ڕێککەوتنی ستراتیژیی وزە و کاریگەرییەکانی لەسەر هەرێمی کوردستان و عێراق

مبشر حه‌سه‌ن حه‌دۆ
بەڕێز جەنابی کاک مەسرور بارزانی، سەرۆکی حکوومەتی هەرێمی کوردستان لە مانگی ئایاری ٢٠٢٥، بە توانای دیپلۆماسی ئاستبەرز سەردانی ئەمریکای کرد کە ئەم سەردانە بووەتە خاڵی وەرچەرخانێک بۆ ئایندەی ئابووری و وزەی هەرێم. جەنابیان لە سەفەرەکەیاندا سەرپەرشتی واژۆکردنی دوو ڕێککەوتنی بەرچاوی وزەی لەگەڵ کۆمپانیا ئەمریکییەکان کردووە کە بریتین لە (وێسترن زاگرۆس) و (ئێچ کەی ئێن ئێنێرجی). بەپێی ئەم ڕێککەوتنانە هەوڵ دەدرێت توانای بەرهەمهێنانی نەوت و گاز لە هەرێمی کوردستان زۆر زیاد بکرێت، ئەمەش دەبێتە هۆی بەهێزکردنی ئۆتۆنۆمیی ئابووری و پتەوترکردنی پەیوەندیی ستراتیژی لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا..

ئاوڕدانەوەیەک لە ڕێککەوتنەکان
پەرەپێدانی کێڵگەی غازی میران بە نزیکەی ٨ تریلیۆن پێ سێ جا ستاندارد (Tscf) غازی سروشتی دەبێتە جێگەی سەرنجی کۆمپانیای ئێچ کەی ئێن ئێنێرجی، هەروەها کۆمپانیای وێستێرن زاگرۆس بەڵێنی داوە هاوکات پەرە بە بلۆکی تۆپخانە-کوردمیر بدات، کە وا مه‌زنده‌ ده‌كرێت 500 ملیۆن بەرمیل نەوت و 5 تریلیون پێی سێ جا (کاوەیی) گازی تێدابێت. (رۆیتەرز، 2025).

پێشبینی دەکرێت بەهای درێژخایەنی ئەم ڕێککەوتنانە بگات بە بڕی ١١٠ ملیار دۆلار، بەو پێیەش پیگەی هەرێمی کوردستان وەک هەناردەکارێکی داهاتووی غاز و ناوەندێکی وزەی بەرچاوی گەشەسەندوو زۆر بەهێزتر و پتەوتر دەبێت، پێشبینی دەکرێت ئەم دەستپێشخەرییانە پاڵپشتییەکی زۆر بکەن بۆ ئاسایشی وزە و خوشگوزەرانی لە هەرێمی کوردستان، هەروەها ملیونان ماڵ لە عێراق بەگشتی. (ڕۆیتەرز، ٢٠٢٥). ئەم جۆرە ڕێککەوتنانە، بە گوتەی سەرۆکی حکوومەتی هەرێمی کوردستان، لەگەڵ پلانی گەورەتری حکوومەتی هەرێم بۆ باشترکردنی پشتبەستن بە خۆ و ڕاکێشانی وەبەرهێنانی ڕاستەوخۆی نێودەوڵەتی دەگونجێت (کوردپرێس، 2022).

زەمینەی سیاسی و یاسایی
حکوومەتی فیدڕاڵی عێراق یەکسەر ناڕەزایەتی دەربڕی بەرانبەر بە ڕێککەوتنەکانی وزە، لە کاتێکدا ئەم رێککەوتنانە لە بەرژەوەندیی هەموو عێراق دان. وەزارەتی نەوتی بەغدا بە ناونانی ڕێککەوتنەکان بە “پووچ و پووچەڵ”، ڕایگەیاندووە دەسەڵاتی فیدراڵی بەسەر سامانە سروشتییەکاندا دەبێت حوکم بکات. بڕیارێکی دادگای باڵای فیدڕاڵی لە ساڵی ٢٠٢٢ کە پشتگیری لەم هەڵوێستە دەکات، یاسای نەوت و غازی حکوومەتی هەرێم بە نایاسایی دەزانێت و داوای کۆنترۆڵی فیدڕاڵی دەکات بەسەر هەموو هەناردەکردنی نەوتدا (ڕۆیتەرز، ٢٠٢٥ب). لە کاتێکدا کە پرۆسەی لێگەڕان و دەرهێنانی نەوت بەپێی بڕیارەکانی هەمان دادگا یاساییە و تەنانەت لە دستووری عێراقیشدا ئاماژە بەوە کراوە کە پرۆسەی گەڕان و دەرهێنانی نەوت و گاز لە دەسەڵاتی هەرێمەکان و پاریزگاکاندایە.

