عێراق لە لێواری بنیاتنانی دەوڵەت یان دووبارە خوڵقاندنەوەی قەیران

موحسین خالیدی (کاکەلاو)
لەدوای هەموو هەڵبژاردنێکی پەرلەمانی عێراق، پرسیارێکی بنەڕەتی دێتە ئاراوە: ئایا ئەمجارە وڵات بەرەو بنیاتنانی دەوڵەتی ڕاستەقینە دەڕوات، یان دەچێتە ناو بازنەیەکی نوێی قەیرانی سیاسییەوە؟ ئەزموونی دوو دەیەی ڕابردوو ئەوە دەردەخات کە کێشەی عێراق لە پێکهێنانی حکوومەتدا نییە، بەڵکو لە توانای پێکهاتەی حکوومەتەکانە بۆ حوکمڕانییەکی کاریگەر. کێشەیەک کە ئەمڕۆ، لەگەڵ زیادبوونی گرژییە ناوخۆییەکان، ناکۆکی قووڵ لە نێوان بەغدا و هەرێمی کوردستان و زیادبوونی کێبڕکێی نێوان ئەمریکا و ئێران، لە هەموو کاتێک زیاتر ئاشکرایە.

قەیرانی بنچینەیی بنیاتنانی دەوڵەت لە عێراقدا
سیستەمی سیاسیی عێراق لە دوای ساڵی 2003 لەسەر بنەمای هاوسەنگیی ئایینی، نەژادی و لۆژیکی دابەشکردنی پشک دامەزراوە. مۆدێلێک کە لە ڕواڵەتدا ڕێگری لە گەڕانەوەی دیکتاتۆرییەت کرد، بەڵام لە پراکتیکدا بووە هۆی ئیفلیجی دامەزراوەیی، چونکە حکوومەتەکان لەسەر بنەمای پلاندانان و لێهاتوویی دروست نابن، بەڵکو لە ڕێگەی ڕێککەوتنی سیاسیی لاوازەوە پێکدەهێنرێن. ئەنجامەکەی، کابینەگەلێک بوون کە زیاتر وەک هاوپەیمانی قەیرانەکان نواندوویانە نەک حکوومەتێکی فەرمانڕەوا.

لە پێکهێنانی کابینەی ئەمجارە، سەرۆک وەزیرانی داهاتوو تەنانەت ئەگەر بە کۆدەنگیی ڕێژەیی هەڵبژێردرێت، ڕووبەڕووی کۆمەڵێک کێشەی هێزە سیاسی، نیمچە سەربازی ومافیا ئابوورییەکان دەبێتەوە کە هەریەکەیان بەشێک لە دەسەڵاتی ڕاستەقینەیان هەیە و بەرامبەر حکوومەتی ناوەندی بەرپرسیار نین.
کێشەکانی بەغدا و هەرێمی کوردستان.. کێشەی چارەسەر نەکراو یەکێک له هۆکاره سەرەکییەکانی شکستی بنیاتنانی دەوڵەت له عێراقدا، بەردەوامبوونی ناکۆکییه بنچینییەکان لەگەڵ هەرێمی کوردستانه. حاڵەتەکانی وەک:
– بودجه و مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم.
– بەڕێوەبردنی نەوت و گاز.
– ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم.
– دەسەڵاتە یاساییەکانی حکوومەتی خۆجێی.
ئەوانە نەک هەر بە چارەسەرنەکراوی ماونەتەوە، بەڵکو بوونەتە ئامرازی گوشاری سیاسیی. حکوومەتە ناوەندییەکان زۆرجار یاسایان وەک ئامرازێکی سیاسی بەکارهێناوە، لە کاتێکدا هەرێم لە وەڵامدا پێگەی سەربەخۆیی خۆی بەهێز کردووە. ئەم بازنە دەمارگرژە خوڵقاوە لە بەغدا، نە یەکێتیی نەتەوەیی بەهێز و نە سەقامگیریی سیاسی مسۆگەر کردووە.
ڕۆڵی ئەمریکا و ئێران؛ هاوسەنگی یان قووڵکردنەوەی بنبەست؟
بە پێچەوانەی تێگەیشتنی باو، ئەمریکا و ئێران ئەمڕۆ زیاتر جەخت لەسەر ڕێگریکردن لە داڕمانی تەواوی سیستەمی ئێستا دەکەنەوە نەک سەپاندنی حکوومەتێکی خوازراو. واشنتن نیگەرانە لە گەڕانەوە بۆ ناسەقامگیریی ئەمنی و بەهێزبوونی گروپە توندڕەوەکان. هەروەها تاران پێی وایە هێشتنەوەی کاریگەریی سیاسیی خۆی، بەندە بە بەردەوامیی پێکهاتەی ئێستا.
ئەم تێکەڵبوونی بەرژەوەندییانە، هەرچەندە ڕێگری لە تەقینەوەیەکی گەورە دەکات، بەڵام بە شێوەیەکی نەرێنی دەبێتە هۆی بەردەوامی حکوومەتە لاواز و کاتییەکان، حکوومەتەگەلێک کە نە توانای چاکسازییان هەیە و نە ئەوەندە بوێرن کە بڕیاری گرنگ بدەن.

