سهرهتا وتار ڕولێ هەرێما کوردستانێ د ئاشتی و سەقامگیرییا روژئاڤایێ کوردستانێ و سوریای نوی...
پاوان تەتەر نێروەیی*
هەر ژ مێژە وێنەیێ سیاسەتا ئەولەهیا دەڤەرا روژهەلاتا ناڤەراست ب هەڤسەنگیەکا ئالۆز و گورانکاریێن بەردەوام تایبەتمەندیا خو د قادا نیڤدەولەتیدا هەبوویە. دڤێ رێرەوا ئالووزا بەرژەوەندیێن نەتەوەیی و ئایینی ل روژهەلاتا ناڤەراستدا، ڕولێ کوردان ب تایبەتی رولێ هەرێما کوردستانێ هەم وەکە ئاکتەرەکێ گرنگ و هەم وەکە رەمزەک بو بەرخودانەکا جەماوەری د پرسێن چارەنڤیسا سیاسی و کلتوریدا ب گرنگی دهێتە تەماشەکرن. ل ڤێرێ دێ شروڤەی ژمارەیەک ژ وان باندوورێن هەرێما کوردستانێ ل دەڤەرێ هەنە ئینینە بەرباس.
شەرێ دژی رێکخراوا تیروریستیا داعشێ: هەر ژ دەستپێکا هێرشێن داعشێ و داگیرکرنا دەڤەرەکا بەرفرەها عیراقێ، هەرێما کوردستانی رولەکێ ئێکلاکەر هەبوو د گوهرینا بالانسا هێزا سەربازیا ڤێ رێکخراوا ناڤهاتی. پێشمەرگەیێ کوردستانێ رولێ سەرەکی هەبوو د تێکشکاندا هێزێن داعشێ و تاکە هێزا زەمینی بو کو ب کردار بەرامبەر داعشێ راوەستیا، و بو ئەو لایەنێ کو زورترین ئاخا داگیرکری ژ دەستێ ڤێ رێکخراویێ رزگاربکەت و جارەک دی ئەولەهیەکا ژ هەژی بو خەلکێ وان دەڤەران ڤەگەرینیتەڤە. بهێزیا پێشمەرگەیێ کوردستانێ د بەرەنگاربوونەوەیا تاریکپەرێستان و شەر ژ بو بەردەوامیدان ب ژیانەکا ب ڕومەت و دویر ژ بندەستیێ بو ئەگەرێ هندێ کو ناڤ و ڕولێ پێشمەرگە د ئاستەکێ لوکالیدا نەمینیت و ببیتە کارئەکتەرەکێ گرنگ د بدەستڤەئینانا ئاشتیێ و بەرفرەهکرنا ئەولەهیەکا جێگیر بو تەڤایا دەڤەرێ.
جیوستراتیژیەتا هەرێما کوردستانێ
هەرچەندە هەرێما کوردستانێ دکەڤیتە دەڤەرەکا پڕی ئالووزی لێ د پرسا زەنگینیا سامانێن سروشتی بێ بەهڕ نەبوویە. هەرێما کوردستانێ د پرسێن ئەنەرجیێدا شیایە ببیتە کارئەکتەرەکێ گرنگ و خودان باندوور. هەرچەندە حکومەتا ناڤەندیا عیراقێ هەمی هەولا ددەت کو بەرەنگاری بەرەڤپێشڤەبرنا ڤی کەرتێ گرنگ و ئێکلاکەر د دەڤەرێدا بکەت ب بکارئینانا مینا بریارێن نادەستوری یێن دادگەها فیدرالیا عیراقێ ل دژی هەرێما کوردستانێ د هنارتنا نەفتێدا. لێ ل داویێ ئەو پێویستیا جیهانی ب سامانێن مینا نەفت و گازێ هەی کو ژ ئەگەرێ دروستبوونا کریزا ئەنەرجیێ ل دەسپێکرنا شەرێ روسیا و ئوکرانیا بەروکا وەلاتێن پێشەسازی گرتیە، هەرێما کوردستانێ دێ بیتە لایەنەکێ گرنگ د پرکرنا بەشەکێ وێ ڤالاهیا سێکتەرێ ئەنەرجیێ بخوڤە دیتی.
