پارتە سیاسیەکان لە نێوان کورد بوون و عێراقی بووندا

هەورامان عەلی تۆفیق
لە دوای گۆڕانکارییە سیاسیەکانی عێراق، پارتە سیاسیە کوردستانیەکان خۆیان لە دۆخی نوێدا و، لە مەیدانێکی فراوانتری کاری سیاسی و دەوڵەتداریدا و لە چوارچێوەی دەوڵەتێکی فیدراڵیدا دۆزیەوە، ئەمەش بووە هۆی ئەوەی پارتە سیاسیە کوردستانیەکان لە باشووری کوردستان لەو ماوەیەدا بە جۆرێک لە نێوان دوو ناسنامەدا “کورد بوون” و “عێراقی بوون” دا و بەدرێژایی ئەو ٢٢ ساڵە لە ململانێدا بن، بۆ بەدەست هێنانی مافە نەتەوەییەکانی کورد.

کورد بوون لە چوار چێوەی پێناسەیەکی نیشتمانی کوردیدا
بەشێکی زۆر لە پارتە سیاسیەکان بە تایبەتی پارتی دیموکراتی کوردستان بە سەروووی هەمووانەوە لەو ڕێچکەیە هیچ کات لاینەداوەو و هەمیشە بە ئاراستەیەکی نیشتمانی و نەتەوەیی و کورد پەروەرانە هەنگاوی ناوە و بەردەوام ئامانج و ستراتیجیەتی ڕوون و ئاشکرا بووە و کارەکانی بۆ ئایندە بوون، بەجۆرێک ئەوەی پارتی لە لایەنەکانی دی جیادەکاتەوە ئەوەیە هەرتاکێک بە هەستی نەتەوەیی و کوردایەتیانە بیربکاتەوە پێش ئەوەی بزانرێت ئایدیۆلۆژیای چیە خێرا بە پارتی بوون تاوانبارکرا دەکرێت، ئەگەر لەبنەماشدا ئەم کەسایەتیە پارتی نەبێت ، ئەمە یەکێکە لەو شانازیانەی بۆ ئەندامانی پارتی دەمێنێتەوە.

خۆبەخشی لە دەسەڵات و دەستکەوتی زۆر لەوەی ئێستە هەیەتی ، پارتی سەرنجی زیاترو کارو ئەرکەکانی زۆرتر لە هەرێمی کوردستان چڕکردووەتەوە ، لەسەر بنەمایی بنیادنانی ژێرخانی ئابووری و پڕۆژەی ستراستیجی درێژخایەن و بەئامانج گەیشتنی کورد بە مافە نەتەوەییەکانی، سایسەتی وزەو هەنگاوەکانی بۆ ئاینەدە ، زۆر لەو بارەیەوە وتراوە و سەرنجی جیاوازهەن، بەڵام ئەگەر ڕێگا بەپارتی لەو بارەوەیە بدرێت و لایەنە کوردییەکان کێشەی بۆ دروست نەکەن هەنگاوی باش دەنرێت، دەکرێ بارودۆخە جیاوازتربێت، لەکاتێکدا دەبێ هەرکاتێک بێت ئەو بڕیارە کورد بیدات.

هاوکاری و پەرەپێدان و فراوانکردنی پەیوەندیەکانی پارتی لەگەڵ کوردانی پارچەکانی دی و کۆکردنەوەیان لەژێر یەک چەتری کوردایەتی و بوونی هەماهەنگی لە چارەسەرکردنی کێشەکان هەنگاوێکە هەمیشە هەستی برایەتی و یەک خەم و یەک ئازاری لای کوردان بەهێزتردەکات و ئەمەش رێگایەکە بۆ گەیشت بە یەکبوون و دواتر چارەسەری بۆ پرسی کورد لە پارچەکانی دی بەڕێگای ئاشتی و گفتوگۆ.

عێراقی بوون لە چوارچێوەی پێناسەیەکی عێراقێکی یەکگرتوودا
بە تایبەتی لە دوای پڕۆسەی ئازادی عێراق و دروستبوونی سیستەمی فیدراڵی، کورد بەشێوەیەکی گشتی ڕووی لەو گۆرانکاریانەی عێراق کرد و هەموو پێکەوە هەوڵی ئەوەیاندا مافەکانی کورد لە چوارچێوەی دەستوری عێراقیدا جێگای بێتەوە و ئەوەش لە زۆر بوارەوە ئەنجامدرا، لە کاتێکا کورد گەڕایەوە نێو سیستەمی سیاسی ئەو وڵاتە و دەستی لە بنیادنانەوەی هەبوو، لەگەڵ رێکخستنەوەی ئەو وڵاتە لەسەر بنەمایی پێکەوە ژیانێکی خۆویستانە و لەسەر ڕۆشنایی پێکەوە ژیانێکی هاوبەش و دادپەروەرانە و یەک ئاست.

