داستانی ئاراس.. بەرخودان و سەرفرازی نەچەمانەوە و بەردەوام بوون

د. محمه‌د خدر مه‌ولود
پەیڤێک :
رووداوی مێژوویی پەڕینەوەی سەرفرازی لە ڕووباری ئاراس، لەلایەن مستەفا بارزانی جەنەراڵی کۆمار و سەرۆک و دامەزرێنەری پارتی دیموکراتی کوردستانی عێراق، ناکرێ تەنیا وەک بابەتێکی مێژوویی و سیاسیی خوێندنەوەی بۆ بکەین بۆ ڕۆژی خۆی دوای بریاری لەسێدارەدان و شەهیدکردنی پێشەوا قازی محەمەد سەرۆک کۆماری کوردستان، لە نێو ئەو نائومێدی و ماتەمینە نەتەوەیی و بێ مۆڕاڵی بێ پڕەنسی سیاسەتی زلهێزان و ئاینوئۆنی کۆنالیزمانی سۆڤیەتی و بەریتانی لە ناوچەکەدا. بریاری مێژوویی بۆ ڕێگە گرتنە بەر، بەرە و سەرفرازی و خۆبەدەستەوەنەدانی هەر دوو حکومەتی عێراق و ئێران و بەریتانیا و دواتر تورکیا و یەکێتیی سۆڤیەت و جاش کوردەکانی ئەمبەروئەو، مستەفا بارزانی، تەنیا نابێتە فریادڕەسی خۆی و ئەو 500 پێشمەرگە قارەمان و هەڤاڵانی، بەڵکو وەک فریادڕەسی پرس و دۆزی نەتەوەیەکی زوڵم لێکراو و ئازارچەشتەی دەستی خیانەتە ناوخۆیی و دەرەکیانەی، کە شکستی بە کومارە ساواکە هێنا، بە ڕەتکردنەوەی دیفاکتۆی خۆبەدەستەوەدان وخۆنەچەماندنەوە و بەرخودان، مانەوە، کە بووە هۆی گۆڕینی حاڵەتەکە لە شکستەوە بۆ بەردەوامی و سەرفرازی و سەرکەوتن.
پەڕینەوە لە ڕووباری ئاراس، دەبێ وەک ژانری ئەدەبی وکولتوور و ڕۆشنبیری گشتی و کۆمەڵایەتی نەتەوەی کورد و کوردستان و خوێندنەوەی ئەکادیمی بۆ بکرێ، چونکە ئەم ڕووداوە مێژووییە و سات و کاتی ڕوودانی لە بزاڤی بارزانییەوە، وێڕای بوونی قارەمانیەتی و داستانی مانەوە، بە واتا ئەدەبییەکەی، بۆ بواری سیاسیی نەتەوەیی و بزاڤی رزگاریخوازی کورد دا، بیری ورد و ژیری و حیکمەت و ئایندەخوازی و رابەرایەتی و سەرکردایەتی و فریادڕەس و کاریزمایی لە کەسایەتی و نێو هزر و بیری مستەفا بارزانی لێدەخوێنینەوە.
ئاراس پێگەی میدیای و فەرهەنگی و جوگرافی:
79ساڵ بەرلە ئەمڕۆ وشەی (ئاراس) وەک ناو، هاتۆتە نێو زمانی ئاخاوتن و گفتوگۆی نێوان خەڵکی تێکۆشەر و دەستەبژێرانی کۆمەڵگەی کوردستانی. هەروا هەر دوای بڵاوبوونەوەی هەواڵی پەڕینەوەی سەرفرازی مستەفا بارزانی و سەرۆک و دامەزرێنەری پارتی دیموکراتی کوردستان- عێراق لە ئاژانس ومیدیا بیستراوە کاریگەرەکانی ئەوسای دنیا لەوانیش رادیۆی لەندەن لەم کاتانەدا:
لەندەن : 17\6\1947، شەڕێکی گەورە لە نێوان هێزی لەشکری ئێران و کورد، لە نزیک سنووری ڕوسیا قەوما، سەرکردەی کورد مەلا مستەفا بارزانی بە خۆی و (500)کەس لە پیاوەکانییەوە، توانی بپەڕێتەوە بۆ سنووری ڕووسیا.