سەقامگیریا ئابووری و سیاسی
هەرێما کوردستانێ وەکو دەڤەرەکا سەقامگیر و پاراستی ل روژهەلاتا ناڤەراستدا کو هەمی دەما ئەگەرێ تێکچوونا ئەولەهیێ ل وەلاتێن ڤێ دەڤەرێ هەیە، هەولا پاراستن ناڤخووی یا باژار و باژاروکێن خو دایە. هەر ئەڤ چەندا هەنێ بوویە ئەگەرێ هندێ کو هەرێما کوردستانێ ببیتە جهەکێ باوەڕپێکری و سەرنجڕاکێش ژ بو وەبەرهێنەرێن بیانی و ببیتە ناڤەندەکا گرنگا ئابووری ل دەڤەرێ. ئەڤ چەندا هەنێ ڤەدگەڕیتەڤە ب پەرەپێدانا سێکتەرێ سامانێن سروشتی کو بوویە داهاتەکێ باش، هەروەسا بەرفرەهکرنا سێکتەرێ خانوبەرە و کشتوکالێ کو ب دەربازبوونا هەر سالەکێ پیڤەرەکێ نوی د بەرەڤپێشڤەبرنێ توماردکەت.
راگرتنا هەڤسەنگیێ د سیاسەتا دەڤەرێدا
پێگەهێ هەرێما کوردستانێ وەکە هەرێمەکا ئۆتونوم ل چوارچێوەیێ عیراقا فیدراڵ تایبەتمەندیەکا ناوازە هەبوویە د هەڤسەنگیا سیاسەتا هێزێ سەرەڕایی وێ چەندێ کو دەڤەر بدەستێ یاریێن دەسهەلاتێ و گوهرینا بەردەواما هەڤپەیمانێن ئەقلیمی دنالیت. هەرێما کوردستانێ پەیوەندیێن ب زەحمەت دگەل حکومەتا ناڤەندی دەربازدکەت، ئەڤ چەندا هەنێ ڤەدگەریتەڤە بو تموحا سنوردارکرنا دەسهەلاتێن هەرێمێ و ناڤەندیکرنا دەولەتداریێ ل عیراقێ، لێ بەروڤاژیی حەزا هەرێما کوردستانێ بو سەربەخووبونەکا زێدەتر کو ئەڤ چەندە مافێ سیاسی، یاسایی و کولتوریێ هەرێما کوردستانێیە. لێ دهەماندەما هەرێم د سەرکەفتی بوویە د راگرتنا بالانسا هێزێ و سیاسەتێ د گەل هەردوو زلهێزێن دەڤەرێ کو ئیران و تورکیانە کو ئەڤ هەردوو وەلاتە ژ بەر هەبوونا پارچێن دیێن کوردستانێ کو هاتینە دابەشکرن بو سەر وەلاتێ وان گەلەک ئەرینی نینن د زێدەبوونا هێز و ئۆتونومیا هەرێما کوردستانێ.
ڕولێ سیاسەتا ئێمناهیێ
هەرێما کوردستانێ ڕولەکێ گرنگ و کاریگەڕ د شەڕێ دژی تیرورێ هەبوویە. پێگەهێ هەرێمێ وەکو کارئەکتەرەکێ ب هێز بەرامبەر هەڕەشەیێن گڕوپێن تیروریستی ئێدی د ئاستێ لوکالیدا نەما و چۆ د ئاستەکێ ناوچەییدا، و بەشداریێن چەندەها جارێن رێزداران سەروک بارزانی، نێچیرڤان بارزانی و مەسرور بارزانی د کۆنفرانسا ئاسایێشا میونشنێ گەواهیدەرێ ڤێ چەندا ناڤهاتیە. هەرێما کوردستانێ هەرد پەیداکرنا ئێێمناهیەکا سەقامگیر، و ئاسایێشەکا ژ هەژی بو هاوولاتیێن خو و هەروەسا د هاریکاریکرنا هێزێێن ئێمناهیا عیراقێ بو پەیداکرنا میتودەکا نوی بۆ بەرەنگاربوونەوەیا تیروریێ شیایە وێ چەندێ بینیتە پێش کو سەرکەفتی بوویە د پراکتیزەکرنا سیاسەتەکا کارامە د بوارێ سەربازی و ئێمناهیێدا. هەر ئەڤ چەندا هەنێ بوویە ئەگەرێ هندێ کو هەرێما کوردستانێ ببیتە هەڤپەیمانەکێ گرنگ بو ئەمریکا و وەلاتێن ئەوروپی ل دەڤەرا روژهەلاتا ناڤەراستدا.
