ئیدریس بارزانی؛ ئەندازیاری تەبایی و داڕێژەری ستراتیژییەتی نەتەوەیی

شێخ ستار عەواڵانی
کاک ئیدریسی هەمیشە لەیاد (١٩٤٤-١٩٨٧)، تەنها کارەکتەرێکی سیاسیی نەبوو لە مێژووی هاوچەرخی کورد دا، بەڵکو خاوەنی فەلسەفەیەکی تایبەت بوو لە بەڕێوەبردنی قەیرانەکان و دیپلۆماسییەتی جەنگ.
لە کاتێکدا ئەو تەنها لە ڕوانگەی ئایدۆلۆژیای حیزبییەوە سەیری ڕووداوەکانیان نەدەکرد، ئەو توانی چەمکێکی نوێ بە ناوی “بەرژەوەندی باڵای نەتەوەیی” بخاتە ناو ئەدەبیاتی سیاسیی کوردەوە. پێگەی ئەو لە مێژوودا وەک تێکۆشەرێک کە لە ناو جەرگەی شۆڕش و مەینەتییەکانی گەلەکەیدا گەورە بووە، وای لێکردبوو تێگەیشتنێکی واقیعی بۆ خواستەکانی خەڵکی هەبێت.
قۆناغی شۆڕشی ئەیلوول و گەشەی سیاسی ( ١٩٦١- ١٩٧٥)
لە تەمەنی لاوێتیدا، کاک ئیدریس بارزانی چەکی پێشمەرگایەتی کردە شان و لە قوتابخانەی بارزاندا فێری بەرگری و خۆڕاگری بوو. بەڵام عەقڵیەتە وردبینەکەی بوو لە کاتی پلانداڕشتنی شەڕەکاندا. لە داستانەکانی وەک “هەندرێن” و زۆر داستانی تردا، ئەو تەنها وەک فەرماندە نا، بەڵکو وەک ستراتیژ بینێک دەردەکەوت کە دەیویست کەمترین زیان بە هێزی پێشمەرگە و خەڵکی سڤیل بگات.
لە ڕووی سیاسییەوە، کاک ئیدریس بووە جێی متمانەی بەهێزی باوکی روحی نەتەوەی( بارزانی). نەمر ئەو وەک نوێنەرێکی لێهاتوو لە هەموو کۆبوونەوە گرنگەکاندا لەگەڵ جەنابی سەرۆك بەشدار بوو. توانای ئەو لە تێگەیشتن لە زمانەوانی سیاسی وایکردبوو، کە ببێتە پردێکی پەیوەندی لە نێوان سەرکردایەتی شۆڕش و جیهانی دەرەوە.
لە قۆناغی دوای نسکۆ و شۆڕشی گوڵان( ١٩٧٥-١٩٧٩)
دوای پیلانگێڕیی جەزائیر و نسکۆی شۆڕش لە ساڵی ١٩٧٥، زۆرێک لە چاودێران پێیان وابوو بزووتنەوەی کورد کۆتایی هات، بەڵام کاک ئیدریس و جەنابی سەرۆك مسعود بارزانی ڕەتیان کردەوە تەسلیم بەو واقیعە تاڵە ببن.
ئیدریس بارزانی ڕۆڵێکی جەوهەری گێڕا لە دامەزراندنی “سەرکردایەتی کاتی” و پاشان ڕاگەیاندنی “شۆڕشی گوڵان” لە ئایاری ١٩٧٦دا. ئەو لەم قۆناغەدا نەک تەنها لە ڕووی سەربازییەوە، بەڵکو لە ڕووی دەروونی و جەماوەرییەوە کاری دەکرد بۆ ئەوەی بڕوا بەخۆبوون بۆ تاکی کورد بگەڕێنێتەوە. ئەو دەیزانی، کە شۆڕش پێویستی بە ڕێکخستنەوەی جیهانی هەیە، بۆیە گەشتە دیپلۆماسییەکانی بۆ وڵاتانی ئەوروپا و ناوچەکە دەستپێکرد بۆ ئەوەی دۆزی کورد بە زیندوویی بهێڵێتەوە.
فەلسەفەی ئاشتەوایی گشتی و یەکڕیزی ( ١٩٨٦)
ئەمە ئەو بەشەیە کە ناوی کاک ئیدریس بارزانی بە زیندوویی پێوە گرێدراوە و وەک “ئەندازیاری تەبایی” ناساندوویەتی. لە ناوەڕاستی هەشتاکاندا، کوردستانی عێراق لە دۆخێکی زۆر خراپدا بوو؛ لە لایەک زوڵمی بەعس و لە لایەکی تر شەڕی ناوخۆیی و پەرتەوازەیی لایەنەکان.
کاک ئیدریس گەیشتە ئەو قەناعەتە نەتەوەییەی، کە “کورد لە ناوخۆدا یەک نەبێت، لە ناوەندە نێودەوڵەتییەکاندا هیچ سەنگێکی نابێت”. ئەو بە بوێرییەکی سیاسییەوە دەستی ئاشتی بۆ هەموو لایەنەکان درێژ کرد، بە تایبەت یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان. ئەو پەیامی “ئاشتەوایی گشتی” لە ساڵی ١٩٨٦دا، تەنها کردەیەکی سیاسی نەبوو، بەڵکو ستراتیژێکی قووڵ بوو بۆ پاراستنی نەتەوەکەمان لە قڕکردن. ئەو ڕێگەی خۆشکرد بۆ کۆبوونەوەی هەمووان لەژێر یەک چەتری سیاسییدا کە دواتر بووە “بەرەی کوردستانی”.
