موسه‌ده‌ق نۆڤی
(ئه‌نوه‌ر مایی و گۆڤاری هه‌تاو 1954 و رۆژنامه‌ی هه‌ولێر 1950) ڤه‌كۆلینه‌كا د. محه‌مه‌د خدر مه‌ولوده د به‌رپه‌رێن (هزر و هونه‌ر) ژماره‌یێن رۆژنامه‌یا (خه‌بات) 7012 و 7019 رۆژێن 12 و 17 تیرمه‌ها 2025ێ هاتییه‌به‌لاڤكرن. پشتی من ڤه‌كۆلین خواندی دگه‌ل ده‌ستخوشیێ بۆ ڤه‌كۆله‌ری كو ل ڤێ مژارا ده‌گمه‌ن خودی ده‌ركه‌تییه، من ب پێویست زانی ب مه‌ره‌ما ده‌وله‌مه‌ندتركرنا ڤه‌كۆلینێ و به‌رچاڤكرنا هنده‌ك زانیاریێن په‌یوه‌ندیدارێن دیتر ڤێ دووڤچوونێ ل سه‌ر ڤه‌كۆلینا ئاماژه پێكری به‌لاڤكه‌م، ب تایبه‌ت كو به‌رییا نها د هژمارا (131) ئادارا 2022 كۆڤارا سیلاڤ دا ڤه‌كۆلینه‌ك نێزیك ڤێ مژارا د. محه‌مه‌د ل ژێر ناڤێ (شه‌هید ئه‌نوه‌ر مایی د گۆڤارا هه‌تاو دا) به‌لاڤكرییه.
به‌ری هه‌رتشته‌كی دێ ئاماژه ب په‌سندانا دیرۆكنڤیسێ ناڤدار دكتۆر كه‌مال مه‌زهه‌ر كه‌م ده‌مێ د په‌سنا ئه‌نوه‌ر مایی دا دبێژیت: خوالێخۆشبوو ئه‌نوه‌ر مائیش یه‌كێكه له‌و سه‌ربازانه‌ی به ئه‌و په‌ڕی دلسۆزییه‌وه هاتنه گۆڕه‌پانی مێژوونووسی كوردی یه‌وه.(دكتۆر كه‌مال مه‌زهه‌ر، مێژوو، (به‌غدا – 1983)، لاپه‌ڕه 179). وه‌ك دیرۆكنڤیسی ئاماژه پێكری به‌ری شه‌هید ئه‌نوه‌ر مایی بێته د مه‌یدانا نڤیسینا دیرۆكێدا هه‌ڵبه‌ست و نڤیسینێن تایبه‌ت ب زمانی به‌لاڤكرینه. هندی په‌یوه‌ندی ب كه‌سایه‌تییا ئه‌نوه‌ر مایی ڤه هه‌ی مافێ وی یه، ب هه‌ڵبه‌ستڤان، زمانزان، دیرۆكنڤیس، رۆژنامه‌ڤان، تێكوشه‌ر، پێشمه‌رگه بێته‌ناڤكرن، به‌لێ ب بۆچوونا من ژ هه‌موو وان په‌سن و نازناڤان هه‌ژیتره ب شه‌هید ئه‌نوه‌ر مایی بێته‌ناڤكرن، چنكو شه‌هید بوون مه‌زنترین پله‌یه مرۆڤ دگه‌هیتێ و شه‌هید ئه‌نوه‌ر مایی هه‌ژیترین په‌سنه ئه‌و نه‌مره پێ بێته‌ناڤكرن.