لەندەن – 19\6\1947 : چوار ئەفسەرەکە لە بەغدا لەسێدارە دران، لە کاتێکدا مەلا مستەفا بارزانی بەشێوەیەکی سەرسوڕهێنی نەبیستراو، رزگاری بوو و خۆی گەیاندە ڕووسیا بە ساغ و سەلامەتی.
ئەم دەستەواژەیەی رادیۆی لەندەن (بەشێوەیەکی سەرسوڕهێنەری نەبیستراو) لە مانایێ زیاتر دەگەینێ. مستەفا بارزانی وەک سەرۆک و رابەری نەتەوەیەک، هەڵگری چەندین تایبەتمەندییە گرنگترینیان ئەوانەی خوارەوەن : سەرۆکێکی ژیر و وریا و بە ئاگاو هۆشیارە، ئازا و بوێر و خاوەن بڕیار و توانا و لێزان و شارەزایە. کاریزما و فریادرەسی نەتەوەکەیەتی.
دوای ئەو مێژووەی داستانی پەڕینەوەیە لە ڕووباری ئاراس پێگەی شایانی خۆی لە نێو شیعر و ئەدەبیاتی نیشتمانی و نەتەوەیی دا دەکاتەوە و وشەی ئاراس دەبێتە چامەی شیعری نێو فەرهەنگی ئەدەبیاتی شۆڕشگێڕی و ئەدەبیاتی بەرگری نەتەوایەتی، لە ژانری ئەدەبی بەرخودانی نیشتیمانی و نەتەوەی کورد.
دەقی شیعری (عەشیرەت هاوارە)ی پیرەمێردی شاعیر، وەک یەکەم دەقی دانسقەی چامەی شیعری بەرگری شۆڕشگێری نەتەوەیی بەڵگەی یەکەم دەقی دانسقەی ئەدەبی ئەو بوارەیە. ئەوەتا پیرەمێردی شاعیر ئاواتەخوازە لەگەڵ هەڤاڵانی بارزانی، شوێن پێی مستەفا بارزانی هەڵگرتبا بۆ سەرفرازی و سەرکەوتنی نەتەوەکەی ئینجا تەڵقینی بدەن بەکوردی:
عەشیرەت هاوارە ، عەشیرەت هاوارە
کەوتوومە ئاراس ئاو بێ بوارە
ڕێم نییە منیش شوێن ئەوان کەوم
پیرم هەنگا و بنێم ئەکەوم
دەقی چامە شیعرییەکە تا دەگاتە کۆتاییەکانی، پیرەمێردی شاعیر هیوا و ئاوات و نزای دێتە دی:
ئەوسا کە دوعای من وا گیرابێ
لە خانەی خاکە ئاواتم نابێ
ئینجا تەڵقینم بدەن بە کوردی
بڵێن ئاواتت هاتە جێ و نەمردی
لە ڕووی فەرهەنگی وجوگرافییەوە خودی وشەکە (ئاراس) ناوی گەورەترین رووباری ناوچەی قەوقازە، درێژییەکەی( 666) میلە و نەتەوەکانی ناوچەکە لەوانە کورد و تورک بە (ئاراس) گۆی- تەلەفوزی دەکەن وفارس بە (ئارس) و ئازەربە (ئاراز) و ئەرمەنییەکانیش وەک یۆنانییەکان بە (ئاراکس)گوزارشتیان لەو رووبارە مەزنە کردووە، کە دەڕژێتە نێو سنووری چەندین وڵاتانی ناوچەکە، وەک تورکیا و ئەرمینیا و ئێران و ئازەربێجان.
لە ڕووی فەرهەنگی ئێتمێلۆژی و پێکهاتەی وشەکە لە زمانی کوردیدا، وشەی ئاراس ئاوا لێکدراوەتەوە.
زانا و فەرهەنگنووسی کورد گیوی موکریانی لە فەرهەنگی کوردستان، کوردی – کوردیدا ئاوا لێکیداوەتەوە :
ئاراس ، ئاراز : ڕووبارێکی گەورەیە ، دەکەوێتە سنووری کوردستان و یەکێتیی سۆڤیەت . بەڵام هەژار موکریانی زانا و بلیمەتی کورد، لە فەرهەنگی هەنبانە بۆرینەدا فەرهەنگی کوردی – کوردی و فارسی ئاوا لێکیداوەتەوە:
ئاراز: ڕووبارێکە لە سنووری ئێران و ڕووسیا – رودارس.
