کاوە عەبان
لە 31ـی ئاداری ساڵی 2026دا، بە وەقار و ڕێزێکی نەتەوەیی بەرز، یادی 79یـن ساڵی شەهادەتی ڕێبەری مەزن و نیشتمانی قازی محەمەد دەکرێتەوە؛ ئەو کەسایەتییەی کە بە ڕێبەرایەتیی یەکەمین کۆماری کوردی نوێ، کۆماری کوردستان (مەهاباد)، ناوی خۆی لە پەڕەکانی مێژووی نەتەوەدا بە پیتێکی زێڕین تۆمار کرد.
ئەم کۆمارە لە ساڵی 1946دا لە خاکی کوردستانی روژهەلات ڕاگەیەندرا و شاری مەهاباد وەک پایتەختی فەرمیی هەڵبژێردرا.
کەسایەتییەکی دامەزرێنەر و ڕوانگەیەکی ستراتیجی:
قازی محەمەد لە ساڵی 1900 لە شاری مەهاباد، لە ناو خێزانێکی ناسراو و بەهێز لەدایک بوو، و لە سەرەتای ژیانی خۆیدا توانای بەدەستهێنانی زانست و فێربوونی بەرزی هەبوو، ئەو بە تێگەیشتنێکی ستراتیجی و ڕوون لە ڕاستییە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان ناسراو بوو، هەروەها لە بواری شەریعەت، فقه و زانستە ئایینییەکاندا دەستبەرز بوو.
زمانە جیهانییەکانی بە باشی دەزانێت و لە هەمان کاتدا، بە زمانی کوردی وەک هێمای ناسنامەی نەتەوەیی بە شێوەیەکی بنەڕەتی پابەند بوو.
کەسایەتییەکی کارامە، بهێز و پڕ لە هەست بە بەرپرسیارێتی بوو؛ ڕێبەرێک کە لە نێوان دەسەڵات و خزمەتگوزاریی گەلدا هاوسەنگی درووستکرد، و باوەڕیەکی نەگۆڕی بە ماف و ئازادیی گەلی خۆی هەبوو.
دامەزراندنی بنەماکانی کارکردنی سیاسی:
لە سەرەتای ساڵانی سییەکاندا، قازی محەمەد چووە ناو مەیدانی کارکردنی سیاسیی ڕێکخراو، کاتێک پەیوەندی بە کۆمەڵەی “خۆیبون” کرد، کە یەکێک بوو لە بنەماکانی سەرەتایی ڕێکخستنی بزوتنەوەی نەتەوەیی کوردی.
پاشان، لە ساڵی 1944دا بەشداری دامەزراندنی “کۆمەڵەی ژیاندنەوەی کورد” کرد، و لە ساڵی 1945دا، لەگەڵ ژمارەیەک لە ڕێبەرانی بەرزڕادە، حزبی دیموکراتی کوردستانیان دامەزراند؛ کە گۆڕانکارییەکی ستراتیجی لە ڕێکخستنی کارکردنی سیاسیی کوردی درووستکرد.
ڕاگەیاندنی کۆماری مەهاباد، بەرجەستەبوونی ئارەزووی دەوڵەتداری:
لە 22ی کانوونی دووەمی 1946دا، لە ناو بارودۆخێکی هەستیار و ئاڵۆزی نێودەوڵەتیدا، ڕاگەیاندنی کۆماری مەهاباد کرا، و قازی محەمەد بە ڕای گشتی وەک سەرۆکی کۆمار هەڵبژێردرا. لەو ڕۆژە مێژووییەدا، ئاڵای کوردستان بە یەکەم جار لە مەیدانی “چوار چرا” بەرزکرایەوە، و ئەم کارە بوو بە نیشانەی بەرجەستەبوونی ویست و ئیرادەی نەتەوەی کورد بۆ دەوڵەتداری.
