خەبات: تریفە ئازاد:- سیستەمی بەشەخۆراك لە عێراق، كە مێژوویەكی درێژی هەیە و وەك تۆڕێكی پاراستنی كۆمەڵایەتی بۆ ملیۆنان هاووڵاتی دادەنرێت، دەچێتە قۆناغێكی نوێ و هەستیارەوە. دوای ئەوەی لە ساڵی ڕابردوودا هەنگاوێكی گەورەی بە ئاراستەی ئەلیكترۆنیكردنی پسوولەی خۆراك نرا، زیادكردنی شەفافیەت و رێكخستنەوەی داتای هاووڵاتییان ئامانجی پڕۆسەكە بوو، بەڵام یەكێك لە گەورەترین بۆشاییەكانی ئەم پرۆسەیە، تۆمارنەكردنی منداڵانی لەدایكبووی نوێ و ئەوانەی تەمەنیان لە خوار 12 ساڵەوە بوو، چاوەڕوانییەكی زۆری لای خێزانەكان دروست كردبوو.
ئێستا و دوای نزیكەی ساڵێك، دەرگاكان بەڕووی تۆماركردنی ئەم چینە گرنگەی كۆمەڵگه‌دا دەكرێنەوە. سیامەند قادر عەلی، بەڕێوەبەری بەڕێوەبەرایەتیی رێكخستنی پسوولەی خۆراكی هەولێر، لە لێدوانێكی تایبەتدا بۆ رۆژنامەی «خەبات»، وردەكاریی ئەم پڕۆسەیە ئاشكرا دەكات و رایدەگەیەنێت كە هەموو ئامادەكارییەك لە ئاستی هەرێمی كوردستان كراوە و تەنیا چاوەڕوانی بڕیاری كۆتایی لە بەغداوە دەكەن.
مێژووی سیستەمی بەشەخۆراك و پێویستیی گۆڕانكاری
سیستەمی دابەشكردنی بەشەخۆراكی مانگانە (بطاقة تموينية) لە عێراقدا دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای ساڵانی هەشتاكانی سەدەی رابردوو، كاتێك بەهۆی جەنگی هەشت ساڵەی ئێران و عیراق، دواتریش بەهۆی گەمارۆ ئابوورییەكانی سەر عێراق لە چوارچێوەی پرۆگرامی «نەوت بەرامبەر بە خۆراك»ـی نەتەوە یەكگرتووەكان، ئەم سیستەمە وەكوو رێگەیەك بۆ دابینكردنی پێداویستییە سەرەكییەكانی ژیان بۆ هاووڵاتیان دامەزرا. لەو كاتەوە تا ئێستا، ئەم سیستەمە بەردەوام بووە و بووەتە بەشێكی دانەبڕاو لە ژیانی زۆرینەی خێزانە عێراقییەكان، بەتایبەت چینی هەژار و كەمدەرامەت. سەبەتەی خۆراك بە شێوەیەكی گشتی پێكهاتووە لە ماددە سەرەكییەكانی وەكوو ئارد، برنج، شەكر، رۆنی چێشت لێنان، و دۆشاوی تەماتە و پاقلەمەنییەكان.
بەڵام لەگەڵ تێپەڕبوونی كاتدا، ئەم سیستەمە رووبەڕووی چەندین كێشەی گەورە بووەوە، لەوانە: گەندەڵی لە دابەشكردن، بوونی ناوی وەهمی و دووبارە (كە بە «فضائي» ناسراون)، كوالێتی نزمی ماددە خۆراكییەكان و دواكەوتنی بەردەوام لە وادەی دابەشكردندا. ئەم هۆكارانە وایان لە حكوومەتی عێراق كرد كە بیر لە سیستەمی بەدیل بكاتەوە. هەنگاوی یەكەم بەرەو چاكسازی، پرۆسەی ئەلیكترۆنیكردنی پسوولەی خۆراك بوو كە لە ساڵی 2023 دەستی پێكرد. ئامانج لەم پڕۆسەیە پاككردنەوەی لیستەكان بوو لە ناوی زیادە و مردووان، دروستكردنی بنكەیەكی زانیاریی وردی نیشتمانی، و ئاسانكاری لە پرۆسەی دابەشكردن و چاودێریكردندا.