کاریگەری لسەر ئێمناهیا دەڤەرێ
سەرکەفتنا هەرێما کوردستانێ د دروستکرنا دەڤەرەکا سەقامگیر و ئەمن، باندوورەکا مەزن لسەر تەڤایا دەڤەرێ ب گشتی و عیراقێ ب تایبەتی هەبوویە. ئەڤ چەندە دبیتە ئەگەرێ پەیداکرنا حەزەکا سیاسی و ئیمناهی ژ لایێ کارئەکتەرێن دیێن دەڤەرێ بو پیادەکرنا مودێلەکا مینا هەرێما کوردستانێێ ب بدەستڤەئینانا سەقامگیریەکا مۆکم د دەڤەرەکا ئالووزدا بو راکێشانا وەبەرهینانا بیانی و خوشگوزەرانیەکا باشتر بو هاوولاتیێن خو. ئەڤ سەرکەفتنە ئیلهامبەخشە ژ بو کو کوردێن پارچەیێن دیێن کوردستانێ و کەمەنەتەوەیێن دی ل روژهەلاتا ناڤەراست چوجارا نەراوەستن د خەباتێ ژ بو مافێ چارەنڤیسێ خو. گرنگیا جیوستراتیژیا هەرێما کوردستانێ د بەرەڤ پێشڤەبرن و شروڤەیا هاوکێشەیێن ئالووزێن سیاسی و ئێمناهیێن دەڤەرێ گرنگە. ئەڤ چەندا هەنێ ڤەدگەریتەڤە بو دەربازبوون ژ وان ئالنگاریێن کو بەروکا روژهەلاتا ناڤەراست گرتینە، و دڤێ دەڤەرا هەردەم ب کێشە ببیتە نمونەیەک د ڕاگرتنا سیاسەتا ئەمنی ژ لایەکێ، و ژ لایەکێ دیڤە گورەپانەکا شارستانی د پیادەکرنا پرەنسیپێن دیموکراسیەتێ و پێکڤەژیانا ئەتنیکی و ئایینی.