دێ زڤرمه‌ڤا ڤه‌كۆلینا د. محه‌مه‌د خدر مه‌ولودی ده‌مێ ل په‌یڤێن به‌راهیێ دبێژیت: له چه‌ندین و زۆربه‌ی هه‌ره زۆری بواره‌كانی ئه‌ده‌بی و نووسین و كاری رۆژنامه‌وانی دا پێشه‌نگ و ڕه‌چه‌شكێن یووه… و بۆته پردی ناسین و ئاشناكردنی زیاتری كه‌لتوور و ئه‌ده‌ب و رۆشنبیری له نێوان ده‌ڤه‌ری بادینان و شاری هه‌ولێر.. هه‌ژییه ل دۆر ڤان په‌یڤان پێشه‌نگ و ڕه‌چه‌شكێن و پردی ناسین و ئاشناكردنی راوه‌ستین و بپرسین ئایا ئه‌نوه‌ر مایی پێشه‌نگ و ره‌چه‌شكێن بوویه یان ژ پێشه‌نگان بوویه و كه‌نگی ده‌ست ب بزاڤا خوه‌یا ره‌وشه‌نبیری كریه..؟ ئه‌رێ بادینان ب به‌راورد دگه‌ل ده‌ڤه‌رێن دیترێن باشورێ كوردستانێ گیروو نه‌بووینه یان پاشڤه نه‌ماینه..؟ بۆ به‌رسڤا ڤان پرسیاران ژی پێویسته ب كورتی بێژین كه‌نگی بزاڤا ره‌وشه‌نبیری ل بادینان ده‌سپێكرییه..؟ ده‌ڤه‌را بادینان كو نها سنوورێن پارێزگه‌ها دهۆكێ و ده‌ڤه‌را بارزان و پشكه‌ك ژ سنوورێ پارێزگه‌ها مووسلێ ڤه‌دگریت هه‌تا 27 گولانا 1969 چه‌ند قه‌زا و ناحیه‌كێن سه‌ر ب پارێزگه‌ها (لیوا) مووسلێ بوون، ل سه‌نته‌رێ مووسلێ ده‌سته‌لات و بریار د ده‌ستێ عه‌ره‌باندا بوو كو پرانییا وان عه‌ره‌بێن شوفێنی و خوه‌دی بۆچوونێن به‌رته‌نگ به‌رامبه‌ر هه‌ر مافه‌كێ ره‌وشه‌نبیری و په‌روه‌رده‌یێ كوردان یێن پرانییا پارێزگه‌هێ پێكدئینا. د هه‌مان ده‌مدا ل سه‌نته‌رێ قه‌زا و ناحیه‌یێن كوردی ده‌سته‌لات د ده‌ستێن خه‌لكه‌كێ بیانی و نامۆ ژ ده‌ڤه‌رێدا بوو، چ خه‌لكێ مووسلێ یان پارێزگه‌هێن دی یێن ئیراقێ بن، هه‌ر بۆ زانین سالا 1968 یه‌كه‌مین قائیمه‌قامێ خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ ل ئامێدیێ هاتییه‌دانان. ڤان كه‌سان ژی ئه‌و گرنگییه ب ده‌ڤه‌رێن كوردی نه ددا، پێشكه‌تن و پێشڤه‌چوونا ده‌ڤه‌رێ بۆ وان نه ژ گرنگییان بوو، هندیكه كه‌سایه‌تیێن جڤاكی و خوه‌دی شیانێن ده‌ڤه‌رێ بوون ئه‌و ژی كۆمه‌كا ئاغا و سه‌رۆكئه‌شیره‌ت و شێخێن ئایینی بوون و ژ هه‌موو بنه‌مایێن هشیاری و هه‌ستا نه‌ته‌وه‌یی د دوور بوون و دارده‌ستێ ته‌خا ده‌سته‌لاتدار ناڤا سه‌نته‌رێ مووسلێ بوون. د ئه‌نجامدا ژ ئالیێ په‌روه‌رده‌ییڤه كێمترین هژمارا خواندنگه‌هێ سه‌ره‌تایی ل ڤان ده‌ڤه‌ران هه‌بوون، خواندنا ناڤنجی و بلندتر ب یه‌كجاری نه‌بوو، سالا خواندنێ 1945 – 1946 یه‌كه‌مین خواندنگه‌ها ناڤنجی یا ڤان ده‌ڤه‌ران ل سه‌نته‌رێ دهۆكێ هاتییه‌ڤه‌كرن، هه‌تا سالا 1957 – 1958 تنێ دو ناڤنجی ئێك ل دهۆكێ و یا دیتر ل زاخۆ هه‌بوون.