دیپلۆماسییەتی ناوچەیی و سەربەخۆیی بڕیار
کاک ئیدریس لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا خاوەن دیدگەیەکی “واقیعبینی لیبراڵ” بوو. ئەو دەیزانی کە جوگرافیای کوردستان وای کردووە دەوروبەرمان پڕ بێت لە وڵاتانی بەهێز، بۆیە پێی وابوو دیپلۆماسییەت باشترین ڕێگەیە بۆ پاراستنی دەستکەوتەکان.
ئەو توانی پەیوەندییەکی هاوسەنگ لەگەڵ ئێران و وڵاتانی تر دروست بکات، بەڵام هەمیشە جەختی لەسەر ئەوە دەکردەوە کە “بڕیاری سیاسی کورد دەبێت لە ناوخۆی کوردستان بدرێت”. ئەو دژی ئەوە بوو کورد ببێتە پاشکۆی هیچ ئەجێندایەکی بیانی. ئەم سەربەخۆییە لە بڕیاردا وایکردبوو، کە دۆست و نەیار بە چاوێکی پڕ لە ڕێزەوە سەیری بکەن.
لە ڕووی کەسایەتییەوە، کاک ئیدریس نموونەی سادەیی و لێبوردەیی بوو. ئەو وەک “سەرکردەیەکی مرۆڤدۆست” دەناسرا. لە کاتی شەڕەکاندا، هەمیشە فەرمانی دەکرد، کە مامەڵەی مرۆیی لەگەڵ دیلەکان بکرێت. لەناو خەڵکدا زۆر سادە بوو، گوێی لە ئازارەکانی هەژاران دەگرت. ئەم ڕەفتارە ئەخلاقییانەی وایکردبوو کە ببێتە “سیمبولی متمانە”. تەنانەت نەیارە سیاسییەکانیشی کاتێک دەگەیشتنە بنبەست، پەنایان بۆ حیکمەتی ئەو دەبرد، چونکە دەیانزانی ئەو هەمیشە بەرژەوەندی گشتی دەخاتە پێش بەرژەوەندی حیزبی.
کاریگەریی کۆچی دوایی کاک ئیدریس
لە ٣١ی کانوونی دووەمی ١٩٨٧، لە لوتکەی پێویستیی کورد بەو، کاک ئیدریس ماڵاوایی لە ژیان کرد. ئەم هەواڵە هەموو کوردستانی خەمناک کرد، چونکە تەنها سەرکردەیەکی پارتی دیموکراتی کوردستان ژیان ئاوایی نەکرد، بەڵکو “ئومێدی یەکڕیزی” گەل کۆچی کردبوو.
کۆچی دوایی کاک ئیدریس ئەرکی جەنابی سەرۆك مسعود بارزانی قورسترکرد و ئەو بناغەیەی ئەو دایڕشتبوو بەردەوامی پێدرا. دوای ساڵێک لە کۆچی کاک ئیدریس، بەرەی کوردستانی بە فەرمی ڕاگەیەندرا، جەنابی سەرۆك ڕابەرایەتی دەکرد، کە ڕێک وەک ئەو پڕۆژەیە بوو، کە ئەو خەونی پێوە دەبینی. ئەم بەرەیە بووە هۆکاری سەرەکی سەر.
لە کۆکردنەوەی لایەنەکان، ڕەنگە ڕاپەڕین نەگەیشتایە ئەنجام و قەوارەی ئێستای هەرێمی کوردستان دروست نەبووایە.
کاک ئیدریس بارزانی وەک ڕێبەرێکی مۆدێرن سەلماندی، کە سەرکردایەتی تەنها فەرماندەیی کردن نییە، بەڵکو بریتییە لە “هونەری کۆکردنەوەی دڵەکان”. ئەو مۆدێلێکی نوێی لە سیاسەت پێشکەش کرد کە تێیدا لێبوردەیی هێزە و دیالۆگیش تاکە ڕێگەی چارەسەرە.
ئەو تەنها بۆ سەردەمی خۆی نەژیا، بەڵکو فیکرەکەی بۆ داهاتوو جێهێشت. ئەمڕۆش، کە سەیری دۆخی کوردستان دەکەین، دەبینین تاکە کلیل بۆ پاراستنی قەوارەی هەرێمی کوردستان، گەڕانەوەیە بۆ تەبایی و یەکڕیزی کلیلی هەموو سەرکەوتنەکانە”. ناوی کاک ئیدریس لە مێژوودا وەک “ئەندازیاری ئاشتی” و “سیمبولی یەکڕیزی” بە درەوشاوەیی دەمێنێتەوە. بۆیە جەنابی سەرۆك بارزانی دەفەرموێت: “ئەگەر قەدەر بەدەست مرۆڤەکان خۆی بووایە من خۆم لە جێگای کاك ئیدریس دادەنا”. ئەوەیە فەلسەفەی ئاوێتە بوونی ڕوح کە تەنها لە بارزاندا بەرجەستە بووە کاتێك مرۆڤ ئەو ئاکارە جوان و وەفا بەرزە و پڕ بەهایە دەبینێت خۆی پێناگیرێت دەبێت بەفرمێسك دەریبڕێت.