بۆشایی منداڵان و كاریگەرییەكەی لەسەر خێزانەكان
لە كاتی راگەیاندنی پرۆسەی تۆماری ئەلیكترۆنی لە ساڵی رابردوودا، وەزارەتی بازرگانی عێراق رایگەیاند كە پرۆسەكە سەرەتا ئەو كەسانە دەگرێتەوە كە پێشتر ناویان لە سیستەمە كۆنەكەدا هەبووە. ئەمەش وای كرد منداڵانی خوار تەمەنی 12 ساڵ، بەتایبەتی ئەوانەی لە ساڵانی دواییدا لەدایكبوون، لەم قۆناغەدا لە پرۆسەكە بێبەش بن. ئەم بڕیارە كاریگەرییەكی راستەوخۆی لەسەر بژێویی هەزاران خێزان لە سەرتاسەری عێراق و هەرێمی كوردستاندا هەبوو، چونكە خێزانێكی چوار كەسی كە دوو منداڵی نوێی هەبێت، تەنیا بەشەخۆراكی دوو كەسی وەردەگرت، ئەمەش بارگرانییەكی ئابووریی زیاتری بۆ دروست دەكردن، بەتایبەت لە سایەی قەیرانی ئابووری و بەرزبوونەوەی نرخی كاڵا و شتومەك لە بازاڕەكاندا.
هەنگاوە نوێیەكان؛ هەولێر و سلێمانی لە چاوەڕوانیدا
سیامەند قادر عەلی، لە لێدوانەكەیدا روونی دەكاتەوە كە پڕۆسەی تۆماركردنی منداڵان لە چەند پارێزگایەكی عێراق دەستی پێكردووە. ئەو دەڵێت: «كاری رێكخستن و تۆماركردنی منداڵان تا ئێستا لە چەند شارێكی عێراق دەستی پێكردووە. لە هەرێمی كوردستانیش تەنیا لە پارێزگای دهۆك و پارێزگای هەڵەبجە دەستی پێكردووە. لە ناوەڕاستی عێراقیش چەندین پارێزگا دەستیان پێكردووە.
ئەم قۆناغبەندییە لە جێبەجێكردنی پڕۆسەكەدا ئاماژەیە بۆ ئەوەی كە وەزارەتی بازرگانی عێراق دەیەوێت بەشێوەیەكی تاقیكاری و پله‌به‌ندی كارەكان بكات بۆ ئەوەی لە هەر كەموكوڕی و ئاستەنگێكی تەكنیكی بەدوور بێت. بەڕێوەبەری پسوولەی خۆراكی هەولێر جەخت لەوە دەكاتەوە كە لە هەردوو پارێزگای هەولێر و سلێمانی، هەموو ئامادەكارییەكی پێویست كراوە. «بڕیارە لەم نزیكانە لە هەردوو پارێزگای هەولێر و سلێمانیش دەست پێبكات. ئێمە هەموو ئامادەكارییەكمان كردووە و پێداویستییەكانمان ئامادە كردووە. تەنیا چاوەڕێی بەغدا دەكەین، چونكە كردنەوەی سیستەمەكە لە دەسەڵاتی ئەواندایە.
ئەم لێدوانە دوو خاڵی گرنگ روون دەكاتەوە: یەكەم، لایەنی ئیداری و لۆجستی لە هەولێر و سلێمانی هیچ كێشەیەكیان نییە و ئامادەن بۆ دەستپێكردنی پڕۆسەكە هەر كاتێك بێت. دووەم، كلیلی دەستپێكردنی پرۆسەكە لە بەغدایە و ئەم بابەتە بەشێكە لە سیستەمێكی فیدراڵی سەرتاسەری، كە تێیدا وەزارەتی بازرگانی عێراق رۆڵی ناوەندی دەبینێت لە بەڕێوەبردنی بنكەی زانیارییەكاندا.
مەرج و رێكارەكان بۆ تۆماركردنی ناوی منداڵان
بەپێی زانیارییە سەرەتاییەكان، پڕۆسەكە منداڵانی تەمەن 12 ساڵ بەرەو خوار دەگرێتەوە. خێزانەكان پێویستە چەند بەڵگەنامەیەكی فەرمی ئامادە بكەن و هاووڵاتییان دەتوانن سەردانی بنكەكانی دابەشكردنی پسوولەی خۆراك یان ئەو بنكانە بكەن كە بۆ ئەم مەبەستە دیاری دەكرێن بەمەبەستی پێشكەشكردنی داواكاری و نوێكردنەوەی زانیارییەكانیان.