ژبه‌ر ره‌وشا هه‌ژاری و به‌له‌نگازییا خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ كته‌كا كێم ژ دهرچوویێن خواندنگه‌هێن سه‌رتاییێن گوندێن ده‌ڤه‌رێ دشیان بۆ خواندنا قوناغا ناڤنجی و بلندتر بچنه جهه‌ك دی. د ڤێ ره‌وشێدا ته‌خا خوانده‌ڤا و ره‌وشه‌نبیر ل ده‌ڤه‌را بادینان دره‌نگ پێگه‌هشت. زێده‌باری ڤێ چه‌ندێ گرێدانا ده‌ڤه‌را بادینان دگه‌ل لیوا مووسل یا عه‌ره‌بی هۆكارێ سه‌ره‌كی بوو خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ ژ مافێ په‌روه‌رده‌یێ ب زمانێ كوردییێ ل پارێزگه‌هێن هه‌ولێرێ سلێمانیێ دهاته‌په‌یره‌وكرن بێبه‌ش ببیت. چه‌ند بزاڤه‌ك ژی بۆ ڤێ مه‌ره‌مێ ژ ئالیێ هنده‌كانڤه هاتنه‌كرن به‌لێ ژ به‌ربالا ده‌ستییا عه‌ره‌بێن شوفێنی ل سه‌نته‌رێ مووسلێ و لاوازی و بێده‌سته‌لاتی و نه‌خه‌مخۆرییا به‌رپرسێن كارگێری ل قه‌زا و ناحیه‌یێن ده‌ڤه‌رێ ئه‌ڤ ده‌ڤه‌ره یا بێ به‌ش بوو ژ مافێ خواندنێ ب زمانێ كوردی. د ئه‌نجامدا هه‌تا ده‌سپێكا سالێن چلان ژ سه‌دسالییا بیستێ ته‌خه‌كا خوانده‌ڤا و ره‌وشه‌نبیر یا خوه‌دی هه‌ستا نه‌ته‌وه‌یی و شاره‌زا د زمان و كه‌لتوورێ كوردیدا پێنه‌گه‌هشت، زێده‌باری هه‌روه‌سان نه‌بوونا باژێرێن مه‌زن ل ده‌ڤه‌رێ هۆكاره‌كێ دی یێ ڤێ پاشڤه‌مانێ بوو، د وێ قوناغێدا دهۆك باژێرێ هه‌ره مه‌زنێ ده‌ڤه‌رێ هه‌تا سالا 1947 سه‌رژمێرییا خه‌لكێ 5627 كه‌س بوو، ل دهۆكا وی سه‌رده‌می و باژێركێن دیتر نه قوناغێن پێشكه‌تیێن خواندنێ، نه بزاڤا بازرگانی و نه‌ژی ئامرازێن ته‌كنیكی هه‌بوون كو ببنه هۆكار بۆ دروستبوونا بزاڤا ره‌وشه‌نبیری و هزری.
ل داوییا سالێن سیهان و ده‌سپێكا سالێن چلان ژماره‌كا كێم ژ دهرچوویێن خواندنگه‌هێن سه‌ره‌تایێن ده‌ڤه‌رێ بۆ خواندنا ناڤنجی و دواناڤنجیی و بلندتر گه‌هشتنه مووسلێ و كته‌ك ژ وان گه‌هشتنه به‌غدا. د وێ قوناغێدا رێكخستنێن كۆمه‌لا هیوا (1939 هاتییه‌دامه‌زراندن) ل به‌غدا و مووسلێ د كارا و چه‌له‌نگ بوون، د هه‌مان ده‌مدا ل به‌غدا بزاڤه‌كا ره‌وشه‌نبیرییا كوردییا خوه‌دی باندۆر تایبه‌ت كۆڤارا گه‌لاوێژ (1939 – 1949) هه‌بوو، هه‌ڤده‌م دگه‌ل بزاڤا به‌غدا بزاڤه‌كا ره‌وشه‌نبیرییا كوردییا خوه‌دی باندۆر و سه‌نگ ل شامێ هه‌بوو ئه‌و ژی بزاڤا به‌درخانییان و به‌لاڤكرنا كۆڤارا (هاوار و رۆناهی – HAWAR û RONAHÎ) و وه‌شانێن هاوار و ب تیپێن لاتینی یێن كوردی، ڤێ بزاڤێ ل 15 گولانا 1932ب به‌لاڤكرنا گۆڤارا HAWAR ل شامێ ده‌سپێكربوو و هه‌تا نیڤا ئێكێ ژ سالێن چلان یا به‌رده‌وام بوو. قوتابیێن بادینان د ڤی سه‌قایێ نوودا دگه‌ل ره‌وشه‌كا نوویا هه‌ستا نه‌ته‌وه‌یی و زمان و ره‌وشه‌نبیرییا كوردی