شۆڕش عەزیز سورمێ
لە ئێستادا ئەوروپا لە قۆناغی گواستنەوەیەكی مێژوویی دایە كە پێویستی بە ڕوونی زیاتر، كەمتر ناڕەزایەتی، بەرپرسیارێتی زیاتر و یادەوەری قووڵتر هەیە. ئەوروپا كێشوەرێكی دەوڵەمەندە و ئازادی كولتوورییە، بەڵام لە هەمان كاتدا ناسكە و بێ بڕیارە ؛ ترسی ناسنامە و تێڕوانینێكی بەربڵاوی دابەزین تووشی كێشەی كردووە. ئەمە نە تەنها كێشەی گەلانی دیكەیە، نە ڕووداوە پێشبینینەكراوەكانی جیهان، كە كۆنتورەكانی داهاتووی ئەوروپا دەكێشنەوە؛ بەڵكو توانا یان بێتوانایی خۆی لە تێگەیشتن لە سەردەمی خۆیدا.
هەڵكشان بەرەو باكور
سەدەیەك لەمەوبەر، ئەوروپییەكان زەویەكانیان بەجێ هێشت و بەرەو وڵاتانی وەك ئەمەریكا، ئەرجەنتین و كەنەدا چوون كە بە خێرایی گەشەیان كرد. گەنج بوون، كۆمەڵگا فراوانتر بوون، وزە و لێهاتووییان زۆر بوو. ئەوانەی گەیشتن، شوێنیان بۆ پڕكردنەوە و وزەیان بۆ وەبەرهێنان هەبوو و پڕۆژەیەكی نیشتمانییان دۆزیەوە كە لە قۆناغی دروستكردن دایە. ئەمەریكای پیشەسازی، ئەرجەنتینی ئاوەدان لە سەرەتای سەدەی بیستەم و كەنەدای كۆچكردنە گەورەكان زەوییە ماندوو نەبووەكان نەبوون؛ بەڵكو تاقیگە بوون بۆ داهاتوو. كۆچ پردێك بوو لە نێوان هیوای تاك و ئەگەری بەكۆمەڵ. ئەمڕۆ ئەو هاوسەنگییە پێچەوانە بووەتەوە: ئەوروپا چیتر خاكێك نییە كە دەبێ بنیات بنرێت، بەڵكو سیستەمێكە كە دەبێت بەردەوام بێت؛ كیشوەرێك كە زیاتر بەرگری لەوە دەكات كە پێشتر هەیە، نەك لەوەی كە لە داهاتوودا وەبەرهێنان بكات.
ڕێكخستنی ڕەوتی كۆچكردن
جیاوازییەكە گرنگە. كۆچ كاتێك كار دەكات كە دەگاتە سیستەمێكی گەشەسەندوو. كاتێك لە سیستەمێكی وەستاودا دەگاتە دەستمان، گرژی دروست دەكات. ئەوانەی ئەمڕۆ دەگەنە ئەوروپا خواست، كەرامەت و ئارەزووی بنیاتنانی ژیان لەگەڵ خۆیان دەهێنن؛ بەڵام زۆرجار خۆیان لە سیستەمێكی ئیستاتیكدا دەبیننەوە، كە گەشەیەكی ئابووری كەم، دابەزینی دیمۆگرافی و چینێكی ناوەڕاست لە ژێر گوشاردایە. لە زۆر شارە گەورەكاندا، گەڕەكێك دروست دەبێت كە هەژاری كۆچبەران چارەسەر ناكات، بەڵكو دووبارە دەبێتەوە؛ ئەوانەی دەگەن زەلیل دەكەن و ئازاری ئەو كەسانە دەدەن كە چەندین نەوە لە كۆمەڵگەیەكی یەكگرتوو و ڕێكوپێكدا ژیاون. یەكگرتن چیرۆكێكی خۆش نییە؛ پێویستی بە كار، پەروەردە، زمان، كولتوری مەدەنی، یاسا و لە سەرووی هەموویانەوە كۆمەڵگەیەكی خانەخوێ هەیە كە شانازی بە ڕابردووی خۆی بكات.