چارەنووسی هاووڵاتییانی دەرەوەی وڵات
یەكێكی تر لەو پرسیارانەی كە زۆرێك لە هاووڵاتیان هەیانە، چارەنووسی ئەو كەسانەیە كە لە دەرەوەی وڵات دەژین و لە وادەی دیاریكراوی تۆماری ئەلیكترۆنیدا نەیانتوانیوە ناوی خۆیان تۆمار بكەن. سیامەند قادر لەم بارەیەوە دڵنیایی دەدات و دەڵێت: «هاووڵاتییەكی زۆرمان هەیە لە ئەورووپا دەژین و پێشتر پسوولەی خۆراكیان هەبوو، بەڵام لەم وادەیەی دیاری كرابوو نەیانتوانی ناوی خۆیان تۆمار بكەن. ئەوانە دەتوانن هەر كاتێك گەڕانەوە، ناویان بەشێوەیەكی زۆر ئاسایی تۆمار دەكرێتەوە، ئەمەش ئاماژەیەكی گرنگە بۆ ئەو هەزاران خێزانە كورد و عێراقییەی كە وەكوو پەنابەر یان دانیشتووی وڵاتانی تر دەژین و مافی وەرگرتنی بەشەخۆراكیان پارێزراو دەبێت لە ئەگەری گەڕانەوەیان بۆ نیشتمان.
گرنگیی ئابووری و كۆمەڵایەتیی ئەم هەنگاوە
جگە لە لایەنی ئیداری، ئەم بڕیارە رەهەندێكی ئابووری و كۆمەڵایەتیی گەورەی هەیە. لە بارودۆخێكدا كە رێژەی هەژاری لە عێراقدا هێشتا بەرزە (بەپێی ئامارەكانی بانكی نێودەوڵەتی و وەزارەتی پلاندانانی عێراق) و نرخی خۆراك لە بازاڕەكاندا ناجێگیرە، سەبەتەی خۆراكی مانگانە یارمەتیدەرێكی سەرەكییە بۆ سوككردنی باری سەرشانی خێزانەكان. تۆماركردنی ناوی منداڵێكی نوێ لە خێزانێكدا مانای زیادبوونی بڕی ئارد، برنج، شەكر و رۆنە، كە بەهاكەی لە بازاڕدا مانگانە بڕە پارەیەكی دیاریكراو بۆ خێزانەكە دەگەڕێنێتەوە. بۆیە ئەم هەنگاوە تەنها نوێكردنەوەی داتایەك نییە، بەڵكوو بە كردەوە بەشدارە لە دابینكردنی ئاسایشی خۆراكی نیشتمانی و كەمكردنەوەی فشاری ئابووری لەسەر چینە لاوازەكانی كۆمەڵگا.
چاوەڕوانییەكان بەكۆتادێن
دەستپێكردنی پرۆسەی تۆماركردنی منداڵان لە سیستەمی پسوولەی خۆراكی ئەلیكترۆنیدا، هەنگاوێكی دروستە لەكاتی خۆیدا و وەڵامێكە بۆ داواكاری و پێداویستییەكی هەنووكەیی هەزاران خێزان. لە كاتێكدا پارێزگاكانی هەولێر و سلێمانی لەوپەڕی ئامادەباشیدان، ئێستا چاوەكان لەسەر بەغدایە بۆ كردنەوەی سیستەمی ئەلیكترۆنی و دەرچوواندنی رێنماییە كۆتاییەكان. چاوەڕوان دەكرێت لە ماوەیەكی كورتدا ئەم پرۆسەیە دەست پێبكات و كۆتایی بەو چاوەڕوانییە بهێنرێت كە ماوەیەكی زۆرە خێزانەكان چاوەڕێی دەكەن، بەو هیوایەی ئەم هەنگاوە ببێتە مایەی دادپەروەریی زیاتر لە دابەشكردنی سامانی گشتی و گەیاندنی ماف بە خاوەنەكانیان.