لە هەندێ لە زمانانی هیند و ئەوروپی دا وشەی ئاراس، بە واتای سنوور هاتووە و ناوەکە لە وشەی گریکی Orosئۆڕۆس، یا horos – هۆرۆس هاتووە. هەمان وشە لە لاتینیش بە مانای oros و oresa ئۆرۆس و ئۆرییەس، بەمانای شاخ هاتووە. لە بارەی خزمایەتی ئەم وشەیەی ئاراس لەگەڵ وشەکانی نێو زمانی کوردی، بە گوێرەی مێژووی پێکهاتەی وشەکەبێ و بەگوێرەی لێکدانەوەی فەرهەنگی ئێتمیۆلۆژی کوردیی بێ، بە ئاماژە بە فەرهەنگی نووسەری کورد شاسوار هەرشەمی، وشەکە (ئاراس) خزمایەتی لەگەڵ وشە و ناوی (ئاراسن) هەیە و ڕەچەڵەکی وشەکە (ئاراسن – ناوی بەرزاییەکی دۆڵی خۆشناوەتییە) واتە وشەکە لەگەڵ وشە و مانا گریکییەکە (هەوراسن، هەراسن) بەمانای شاخ و سنوور دێت.
ئاراس لە وشەوە بۆ ئایکۆن
لەنێو ئەدەبیاتی کوردیدا، وشەی (ئاراس) لە رۆژی 18-6-1947 وە مانا سادەکەی خۆی دەبوارێنێ و مانای( ئاماژەیی و هێما و سیبمبولی) وەردەگرێت و لەنێو زانستی زمانەوانی و میدیایی دا بۆ مێژوو دەبێتە سیمۆلۆژیا وسیماتیک و بە روخسار و سیما و ناوەڕۆکێکی دیکە خۆی دەڕازێنێتەوە و دەبێتە ئایکۆنی پرسێکی نیشتمانی نەتەوەیی مەزن. ئەم مانا تازەی ئاراس، ئایکۆنی هەستانەوەیە لە نێو نائومێدی و ڕەتکردنەوەی دیفاکتۆی خۆبەدەستەوەدانە دوای شەهیدکردنی کۆماری ساوای کوردستان لە مەهاباد و دوای دادگاییکردن و بڕیاری لەسێدارەدانی سەرۆک و رابەرانی و لەسەرووی هەموویانەوە پێشەوا قازی محەمەد و برازی نەبوون و خۆ بەدەستەوەنەدان و مانەوەی مستەفا بارزانی بۆ بەردەوامی و درێژەدان بە کاروانی خەبات و تێکۆشاندا، هەموو پێشبینی و بۆچوونەکانی دوژمنانی ئاوەژوو کردەوە.
قەدەری کورد لە کۆماری کوردستان لە مەهاباد لە 1947 وا کەوتەوە کە هزر و نەخشە و پیلان و پلانی وڵاتانی زلهێز و داگیرکەران لە هزر و نەخشە و دبلۆماسیەتی کورد بەهێزتر و کاریگەرتر بێ. کۆماری کوردستان لە مەهاباد بە گەمەی سۆڤیەتی شکست ونشوستییەکی تر دوای شکستییەکانی شۆڕشی شێخ مەحمودی حەفیدزادە و پێشتر شێخ عبدوسەلام بارزانی و پێشتریش شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری قەدەر و چارەنووسی کورد بخاتە بەردەم دووڕیان و ئەگەری (خۆبەدەستەوەدان- چەمانەوە ) یا ( بەرگی – بەرخودان ) بۆ مانەوە و بەردەوامی سەرفرازانە.
لەو نێوەدەدا بارزانی نەمر، وەک زۆربەی هەرە زۆری سەرچاوە مێژوویی و دیکۆمێنتارییەکان ئاماژەیان پێداوە خاوەنی ستراتیژیەی رابەرایەتی کردن و ئایندەخوازی بووە و هەردەم (بەرخودان و بەرگری) بۆ مانەوە و درێژە پێدان بە خەباتی وەک دیفاکتۆی سەرکەوتن بینیووە و هیچ کاتێ هزر و بیری خۆبەدەستەوەدان و چەمانەوە و ژێردەستی وەک ئەگەری مانەوە و بەردەوام بوون هەڵنەبژاردوە .