بەراوردكردن لەگەڵ جیهانی ئەنگلۆساكسۆن
ناهاوسەنگی ئەوروپا لێرەدا ڕووناك دەبێت. وڵاتانی وەك ئەمەریكا، كەنەدا و ئوسترالیا بە پشتبەستن بە پێوەرەكانی لێهاتوویی، زمان، بەشداری ئابووری و گونجانی كولتووری، لێشاوەكان ڕێكدەخەن. ئەمە داخستن نییە، بەڵكو ڕیاڵپۆلیتیكە: یەكگرتن بەرپرسیارێتییەكە، نەك هەست. قسە لەسەر ڕەتكردنەوەی كەس نییە، بەڵكو ڕێگریكردنە لە هاودەنگی، كاتێك ڕێكوپێكی و دیدگا لەگەڵیدا نەبێت، ناسەقامگیری دروست دەكات. زیادكردنی ئەم وێنەیە دیاردەیەكی تری چارەنووسسازە: فراوانبوونی جیهانی چین. لە هەموو گۆشەی جیهاندا»لە دوورترین گوندی ئەفریقای ژێرسەحرا تا چالاكترین پەراوێزی ئەوروپا»بوونی ئابووری چین بەربڵاو و دیسپلینكراوە. فراوانكردنێكی بازرگانییە كە لەسەر ئاستێكی مۆدێرن، بیر لە كۆرسێرە بەكرێگیراوەكانی ئینگلتەرای ئەلیزابێس دەهێنێتەوە: داگیركردن نە بە زۆر، بەڵكو بە بازرگانی، لۆجستیك، خۆڕاگری و لێهاتوویی ڕێكخراو.
قەیرانی ناوەوەیی ئەوروپا
كولتوری ئەوروپی لەلایەن كۆچبەرانەوە مەترسی لەسەر نییە؛ ئەوروپییەكان خۆیان هەڕەشەیان لێ دەكرێت كاتێك واز لە باوەڕبوون بە بەها دامەزرێنەرەكانی خۆیان دێنن: ئازادی، سەروەری یاسا، كەرامەتی تاك، بەرپرسیارێتی كەسی، زانست، فرەیی، مرۆڤدۆستی. ڕێژەگەرایی سیاسی گۆڕاوە بۆ سەرلێشێواوی شوناس، ڕەتكردنەوەی بەرگریكردن لە جەوهەرییەكان، ترسنۆكی لە وەبیرهێنانەوەی نەریتەكانمان، ئەوروپا دەگۆڕێت بۆ خاكێكی لاواز.لە سەرانسەری ئەم چوارچێوەیەدا توخمێكی پێكهاتەیی هەیە: هەڵوەشاندنەوەی هێواشی چینی ناوەندی ئەوروپی. ئەو چینی ناوەندە بزوێنەری دیموكراسییەكانی ڕۆژئاوا بووە: هاوسەنگی، سەقامگیری. كاتێك لاواز دەبێت، ڕێگا بۆ جەمسەرگیری، پۆپۆلیزم، توندڕەوی و بێ متمانەیی دەكرێتەوە. ئەگەر گەڕەكە چینی كرێكارییەكان لە دانیشتوانی دێرینی خۆیان بەتاڵ بكرێنەوە و نەتوانن تازەهاتووان تێكەڵ بكەن، ئەگەر قوتابخانەكان شوێنی بەرزكردنەوەی كۆمەڵایەتی نەبن بەڵكو شوێنی وەستانی ئۆتۆمبێلی كۆمەڵایەتی بن، ئەگەر گەنجان هیچ دیدگایەكیان بۆ داهاتوو نەبێت، ئەوا یەكگرتوویی مەدەنی هەڵدەوەشێتەوە.
سەركردایەتی و ستراتیژی
لێرەدا پێویستی بە سەركردایەتییەكی نوێ دەبینرێت. ئەوروپا كەسایەتییە سیاسییە مێژووییەكانی ناسیوە كە توانای بینینی ئەودیوی سنوورە نیشتمانییەكانی خۆیان هەیە، لە خەیاڵكردنی ئاسۆیەكی هاوبەش و دروستكردنی پرد بەبێ ئەوەی ناسنامەی خۆیان لەدەست بدەن. ئەمڕۆ زۆرجار سەركردایەتی لەلایەن نوخبەی ئیداری و حزبی-سیاسی دەكرێت: شارەزا لە بەڕێوەبردنی ئۆپەراسیۆنەكانی ڕۆژانە، بەڵام كەمتر توانای لێكدانەوەی مێژووییان هەیە.زیرەكی دەستكرد و ژێرخانییەكانی، چەقۆیەكی هێزی ستراتیژی پێكدەهێنن. تەنها تەكنەلۆژیا نییە؛ چەند هێندەكردنی توانای ئابووری، سەربازی و سیاسییە. هەركەسێك خاوەنی حیساباتەكە بێت و كۆنترۆڵی بكات، خێرایی داهێنان، سەربەخۆیی ستراتیژی و لە كۆتاییدا توانای كاریگەریكردنی كۆنتڕۆڵ دەكات.
