سهرهتا وتار پێوەرەكانی ڕەفتاری قسەكردن بە قسەی ناشیرین بۆ منداڵان و هەرزەكاران
پ.د.نەسرەت سابیر خۆشناو
ڕەفتاركردن بە وتەی ناشرین لە شوێنەكانی وەكوو پەروەردەیی یان خێزانیدا گونجاو نییە بۆیە ناكرێت بە بێدەنگی یان پاساودانەوە پشتگوێ بخرێت. ئەوە بۆتە دیاردەیەكی دەروونی و كۆمەڵایەتی كە پێویستی بە تێگەیشتنێكی قووڵ و دەستنیشانكردنی وردی زانستی هەیە. منداڵێك كە قسەی ناشیرین دەكات، بە شەڕانگێز لە دایك نابێت، بەڵكو ڕەفتارەكانیان بە هۆی ژینگەیەكی دیاریكراو و ئەزموونە كەڵەكەبووەكان و هەستەكانەوە لە قاڵب دەدرێت كە ڕەنگە بە هەڵە تێبگەن یان بە شێوەیەكی تەندروست دەرنەبڕدرێن. ئەمەش گرنگی پێوەرەكانی ڕەفتاری قسەكردن بە قسەی زل بۆ منداڵان و هەرزەكاران دەردەخات وەكوو ئامرازێكی زانستی كە یارمەتیدەرە بۆ شیكردنەوەی بابەتیانەی ئەم ڕەفتارە، دوور لە حووكمدانی بەپەلە یان هەستی زوو تێپەڕ. پێوەرەكانی ڕەفتاری قسەكردن بە قسەی زل لە سەر ئەو بیرۆكە بنەڕەتییە دامەزراوە كە دەتوانرێت ڕەفتارەكان چاودێری بكرێن، شی بكرێنەوە و هەڵسەنگاندنیان بۆ بكرێت ئەگەر ئامرازی پێوانەكردنی ڕوون و پێوەرە وردەكان لەبەردەستدا بن. ئامانجی چەواشەكردن یان پۆلێنكردنی منداڵ بە شێوەیەكی نەرێنی نییە، بەڵكو هەوڵدەدات نیشانە سەرەتاییەكانی دووبارەبوونەوەی شێوازە شەڕانگێزەكان دەستنیشان بكات كە ڕەنگە بە تێپەڕبوونی كات گەشە بكات و ببنە ڕەفتارە چەسپاوەكان كە دەستكاریكردنیان ئەستەمە.
پێوەرەكە سەرنج دەخاتە سەر دووبارەبوونەوە، ناهاوسەنگی دەسەڵات لە نێوان لایەنەكاندا و مەبەستی زیانگەیاندن كاتێك دیاریدەكرێت كە ئایا ڕەفتارەكان قسەی ناشرین و تەنها ململانێیەكی تێپەڕ لە نێوان هاوتەمەنەكاندا پێكدەهێنێت؟ ئەم پێوەرە بە شێوەیەكی گشتی پشت بە كۆمەڵێك لێدوان یان بارودۆخ دەبەستێت كە پێشكەش بە منداڵ یان هەرزەكار دەكرێت، یان كە داوا لە مامۆستا یان دایك و باوك دەكرێت هەڵسەنگاندنیان بۆ بكەن بە بەكارهێنانی نمرەی تایبەت كە ڕەنگدانەوەی فرێكوێنسی و توندی ڕەفتارەكەن. شیكردنەوەی ئەنجامەكان ڕێگە دەدات بە دیاریكردنی ئاستی مەترسی كە ئایا دەستێوەردانی پێویست ڕێنماییەكی سادەیە یان پێویستی بە بەدواداچوونی دەروونی قووڵتر هەیە. تەرازووەكە تەنها لە چاودێریكردندا ناوەستێت، ڕێگە خۆش دەكات بۆ پەرەپێدانی پلانی چارەسەری و پەروەردەیی كە سروشتی تایبەتی كەیسەكە لەبەرچاو بگرن. گرنگی ئەم پێوەرە لە تیشك خستنەسەر ڕەهەندە جیاوازەكانی قسەكردن بە قسەی زل، چ جەستەیی، زارەكی، كۆمەڵایەتی، یان دیجیتاڵی. ئیتر قسەی ناشرین لە حەوشەی قوتابخانەدا قەتیس نییە، درێژبۆتەوە بۆ فەزای ئەلیكترۆنی، كە زیانەكان دەتوانن لە دەرەوەی سنووری كات و شوێن بەردەوام بن. بۆیە هەڵسەنگاندنی هەمەلایەنە دەبێتە پێویستییەك نەك شتێكی لوكس، بۆ ئەوەی هیچ جۆرە شەڕانگێزییەك لە ئاگاداری پەروەردەكاران دەرباز نەبێت، بەڵام بەهای هەر هەڵسەنگاندنێك تەنیا لەو كاتەدا بەدی دێت كە ڕەوا و متمانەپێكراو و ڕوون بێت، بە وردی پێوانە بكات كە بۆ پێوانەكردنی داڕێژراوە، ئەنجامە بەردەوامەكان بەدەستبهێنێت لە كاتی دووبارە بەڕێوەبردنیدا و بۆ گروپی تەمەنی ئامانج لێی تێبگات. جگە لەوەش، ئەنجامەكانی لە چوارچێوەی خۆیاندا لێكبدرێتەوە، نەك بە دابڕان لە ژینگەی خێزان، كەشوهەوای قوتابخانە، یان بارودۆخی دەروونی منداڵ. مامەڵەكردن لەگەڵ ئەنجامەكانی هەڵسەنگاندن پێویستی بە پلەیەكی بەرزی ژیری پەروەردەیی هەیە. ئامانج سزای توند یان بێبەشكردن نییە، بەڵكو چاكسازییەكی هۆشیارانەیە. لەوانەیە چەوسێنەر منداڵێكی بریندار بێت كە بەدوای هەستێكی ساختەی هێزدا دەگەڕێت بۆ داپۆشینی لاوازییەكی شاراوە، قوربانییەكەش ڕەنگە پەڵەی دەروونی قووڵی هەڵبگرێت ئەگەر بەپەلە چارەسەر نەكرێت، بۆیە دەستێوەردان دەبێت گشتگیر بێت، هۆشیاری تێكەڵ بكات، پەروەردەكردنی هاوسۆزی، بنیاتنانی تواناكانی پەیوەندیكردن و دامەزراندنی كولتووری ڕێزگرتن لە یەكتر. لە كۆتاییدا، هەڵسەنگاندنی ڕەفتاری قسەكردن بە قسەی ناشرین هەنگاوێكی زانستی نیشان دەدات بەرەو بنیاتنانی ژینگەیەكی پەروەردەیی سەلامەت كە تێیدا ڕەفتارەكان پێش ئیدانەكردن تێبگەن و پێش ئەوەی چەسپاو بن، چارەسەر دەكرێن. پاراستنی منداڵی لە ڕێگەی دروشمەوە بەدەست نایەت، بەڵكو لە ڕێگەی هۆشیاری و لێكۆڵینەوە و دەستنیشانكردنی وردەوە بەدەست دێت. هەموو هەوڵێك كە لەم بوارەدا دەدرێت، وەبەرهێنانێكی ڕاستەقینەیە لە مرۆڤی سبەینێدا، كە دەمانەوێت هاوسەنگ و بەزەیی و توانای ژیانی بە ئاشتی لەگەڵ خۆیان و ئەوانی تردا هەبێت.