ئالەنگارییێن دگەل سوریایەکا نوی
هەرێما کوردستانێ د چەوانیا سەرەدەریکرنێ دگەل میلیشیاتێن شیعە و نها سوریایەکا کو ژ لایێ هێزەکا توندئاژوو دهێتە رێڤەبرن و زێدەبوونا باندوورا نەرینیا وان ل دەڤەرێ توشی ئالنگاریا بوویە. ئەڤ هێزێن نوی یێن ل سوریا کو زوربەی وان ژ لایێ هندەک وەلاتێن ئێقلیمی ڤە دهێنە پشتەڤانیکرن شیاینە باندوورێ ل گورەپانا سیاسی و دیمەنێ سەربازیێ یێ سوریا بکەن. کار و چالاکیێن ڤان چەکداران نەک بتنێ د ئێک رێرەوا سیاسی و سەربازیا کوردان نینە بەلکو گەلەک جاران دژی کوردان پێنگاڤێن پراکتیکی هاڤێتینە د موشەکبارانکرنا جهێن سڤیل و داگیرکرنا جهێن ستراتیژی یێن روژئاڤایێ کوردستانێ، کو ئەڤ چەندا هەنێ د راگرتنا داینامیکا سیاسەتا ئێمناهێ دێ سوریایێ بەرەڤ عاقارەکێ نەیێ دیارڤە بەت. زێدەبوونا دەسهەلات و کاریگەریا ڤان چەکدارێن تەکفیری کاریگەریەکا نەرینی کریە لسەر پیادەکرنا سیستەمێ دەولەتداریێ ل سوریایێ چونکە هەردەم د جموجولێن خویێن سیاسی و سەربازیدا پەیرەوکرنا سیاسەتەکا دویر ژ هەمی پرەنسیپێن مروڤایەتیێ ل دەڤەرێ پێڤە دیارە و هەردەم دەرڤەیی پێکهاتەیا فەرمیا دەولەتێدا پێنگاڤ هاڤێتینە. ڤان چەکداران تەڤایا پێکهاتەیا ئێمناهیا سوریایێ پارچەکریە ئەڤ چەندا هەنێ بویە ئەگەرێ دابەزینا هێز و کونترولا حکومەتێ لسەر گەلەک پرس و جموجولێن سەربازی دناڤ و دەرڤەیی سنورێ سوریایێدا. هەروەسا هێرشێن ئێک ل دویف ئێکێن ڤان چەکدارێن سەر ب حکومەتا دیمەشقێ ڤە بو سەر کوردان و پێکهاتەیێن دیێن ئەتنیکی و ئایینی ل سوریایێ ئەڤ وەلاتە بەرەڤ ئالووزیەکا دژوار و نەمانا هەولێن ئێکرێزی و سەقامگیریا کومەلایەتی بدەت.
ئەڤە ژبو هەرێما کوردستانێ تەححەدایەکا دوولایەنە دروست دکەت. ژ لایەکێڤە هەرێما کوردستانێ ڤیابیت سەرەدەریێ دگەل وان مەترسیێن ئێمناهیێ بکەت کو ژ ئەگەرێ جموجولێن ڤان چەکدارێن حکومەتا دیمەشقێ بەروکا هەرێمێ دگرن ب تایبەتی ل روژئاڤایێ کوردستانێ و سنورێ فەرمی یێ دناڤەبرا هەرێما کوردستانێ و سوریایێدا. ژ لایەک دیڤیە ڤیابیت هەرێما کوردستانێ ب هەستیاری پێنگاڤا بهاڤێژیت داکو ئالوزیێن دناڤبەرا حکومەتا دیمەشقێ و هەسەدێ نەبیتە ئەگەرێ زێدەتر تێکدانا پەیوەندیان دگەل وەلاتێن جیران کو باندوورەکا راستەوخوو لسەر تەڤایا پرسێن سیاسی و سەربازیا دەڤەرێ هەیە. بو بەرنگاربوونا ڤان تەححەدیاتێن ناڤهاتی هەرێما کوردستانێ ستراتیژیەتەکا دیپلوماسی یا پڕ ژ هێزا نەرم تێکەل دگەل سیاسەتەکا ئێمناهیا پراگماتیکی پەیرەو دکەت. ئەڤ چەندا هەنێ دێ سەنگەکا زێدەتر دەتە هەرێمێ د گفتگویێن دگەل زلهێز و ئاکتەرێن خودان بریارێن دەڤەرێ کو کونترولا ڤان چەکدارێن سوریا بو بەردەوامیدانا هەبوونا سوریایەکا ئێکگرتی یا گرنگە، گەر نا سوریا دێ بەرەڤ عاقارەکێ تاری و ئالووزتر چیت.