بۆ سەلماندنی راستی ئەم بۆچوونەش ئەزموونی خەبات و تێکۆشانی مستەفا بارزانی لە شۆڕش و ڕاپەڕینەکانی بارزان لە ساڵی 1943 لە ناوچەی بارزان و بەرخودان و بەرگری قارەمانە لە کۆماری کوردستان- مەهاباد 1946 لەشەڕی قارەمانانەی قاڕاوە دا باشترین بەڵگەی زیندوون، کە مستەفا بارزانی خۆی بەدەستەوە نادات و بۆ رۆژگاری جەوروستەم و دژوار ناچەمێتەوە.
هەرواش کەوتەوە دوای پیلانگێڕی نێودەوڵەتی و شکستپێهێنانی کۆمار، لە مەهاباد مستەفا بارزانی جەنەراڵ و سەرۆک و رابەرو کاریزمایی خۆی بەدەستەوەنادات، داوا لە پێشەوا قازیش دەکات خۆی بەدەستەوە نەدات، ئەگەر بارودۆخی پێشەوا قازی جیاوازبووبێ یا دیسان قەدەری کورد وای بۆ کۆماری ساوا نەخشاندبێ گەڕانەوەی بارزانی و هەڤاڵانی بۆ عێراق و شەڕوپێکدادانی دژوار لە سەرسنوور لەگەڵ ئێران -عێراق- تورکیا و پەڕینەوە لەرووباری ئاراس و چوونە نێو خاکی سۆڤیەت ، داستانێکی قارەمانانەیە لە مێژووی هاوچەرخی مرۆڤایەتی دا لەکات و ساتی خۆیدا. 79 ساڵ بەر لە ئەمرۆ جیهانی بەخۆیەوە سەرسام و خەریک کرد بە جۆرێ وڵاتانی رۆژئاوا و رۆژهەڵات و ناوچەکە پەند و وانەیەکی کوردی بۆ بەرخودان و بەرگری و مانەوە لە بارزانیەوە وەربگرن و بۆ ئایندەی پرسەکە وەک ژمارەیەکی سەنگینی هاوکێشەکان مامەڵەی لەگەڵدا بکەن .
ئیدی لەوێ رۆژێوە، ژیانی بارزانی نەمر و یار و یاوەرانی و هەڤاڵانی شۆڕشگێری لە شاران و وڵاتانی سۆڤیەت لەگەڵ گرفت و چەرمەسەرییەکانی (جەعفەر باقیرۆف و بارگینۆف)ەکانی، ئەوسادا، ( ئاراس) ناوە سادەکەی خۆی دەبوارێنێ و دەبێ بە نازناو و ناونیشان و سیمبول و هێما و ئایکۆنی شۆڕشگێڕی و شانازی، دەبێتە ناوی خۆشەویست و خوازراوی هەزاران خێزانی کوردستانیان و منداڵەکانیان بەو ناوە ناودێردەکەن.
ئاراس، لە رۆژی 18-6-1947 وە بۆ کورد و کوردستانییان داستانی قارەمانیەتی سەردەمە. رەهەندی شۆڕشگێڕی وبەرخودان و نیشتیمانی و نەتەوەیی و ئەدەبی بەرگری و شۆرشگێڕی وەرگرتووە و ئامادەیی کار و زیندووی لەنێو کایەی سیاسیی و شۆڕشگێری و ژیانی کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی و کولتوری کوردستانی دا هەیە.
ئاراس و داستانی پەڕینەوە، لەوساوە بۆ بارزانی باوک بۆتە رابەر و کاریزما بۆ پرسی مەزنی کوردستان و لەنێو هزر و مێژوودا، نەک هەرنەستەلۆژیای نەتەوەییە بەڵکو دیفاکتۆی شۆڕشگێری چەسپاوە، هێما و سیمبوڵی بەرخودان و سەرفرازی نیشتیمانی و سەروەت و سامانێکی شۆڕشگێڕی مەزنە بۆ بارزانی کوڕ و بارزانییانی نەوەی سەردەم و دەبێ وا سەیری بکەین و بیخوێنینەوە:
پەڕینەوە لە (ئاراس) ڕیفڕاندۆمی سەرفرازی و خۆ نەچەماندنەوەی نیشتیمانی گەل و نەتەوەیێکە، عەوداڵی سەربەخۆییە، بەو مەرام و ئامانجەی هەرشاد دەبێ.