گرینلاند و ئەمەریكا و ئەورووپا و جەمسەری باكوور ناتۆی دابەش كرد

شۆڕش عەزیز سورمێ
گوشارەكانی واشنتۆن، لووتكەیەكی گرژ و بەهێزكردنی سەربازی: دوورگە گەورەكە دەبێتە هەستیارترین بەرەی نێوان هاوپەیمانان.تەنها لە ماوەی چەند كاتژمێرێكدا گرینلاند بووەتە گەرمترین شوێنی جەمسەری باكوور و یەكێك لە تەقینەوەترین كێشەكانی میحوەرەكەی واشنتۆن- برۆكسل. دۆناڵد ترەمپی سەرۆكی ئەمەریكا هەڵوێستێكی زۆر ڕەق دەستپێكردەوە و دوورگەكەی بە پێداویستیەكانی ئاسایشی نیشتمانی و تەلارسازییەكی نوێی بەرگرییەوە بەستەوە. جەوهەری سیاسی لە لێدوانێكی بێدەنگدا دەربڕدرا: «هەر شتێك كەمتر لە گرینلاند قبوڵ ناكرێت».كاتی دیاریكراو هەموو شتێكی زیاتر سووتێنەر كرد: لێدوانەكەی ترەمپ لە كاتێكدا بوو كە گفتوگۆی دیپلۆماسیی ئاستبەرز لە واشنتۆن ئەنجام درا. جێگری سەرۆك جەی دی ڤانس، وەزیری دەرەوە ماركۆ ڕوبیو، وەزیری دەرەوەی دانیمارك لارس لۆكە ڕاسموسن و هاوتا گرینلاندەكەی ڤیڤیان مۆتزفێڵد. كۆبوونەوەیەكی كورت و گرژ، دواتر تۆنێكی گشتی وریا: هیچ پێشكەوتنێك ڕانەگەیەندرا، هیچ سازشێكی ئاشكرا، بەڵام یەك ڕاستی كە سەختە پشتگوێ بخرێت: گرژییەكان بە بەرزی دەمێننەوە.هێڵی هەڵە تەكنیكی نییە، سیاسییە. ئەمەریكا لە ئێستاوە بوونی مێژوویی و بەرچاوی لە جەمسەری باكووردا هەیە، كە بەسوودە بۆ چاودێریكردن و توانای ئاگاداركردنەوەی پێشوەختە. بەڵام ئەو بازدانەی ترەمپ پێشنیازی دەكات لە هاوكاریی سەربازی تێدەپەڕێت: پێگەی خاكەكە و بازنەی سەروەرییەكەی دەخاتە ژێر پرسیارەوە. ئەمەیە كە كۆپنهاگن و نووك بەربەست دادەنێن.هەڵوێستی شانشینی دانیمارك هەڵوێستێكی داخستنە: گرینلاند خاكێكی سەربەخۆیە لە ژێر تاجی دانیماركدا و هەر گۆڕانكارییەك لە پێگەدا پەیوەندی بە یاسا نێودەوڵەتییەكان و هاوپەیمانییەكان و لە سەرووی هەمووشیانەوە چارەنووسی خۆنووسینەوە هەیە. هەروەها نوێ، بەبێ نوانس، دووپاتی كردووەتەوە كە نایەوێت ببێتە خاڵی ململانێی نێوان زلهێزەكان. لە بازنەی سیاسی گرینلانددا پەیامەكە بەم شێوەیە كورتكراوەتەوە: «ئێمە نامانەوێت لەلایەن ئەمەریكاوە خاوەندارێتی یان ئیدارەمان بكرێت».لەم نێوەندەدا دیارترین وەڵام لەسەر زەوی هاتووە. دانیمارك بوونی سەربازی بەهێزتری «لەناو دەوروبەر و دەوروبەری» دوورگەكەی ڕاگەیاند، لەگەڵ نوێكردنەوەی لۆجستی و ئۆپەراسیۆنی بە مەبەستی خێراكردنی هەر توانایەكی جێگیركردنی ئەگەری. گرینلاند ئەم هەنگاوەی گرێداوە بە مەشق و چالاكییە هاوبەشەكان لەناو كایەی هاوپەیمانان و وەك وەبەرهێنانێك لە ئاسایشی جەمسەری باكوور و كاركردنی هاوبەشی ناتۆدا پێشكەشی كردووە.