حکوومەتی داهاتوو: سەرەتای چاکسازی یان بەردەوامیی بەڕێوەبردنی قەیرانەکان؟
بە لەبەرچاوگرتنی واقیعی ئێستا، ئەگەری ڕووبەڕووی سێ سیناریۆ بۆ حکوومەتی داهاتووی عێراق هەیە:
1- حکوومەتێک بۆ بەڕێوەبردنی بارودۆخی ئێستا: بەرچاوترین سیناریۆیە کە تێیدا، حکوومەتێک پێکدێت، ئامانجی سەرەکی، ڕێگریکردنە لە داڕمان و پاراستنی هاوسەنگی لە نێوان ئەکتەرە سیاسییەکاندا.
2- حکوومەتێکی تەوافوقی لەگەڵ چاکسازیی سنووردار: سیناریۆیەکی گەشبینانە کە پێویستی بە ڕێککەوتنێکی دەگمەن لە نێوان هێزە شیعە، سوننە و کوردەکاندا هەیە. ئەگەرێک کە لە ئێستادا هیچ نیشانەیەکی بەهێزی لێ بەدی ناکرێت.
3- دووبارەکردنەوەی قەیرانەکە لە شێوەی حکوومەتێکی نوێدا: حکوومەتێک کە بە خێرایی دەکەوێتە ناو ململانێ ناوخۆییەکانەوە و بەرە و بنبەستی سیاسی یان گۆڕانکاریی ناچاری دەڕوات.