نەبوونی یاسایەکی نیشتمانیی نەوت و گاز هۆکاری سەرەکی ئەم ململانێ بەردەوامەیە. عێراق یاسایەکی ڕوونی نییە کە چۆن حکوومەتی فیدڕاڵی و هەرێمەکان بە هاوبەشی پرۆسەی دەرهێنان و پەرەپێدانی سامانە سروشتییەکانیان بەڕێوەبەرن، ئەم بۆشاییە یاساییە نادڵنیایی و گرژییەکانی دەیان ساڵەی ورووژاندووە، بۆیە ڕێگری لە هاوکاری و وەبەرهێنان دە. (ڕۆیتەرز، ٢٠٢٥) نادڵنیایی یاسایی دەسەڵاتی ناکۆک، تەحەدای دادگا، داخستنی بۆڕی هەناردەکردن و ڕێگری لە سیستەمی دابەشکردنی داهاتی بە دوای خۆیدا هێناوە. سەرەڕای هەوڵە بەردەوامەکانی هەرێمی کوردستان و ڕێککەوتنی هەر دوو حکوومەتی فیدڕاڵ و هەرێم لەسەر ڕەشنووسی یاساکە، بەڵام هەندێ لایەن پاشگەز بوونەوە و ڕێگری کراوە لە دەرچوواندنی یاسای نەوت و گاز لە پەرلەمانی عێراقدا.

کاریگەری لەسەر گەشەپێدان و ئابووری
لەڕووی ئابورییەوە گرێبەستەکان دەتوانن ببنە خاڵی وەرچەرخان بۆ هەرێمی کوردستان و دەکرێت لەم چەند خاڵەدا ئاماژەی پێ بکرێت:
یەکەم: لە ڕێگەی هەناردەکردنی وزەوە بەتایبەتی گاز، هەرێم دەتوانێت بە شێوەیەکی بەرچاو داهاتی خۆی بەرز بکاتەوە، بۆیە حکوومەتی هەرێم دەستی کراوەتر دەبێت و دەتوانێت پشتبەستن بە پشکی خۆی لە بودجەی فیدڕاڵیدا کەم بکاتەوە کە بەردەوام دواکەوتووە. ڕەنگە حکوومەت ئەم داهاتە لە پەرەپێدانی ژێرخانی ئابووری، چاودێری تەندروستی، پەروەردە و بەرزکردنەوەی دیجیتاڵی بکات.
دووەم: جێبەجێکردنی ئەم ڕێککەوتنانە، کارامەیی تەکنیکی کرێکارانی ناوخۆیی باشتر و بەرزتر دەکات و ئەگەری دامەزراندنی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ زیاتر دەبێت و دەرفەتی کار دەرەخسێنێت، هەروەها لە ڕووی پیشەسازییەوە ئاستی تواناکانی وەک بیناسازی، لۆجستی و پەیوەندییەکان بەرز دەکەنەوە. ئەمەش لەگەڵ ئامانجە گشتییەکان بۆ خۆڕاگری و گەشەی ئابووری بەردەوام دەگونجێت.
سێیەم: ئەم گرێبەستانە دەتوانن یارمەتیی حکوومەتی هەرێمی کوردستان بدەن لە هەمەچەشنکردن و پەرەپێدانی ئاسایشی وزە، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی زیادبوونی خواستی جیهانی بۆ سەرچاوەی وزەی جێگرەوە. لە لایەکی ترەوە پەرەپێدانی سەرچاوەی گازی بەکارنەهێنراو ڕەنگە ببێتە هۆی دابینکردنی پێداویستیی وێستگەکانی کارەبای ناوخۆیی، کەمکردنەوەی پشتبەستن بە گازی ئێران و ئەگەری هەناردەکردنی بۆ بازاڕەکانی ناوچەی و ئەورووپا (ڕۆیتەرز، ٢٠٢٥).

پشتبەستنی ڕەها و چڕ بە نەوت و گاز، هەرێم بەرەوڕووی ناجێگیری و ناسەقامگیریی نرخی کاڵاکان دەکاتەوە و هەرێم بەبێ ئەوەی ئابووریی خۆی هەمەچەشن بکات لە ڕێگەی گرنگیدان بە کەرتەکانی پیشەسازی و گەشتیاری و کشتوکاڵ و تەکنۆلۆژیا، ناتوانێت بەرگەی شۆک و هەڵبەز دابەزی بازاڕ و هەروەها گۆڕانکارییە سیاسییەکان بگرێت و لە ڕووی ئابوورییەوە بە ناسەقامگیر دەمێنێتەوە.

حکوومەتی هەرێمی کوردستان بەشێوەیەکی پلان بۆ داڕێژراو و بەهێز دەستی بە وەبەرهێنان لە کشتوکاڵ و گەشتوگوزاردا کردووە بەمەبەستی هەمەچەشنکردنی ئابوورییەکەی لە دەرەوەی پیشەسازیی نەوت و گازدا. ناجێگیریی بازاڕەکانی وزەی جیهانی و هەروەها مەترسییە سیاسییەکانی پەیوەست بە پشتبەستنی ڕەها بە سامانە سروشتییەکانی وەک نەوت و گاز، هانی حکوومەتی هەرێمی داوە بۆ پلاندانان و پاڵپشتیکردنی جووتیارانی ناوخۆیی و هاندانی گرووپە کۆمەڵایەتییەکان و هاووