز لەدایک نەدەبوو.