ڕۆڵی هەرێمی کوردستان و پارتی له هاوکێشەی داهاتووی پێکهێنانی حکوومەت
لەنێو سەرجەم ئەکتەرە عێراقییەکاندا، هەرێمی کوردستان بە گشتی و پارتی بەتایبەتی، پێگەیەکی دیاریان لە پرۆسەی پێکهێنانی حکوومەتی داهاتوو لە بەغدا هەیە. ئەم ڕۆڵە تەنها لە قورسایی کورد لە پەرلەماندا نییە، بەڵکو لە توانای هەرێمەوە بۆ دروستکردنی هاوسەنگیی سیاسی و ئەمنی و ناوچەیی سەرچاوە دەگرێت. توانایەک کە لە بارودۆخی قەیراناویی ئێستای عێراقدا لە هەموو کاتێک گرنگتر بووە. لەماوەی ساڵانی ڕابردوودا، هەرێمی کوردستان بەپێچەوانەی زۆرێک لەناوچەکانی دیکەی عێراق، توانیویەتی ئاستێکی دیاریکراو لەسەقامگیریی دامەزراوەیی و یەکڕیزیی ئەمنی و بەردەوامی لەبەڕێوەبردنی جێبەجێکاریدا بپارێزێت. ئەم ئەزموونە ڕێژەییەی حوکمڕانی وایکردووە، هەرێم ببێتە ئەکتەرێکی باوەڕپێکراو لە هاوکێشە نەتەوەییەکاندا، ئەکتەرێک کە بەغدا و واشنتن و تەنانەت تارانیش دەبێت لەبەرچاوی بگرن. هاوکات ڕۆڵی پارتی وەک هێزێکی باڵادەست لە هەرێمدا، زیاتر لە پارتێکی ناوخۆیی دەنوێنێت. پارتی بە تۆڕێکی فراوانی پەیوەندییە ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەکانی، بووەتە یەکێک لە کەناڵە سەرەکییەکانی دیالۆگی نێوان بەغدا و ئەکتەرە نێودەوڵەتییەکان. لە دۆخێکدا کە دابەشبوونی نێو شیعەکان پرۆسەی پێکهێنانی حکوومەتی ئاڵۆز کردووە، ڕۆڵی پارتی لە ئاسانکاری بۆ رێککەوتن و ڕێگرتن لە بنبەستی سیاسیی تەواو، زیاتر بەرچاو بووە. لە ڕوانگەی ناکۆکییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر، بەشداریی چالاکانەی هەرێم لە حکوومەتی داهاتوودا دەتوانێ لە جیاتی زیادبوونی ڕووبەڕووبوونەوە، بۆ بەڕێوەبردنی ناکۆکییە درێژخایەنەکان لە بودجە و نەوتەوە بۆ ناوچە جێناکۆکەکان، ڕێگە خۆشکەر بێت. ئەزموون دەریخستووە کە نەهێشتن یان لاوازکردنی هەرێمی کوردستان لەپێکهاتەی دەسەڵاتی ناوەندیدا، نەک هەر لەبەهێزکردنی یەکڕیزیی نەتەوەیی شکستی هێناوە، بەڵکو بێ متمانەیی قوڵتر کردووەتەوە و گرژیی یاسایی و سیاسی زۆرترکردووە.

لە کۆتاییدا، حکوومەتی داهاتوو لە بەغدا ئەگەر مەبەستی شکاندنی بازنەی قەیرانە دووبارەبووەکانە، دەبێت هەرێمی کوردستان نەک وەک کێشەیەک، بەڵکو وەک بەشێک لە چارەسەر قبوڵ بکات. ڕۆڵی پارتی لەم بوارەدا، سەرەکی و بنچینەییە. ڕۆڵێک کە دەتوانێت ببێتە هۆی پتەوکردنی فیدراڵیزم و بەهێزکردنی حکوومەتی ناوەندی، یان ئەگەر پشتگوێ بخرێت، یارمەتیدەربێت بۆ بەردەوامیی قەیرانە درێژخایەنەکانی عێراق.

پوختە
پرسیاری سەرەکی کە ئەمڕۆ ڕووبەڕووی عێراق دەبێتەوە ئەوە نییە کێ حکوومەت پێکدەهێنێت، بەڵکو ئەوەیە کە ئایا بنەماکانی بنیاتنانی دەوڵەت بەسەر لۆژیکی دروستکردنی قەیراندا زاڵ دەبن یان نا. بە بێ پێناسەکردنەوەی پەیوەندیی نێوان ناوەند و هەرێم، بە بێ سنووردارکردنی دەسەڵاتی ئەکتەرە نافەرمییەکان و بە بێ بنیاتنانەوەی متمانەی نیشتمانی، هەر حکوومەتێکی نوێ تەنها کۆپییەکی تازەی قەیرانەکانی کۆن دەبێت، عێراق ئێستا لە چوار ڕیانێکی مێژووییدایە، یان بەرەوپێشچوونی وردە وردە بەرەو بنیاتنانی دەوڵەتی ڕاستەقینە، یان بەردەوامیی بازنەی وشکبوونی حکوومەتە لاوازەکان و قەیرانە دووبارەبووەکان.