ئەڤ باردووخێ هەنێ پێویستیەکا گرنگ ددەتە بەردەوامبوونا هەرێمێ د راگرتنا بالانسا هێزێ و ب تایبەتی بالانسا دناڤبەرا پاراستنا ئێمناهیا خو و حەز ژ بۆ سەربەخوویەکا زێدەتر. هەروەسا ڤیابیت هەرێم بەردەوام بیت د پیادەکرنا ستراتیژیەکا بەرفرهـ و هەولبدەت د سەقامگیرکرنا دەڤەرێن کوردستانی یێن دەرڤەیی ئیدارەیا هەرێمێ و پارچێن دیێن کوردستانێ داکو بشێت باندۆرێن نەرینی یێن چەکدارێن سوری و میلییشیاتێن شیعی ل ڤان دەڤەرێن ناڤهاتی کێم بکەت.
هەرێما کوردستانێ ب رێیا پێگەهـ و کردارێن خویێن ئەرینی وەکە ئاکتەرەکێ ئێکلاکەرێ گرژی و ئالووزیێن سیاسی و ئێیمناهێین عیراقێ و دەڤەرێ ب گشتی هاتیە پێش. ئەڤ رولێ ئەرینی و کاریگەر د سێ لایەنێن سەرەکیدا هاتینە دەستنیشانکرن. شەڕێ دژی تیرورێ، چەوانیا سەرەدەریکرنێ دگەل میلیشیات و چەکدارێن دەرڤەی دەسهەلاتا حکومەتێ و هەروەسا هێزەکا ب پوتەنسیالـەک (مساهم) گرنگ د راگرتنا بالانسا هێزا سەربازی و سیاسیا دەڤەرێ.
هەرێما کوردستانێ ب سەرکردایەتیا رێزدار «سەرۆک بارزانی» بویە هێزەکا بنیاتنەرێ ئێمناهیێ ل دەڤەرێ. دەربازکرنا تەححەدیاتێن ناڤخوویی و دەرەکی بوویە ئەگەرێ هندێ کو هەرێما کوردستانێ ناڤبژیوانەکێ باوەڕپێکری د چارەسەرکرنا ئاریشەیان د عیراقێ و هەروەسا ل پارچێن دیێن کوردستانێ، مینا روڵێ گرنگێ سەروک بارزانی د دەستپێشخەری و بەردەوامیا پرسا ئاشتیێ ل باکوورێ کوردستانێ و نها هەولا پاراستنا روژئاڤایێ کوردستانێ ژ هێرشێن چەکدارێن حکومەتا شەرع و هەولدان د ئێکگرتنا هەمی دەنگێن کوردی ژ بو دۆزا کوردی د چوارچێوەیەکێ ئاشتیانە و ئێکدوقەبوولکرنێ بوویە مینا سیمبولا ئاشتی و بەرخودانێ. ژ بەر ئەڤ پێنگاڤێن هەنێ هەلویستێن ئەرینیێن هەرێما کوردستانێ شیایە حکومەتا هەرێما کوردستانێ مینا لایەنەکێ گرنگ د بەرەڤپێشڤەبرنا دیالۆگ و لێکتێگەهشتنێ د پرسێن هەستیاردا بینیتە مەیدانێ.
ل داویێ هەژی ئاماژەپێکرنێیە کو دنهادا دیدار و پەیوەندیێن بەردەوامێن رێزداران «سەرۆک بارزانی» و «مەسرور بارزانی» سەروکێ حکومەتا هەرێما کوردستانێ شاهدێ ڕولێ هەرێما کوردستانێ وەکە ئاکتەرەکێ بنیاتنەرێ ئێمناهیێ و هێزەکا نوی لێ یا کاریگەر د روژهەلاتا ناڤەراست بینیتە پێش. هێزا بەرنگاربوونا توندڕەویێ و بەرنگاربوونا ئاستەنگێن ئێمناهیێ یێن دەڤەرێ و گێڕانا رۆلەکێ سەقامگیر و ئاشتیخواز بوویە و ببیتە تشتەکێ حاشاهەلنەگڕ ل دەف دوست و نەیارێن هەرێما کوردستانێ کو ئێدی کوردستان ناڤەندەکا ناوچەییە بۆ ئاشتی و ئێمناهیەکا درێژخایەنە بۆ دەڤەرێ.
* قوتابیێ دکتورایێ د دیپلوماسی و زانستێن سیاسیدا