ئاماژەكە بە بەشداریكردنی هاوبەشەكانی دیكەی باكووری باكوور هێندەی تر ڕوون بووەتەوە: سوید و نەرویج جێگیركردنی كارمەندانی سەربازییان ڕاگەیاندووە، ئەمەش وەك بەشێك لە بەهێزكردنی هەماهەنگ. ئەمە پەیامێكی سیاسییە تەنانەت زیاتر لە پەیامێكی ئۆپەراسیۆنی: قەیرانەكە ناكۆكییەكی دوولایەنە نییە، بەڵكو تاقیكردنەوەی یەكگرتوویی تەواوی ناوچەی یۆرۆ-ئەتڵەسییە.برۆكسل دەستەواژەیەكی سەرەكی هەڵبژاردووە: «گرینلاند سەر بە گەلەكەیەتی». ئۆرسولا ڤۆن دێر لاین سەرۆكی كۆمیسیۆنی ئەورووپا پێداگری لەسەر ڕێزگرتن لە خواستی گرینلاندییەكان و لەسەر ئەوەی كە ئاسایشی جەمسەری باكووریش نیگەرانییەكی ئەورووپییە. لە پاریسەوە سەرۆك ئیمانوێل ماكرۆن ئاستی ئاگاداری سیاسی بەرزكردەوە و هۆشداری دا لەوەی پێشێلكردنی سەروەری هاوپەیمانێكی ئەورووپی كاریگەرییە شلەمەنییەكان بەرهەم دەهێنێت كە كۆنتڕۆڵكردنی ئەستەمە.لەم چوارچێوەیەدا، گرینلاند دەبێتە هێمای «یاری گەورە»ی نوێی جەمسەری باكوور: گۆڕینی ڕێگاكان، سەرچاوە ستراتیژییەكان (لەوانەش كەرەستەی خاو گرینگ)، كێبڕكێی نێوان زلهێزەكان و پەرەسەندنی میلیتاریزەكردنی باكوور. ترەمپ ئەم پرسەی وەكو شەڕێكی پێشوەختە لە دژی ڕكابەرە جیهانییەكان لە چوارچێوەیەكدا داناوە، ئەمەش مەترسی ئەوە زیاد دەكات كە ئەكتەرەكانی دیكە- بەتایبەتی ڕووسیا و چین- بتوانن زەمینە و كاریگەرییان لە جەمسەری باكووردا بەدەستبهێنن.ئەم گێڕانەوەیە تەركیز لە مافەوە دەگۆڕێت بۆ ئاسایش، لە سەروەرییەوە بۆ ترس. وە ناتۆ دەخاتە بەردەم شۆرت سیركتێكی ئەگەری ناسەقامگیری: هاوپەیمانییەك كە بۆ پاراستنی سنوورەكان لەدایك بووە، بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆ خۆی دەبینێتەوە كە ناكۆكی لەسەر چارەنووسی خاكێكی هاوپەیمانان هەیە.ئێستا مەترسییەكە ئەوەیە كە یارییەكە لە دیپلۆماسییەوە بەرەو گوشاری هەمیشەیی دەخلیسكێت. ئەگەر پرسەكە بگەڕێتەوە سەر ڕێڕەوی دانوستانەكان- نوێكردنەوەی ڕێككەوتنەكان، وەبەرهێنانی هاوبەش، زیادكردنی تواناكانی ناتۆ لە جەمسەری باكوور- دەتوانرێت ئەو درزانە چاك بكرێتەوە. بەڵام ئەگەر لەسەر بنەمای ئۆڵتیماتۆمەكان بمێنێتەوە، ئەوا جەمسەری باكوور دەتوانێت ببێتە شوێنێك كە هاوپەیمانان بۆیان دەركەوێت كە چیتر بە هەمان زمانی ستراتیژی قسە ناكەن.