ئاشنابوون، ب رێكا وان رێكخستنێن كۆمه‌لا (هیوا) گه‌هشتنه گوند و باژێركێن ده‌ڤه‌را بادینان، ڤان رێكخستنان نه تنێ كارێ رێكخستنێ و به‌لاڤكرنا هشیارییا نه‌ته‌وه‌یی دكرن، به‌لكی ده‌ست ب ڤه‌كرنا كورسێن فێركرنا خواندن و نڤیسینا كوردی ب تیپێن لاتینی كرن، گه‌له‌ك ژ خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ د ڤان كۆرساندا فێری خواندن و نڤیسینا كوردی بوون. هه‌ر ب رێكا رێكخستیێن هیوا قوتابیێن كوردێن مووسلێ و به‌غدا كه‌نالێن په‌یوه‌ندیێ دگه‌ل به‌درخانیان و كۆڤارێن HAWAR û RONAHÎ ل شامێ و كۆڤارا (گه‌لاوێژ– به‌غدا) ڤه‌كرن. ل دووڤ ژێده‌رێن به‌رده‌ست یێن ژ تۆمارا ئابۆنێن كۆڤارا هاوار HAWARهاتینه‌وه‌رگرتن (99) كه‌سان ژ سه‌نته‌رێ مووسلێ و قه‌زا و ده‌ڤه‌رێن بادینان پشكداری د HAWARێدا كربوو، هه‌ر د وان سالاندا كۆڤارا (گه‌لاوێژ) و رۆژنامه‌یا (ژیان) یا سلێمانیێ گه‌هشتینه خوانده‌ڤا و ره‌وشه‌نبیرێن ده‌ڤه‌رێ. ڤان خوانده‌ڤا و ره‌وشه‌نبیرێن بادینان بۆ یه‌كه‌مین جار ده‌ست ب نڤیسینێ و به‌لاڤكرنا به‌رهه‌مێن خوه ب پیتێن لاتینی و عه‌ره‌بی د كۆڤارێن شامێ و به‌غدا دا كریه. هه‌لبه‌ستڤان و رۆژنامه‌ڤانێ شه‌هید سالح یوسفی (1918 – 1981) پێشه‌نگێ نڤیسه‌رێن ده‌ڤه‌را بادینان بوویه د ڤی واریدا یه‌كه‌مین هه‌لبه‌ستا خوه د هژمارا 1 سالا 2 شباتا 1941 یا كۆڤارا (گه‌لاوێژ)دا به‌لاڤكرییه، هه‌روه‌ها هه‌لبه‌سته‌ك د هژمارا 39، 25 شباتا 1942 كۆڤارا هاوار HAWAR دا به‌لاڤكریه و به‌رده‌وامی ب به‌لاڤكرنێ دایه. پشتی وی ره‌وشه‌نبیرێن دی ژ ده‌ڤه‌را بادینان وه‌ك:، مه‌لا ئه‌نوه‌رێ مایی، سالح رشدی، دلكولێ دوسكی، ئه‌لهویێ بێدوهی، ئه‌ر‌مه‌غانی، شێخ مه‌مدوحێ بریفكانی و ژاندار میرزه‌نگ به‌رهه‌مێن خوه د كۆڤارێن HAWAR û RONAHÎ دا به‌لاڤكرینه، ئه‌ڤه ده‌سپێكا سالێن چلان بوو، د هه‌مان قوناغدا هه‌رڤان كه‌سان و كته‌كا دیتر ده‌ست ب به‌لاڤكرنا به‌رهه‌مێن خوه د كۆڤارا (گه‌لاوێژ – به‌غدا)دا به‌لاڤكرینه، ئه‌ڤه قوناغا ده‌سپێكا بزاڤا ره‌وشه‌نبیرییا كوردییا هه‌ڤچه‌رخ بوو ل ده‌ڤه‌را بادینان و سه‌یدایێ شه‌هید سالح یوسفی ل هه‌ردو جهان پێشه‌نگ بوو و شه‌هید ئه‌نوه‌ر مایی و یێن دیتر ژ پێشه‌نگێن ڤێ بزاڤێ بوون..
پشتی به‌لاڤه‌بوونا كۆمه‌لا هیوا و شكه‌ستنا شۆرشا بارزان 1943 – 1945 ره‌وشه‌ك دژوار ده‌ڤه‌را بادینان ڤه‌گرت و نڤیسكار و ره‌وشه‌نبیرێن وێ ژ چالاكیێن ره‌وشه‌نبیری و به‌لاڤكرنێ دووركه‌تن و ده‌سپێكا سالێن پێنجییان كته‌كا كێما وان ل سه‌ر به‌رپه‌رێن رۆژنامه‌یا (هه‌ولێر) و كۆڤارا (هه‌تاو) ده‌ركه‌تن و پێشه‌نگێ وان د ڤێ قوناغێدا شه‌هید ئه‌نوه‌ر مایی بوو.
د به‌شه‌كێ دی یێ ڤه‌كۆلینێدا ڤه‌كۆله‌ری ئاماژه ب پشكداری و چالاكیێن شه‌هید ئه‌نوه‌ر مایی د كۆنگره‌یێ مامۆستایین كورد یێ ل د ناڤبه‌را 15 – 17 ته‌باخا 1960ێ ل هه‌ولێرێ و هاڤینگه‌ها شه‌قلاوه هاتییه‌گرێدان كریه. گومان تێدا نینه د قوناغا پشتی 14 تیرمه‌ها 1958دا شه‌هید ئه‌نوه‌ر مایی د چه‌ندین وارێن ره‌وشه‌نبیری و رێكخستنێن سڤیل و سیاسیدا ژ چالاكترین ره‌وشه‌نبیرێن كورد بوو. هندی په‌یوه‌ندی ب مژارا مه‌ڤه هه‌ی دێ چه‌ند تیبینییه‌كا ده‌ینه د گه‌ل زانیاریێن ڤه‌كۆله‌ری، د برگه‌‌یه‌كا خه‌له‌كا به‌راهیێ یا ڤه‌كۆلینێدا دبێژیت: وه‌ك سه‌رنجی لیسته‌كه‌ی سه‌ره‌وه ده‌ده‌ین هیچ ئه‌ندامێكی – مامۆستایه‌كی شاری دهۆك یا ده‌ڤه‌ری بادینان به‌شدار نیه یان ناویان نیه….ژماره‌یان له نێوان 5 – 10 مامۆستای ده‌ڤه‌ری بادینان ده‌بێ. ل ڤێرێ پێویست بوو مامۆستای ژبیرنه‌كربا كو هه‌تا وێ مێژووێ دهۆك و هه‌موو باژێركێن ده‌ڤه‌رێ سه‌ر ب پارێزگه‌ها مووسلێ بوون. وه‌ك د به‌رنامه‌یێ كۆنگره‌یدا هاتی مامۆستایێن بادینان ب ناڤێ مامۆستایێن مووسلێ پشكداری كریه و ژ كۆما هه‌ر 28 مامۆستایێن ب ناڤێ مووسلێ به‌شداری كری هه‌ر هه‌موو ژ قه‌زا و ده‌ڤه‌رێن بادینانن و ئه‌گه‌ر یه‌ك ژ وان ژ مووسلێ بیت بێگومان خه‌لكێ یه‌ك ژ ده‌ڤه‌رێن بادینانه و ئاكنجیێ مووسلێ بوویه و په‌یڤا نوینه‌رێ مووسلێ ب ڤان په‌یڤان ده‌سپێكرییه: ب ناڤێ نوینه‌رێت بادینا بۆ دووه‌م كۆنگرا مامۆستا بدله‌كێ گه‌ش و خوش و سه‌رفرازی ده‌سپێكریه.. بۆ زانیاریێن زێده‌تر ژی ژ 22 مامۆستا و مێڤانێن ژ به‌غدا هاتین چوار ژ وانا خه‌لكێ قه‌زا و ده‌ڤه‌رێن بادینانن و شه‌هید ئه‌نوه‌ر مایی یه‌ك ژ وان چوارانه. (بنێره: كۆنگره‌ی ناوخۆیی مامۆستایانی كورد له شه‌قلاوه.
ئه‌نجام
ب كورتی ئه‌م دكارین ئه‌نجامێن دووڤچوونا خوه ب چه‌ند خاله‌كا ده‌سنیشانكه‌ین:
* ب درێژییا سالێن ناڤبه‌را 1921 – 1958 ده‌ڤه‌را بادینان ژ هه‌موو مافێن ره‌وشه‌نبیری و په‌روه‌رده‌یی یێن ل پارێزگه‌هێن كوردستانێ هه‌ین بێبه‌ش بوویه.
* ژ ئه‌نجامێ كیمییا خواندنگه‌هێن سه‌ره‌تایی و نه‌بوونا قوناغێن پشتی سه‌ره‌تایی و سه‌پاندنا خواندنێ ب زمانێ عه‌ره‌بی دره‌نگ ته‌خه‌كا ره‌وشه‌نبیر ب هزرا نه‌ته‌وه‌یی ل ده‌ڤه‌رێ په‌یدا بوویه.
* ده‌سپێكا په‌یدابوونا ڤێ ته‌خێ و به‌شدارییا ره‌وشه‌نبیرێن ده‌ڤه‌رێ د رۆژنامه‌ڤانییا كوردیدا دزڤریته‌ڤه ده‌سپێكا سالێن چلان، ئه‌و ژی ده‌سپێكه‌كا لاواز بوویه و گرێدایی ره‌وشا سیاسییا ده‌ڤه‌رێ بوویه و د هه‌نده‌ك ره‌وشاندا یا كپ و بێده‌نگ بوویه.
تێبینی: بۆ ڤێ نڤیسینێ مه مفا ژ چه‌ند ژێده‌ران وه‌رگرتییه