بەشداریەکی کارایی کورد لە سیاسەتی گشتیی عێراقدا، ڕێککەوتن لەسەر داهاتە نەوتییەکان و یاسایی نەوت و گاز وداهاتی گشتی عێراق و چۆنیەتی دابەشکردنی لە ڕێگای ئەو موازەنەی دیاری دەکرێت بۆ کورد، هەمیشە دەرگای کێشە بووە بۆ کورد لەگەڵ عێراقی نوێدا، هەوڵدان بۆ نزیک بوونەوەی کورد و ڕەواندنەوەی تەواوی ئەو خەم وترسەی کورد لە سیاسەتی پێشووی دەسەڵاتدارانی عێراق، مادەی ١٤٠ و قەرەبوونی زیان لێکەوتوانی کورد لە دەرەنجامی تاوانەکانی ڕژێمی پێشووی عێراق ، ئەمەش یەکێک بوو لەو خاڵە گرنگانەی کوردی گەیاندە ئەم قۆناغە لەگەڵ عێراق.

لە سەختترین قۆناغەدا کورد لەماوەی دەسەڵاتی عێراقی نوێدا لە دوایی سەرهەڵدانی شەڕی تیرۆ و هاتنی داعش بوو، لەکاتێکدا وڵات ڕووبەڕووی ترسناکترین ئافات بووبووەوە، عێراق و دەسەڵاتدارانی خەریکی بڕینی میزانەوە داهات و قوتی خەڵکی کوردستان بوون، ئەمە بووە سەرەتایەک بۆ ئەوەی کورد و بەتایبەت پارتی سیاسەت وتێڕوانینی بۆ عێراقی نوێ بگۆڕێت و لەسەر بنەمایی کوردستانی بوون هەنگاوەکانی بنێ، بێگومان ئەگەر پارتی لەسەر بنەمایی عێراقی بوون کاری بکردایە بەدڵنیایی دەیتوانی هەنگاوی زۆر باش و سەرکەوتوو بنێ و وەک تاکە پارت لەعێراق جێگای خۆیی بکاتەوە، چونکە پارتی وەک حزبێکی سیاسی دەتوانێ ماڵی هەمووان بێت و هەموو کەسێک و پێکهاتەیەک وئاین ونەتەوەیەک دەتوانێ لە چوارچێوەی سیاسەتی پارتیدا کاربکات و وەک چەترێک بۆ هەمووان.

بۆیە بینیمان پارتی پەیامی ڕیفراندۆمی بەرزکردەوە سەرەڕای هەموو بەربەست وهەنگاوە دوژمنکاریەکانی دوژمنان و تەنانەت دۆستەکانیش پارتی ئەو پڕۆسەی بردەسەر، ڕەنگە دەرهاویشتەکانی هەندێک قورس بوون و بەهۆیی ناتەبایی یەک نەبوونی کورد بووە هۆیی ئەوەی دوژمنەکانی کورد فشارەکانیان زیاتر بکەن و بەشێک لە خاکی کوردستان لەدەست بدرێت و مادەی ١٤٠ و بابەتی قەرەبوو لای عێراق کۆتایی پێبێت.

بێگومان ئەو ناتەبایی و لێکترازانەی کورد لەو کاتەوە کارێکی وەهای کرد هەموو کێشەکانی کوردی لە چوارچێوەی مووچەدا کۆکردوە وعێراق تائێستەشی پێوەبێت ئەم بابەتە وەک کارتێکی فشار لەسەر کورد بەکاردێنێ، لە کاتێکدا کورد لەسەر بەرنامەو پلان وئاوەدانی خۆیی بەردەوامە، لە لایەکی ترەوە، هەندێ پارت و لایەنی سیاسی کوردی لە ساڵانی ڕابردوو لە بەرژەوەندی حکوومەتی عێراق کاریان کردوە و دژ بە بەرژەوەندیەکانی هەرێمی کوردستان وخەڵکی کوردستان وەستاونەوە تەنیا لەبەر ئەوەی لە دژی پارتی بوون و بیرو بۆجونەکانیان یەکیان نەگرتووەتەوە، ئەمە لۆژیکێکی زۆر نامەنتقی و ناتەندروست بۆ ئەو پارتە سیاسیانەی هیچ بەهایەکی نەتەوەیی ونیشتمانی تێیاندا بوونی نەبووە و تائێستاش نییە و بەردەوامن لەسەر هەمان سیاسەت و بەرنامە و ستراتیجیەت لە کارکردن، لە کۆتایدا ئەوەی زیانی پێدەگات تەنیا خەڵکی کوردستان و کەسایەتی ئاسایی ئەم هەرێمەیە و زیادکردنی بارگرانیە بۆ حکوومەتی هەرێمی کوردستان، لە کاتێکدا ئەم حکومەتە بەدەنگی خەڵک دامەزراوەو کاردەکات.

دابەشبوونی کورد لە نێوخۆیی هەرێمی کوردستان وتەنانەت لە بەغداش یەکێکە لە گرفتەکانی کورد، لە لایەکی ترەوە گرنگە کورد بە پشتیوانی نێودەوڵەتی گرفتەکانی لەگەڵ بەغدا چارەسەر بکات، بەداخەوە دوایی چەندین ساڵ ئێستە کورد لە شەڕی وەرگرنی مووچەدا بێت، بە جۆرێک ئێستا کورد گەڕان بەدوای پارسەنگی لە نێوان هەردوو پێناسەکەدایە، لەدەرەنجامی ئەو سیاسەتە دووفاقیەی سیاسیەکانی عێراقدا.