کۆمارە نوێیەکە بە شێوەیەکی سیستەماتیک دامەزراوەکانی دەوڵەت بنیاتنا:
• دامەزراندنی حکومەت و پەرلەمان بە شێوەیەکی فەرمی
• دانانی زمانی کوردی وەک زمانی فەرمیی دەوڵەت
• پێکهێنانی هێزی پێشمەرگە وەک سوپای نیشتمانی
• بەرزکردنەوەی سیستەمی پەروەردە و کردنەوەی قوتابخانەکان
• پەرەپێدانی ڕۆژنامە و ڕۆشنبیری و شانۆ
• بەشداریی چالاکیی ژنان لە ژیانی گشتی
• دامەزراندنی پەیوەندییە ئابووری و بازرگانییەکان لەگەڵ دەوروبەر
لە هەمان کاتدا، یارمەتییەکی سەربازی لەلایەن یەکێتی سۆڤیەت هات، و ڕۆڵی مەلا مستەفا بارزانی وەک سەرکردەیەکی سەربازی بە شێوەیەکی بەرچاو دیاریکرا.
کۆتایی کۆمار، کاریگەری هاوکێشەی نێودەوڵەتی:
بەڵام، کۆماری مەهاباد تەنها 11 مانگ درێژەی کێشا. لە ئەنجامی هاوکێشەی هێزە نێودەوڵەتییەکان و فشاری هێزە گەورەکان، هێزەکانی سۆڤیەت ناچار بە کشانەوە بوون، و کۆمارەکە بەجێهێشت بۆ ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ سوپای ئێران.
پاش داگیرکردنەوەی مەهاباد، دۆخی کۆمارەکە گەیشتە قۆناغێکی هەستیار و مەترسیدار.
بڕیارێکی مێژوویی و شەهادەتێکی نەمرد:
لەو بارودۆخە هەستیارەدا، قازی محەمەد بە بەرپرسیارێتییەکی نەتەوەیی و مرۆیی، بڕیاری نەکرد ڕێگای جەنگ بگرێتەبەر، چونکە دەزانێت ئەمە دەبێتە هۆی کارەساتێکی مرۆیی بۆ خەڵکی بێتاوان. هەرچەندە پێشنیاری ڕزگاربوونی بۆ کرا، بەڵام ئەو بە وەفادارییەکی بەرز مایەوە لەگەڵ گەلەکەی.
لە 30ی ئاداری 1947دا دەستگیرکرا و بۆ دادگایەکی سەربازی ناردرا؛ دادگایەک کە لە بنەڕەتدا لە دادپەروەری بەدوور بوو. لە کۆتایی دا، بڕیاری سێدارەدان دەرچوو. لە مەیدانی “چوار چرا”، بە شێوەیەکی تراژیدی سێدارەدرا، و دوا وشەکانی ئەم بوو: “بژی نەتەوەی کورد، بژی ئازادی کوردستان.”
میراتێکی نەتەوەیی و بەردەوامی خەبات:
بە شەهادەتی قازی محەمەد، بیرۆکەی ئازادی نەکوژا، بەڵکوو بوو بە میراتێکی نەتەوەیی زیندوو، کە لە نەوەیەک بۆ نەوەیەکی تر گواستراوەتەوە. ئەم میراتە بەردەوام بوو لە دەستی ڕێبەرانی گەورە وەک مەلا مستەفا بارزانی، و تا ئەمڕۆش لە هەست و ویژدانی گەلی کورددا بە هێز ماوەتەوە.
ئەمڕۆ، کۆماری مەهاباد تەنها ڕووداوێکی مێژوویی نییە، بەڵکوو هێمایەکی ستراتیجییە بۆ ماف، ئازادی، و کرامەتی مرۆڤ، و نیشانەیەکی ڕوون بۆ ئەوەی کە ئیرادەی نەتەوەکان، هەرگیز نابێت بە تەواوی بشکێندرێت.
باڵیۆزى رێکخراوی ئیمسام یێ نیودەولەتی
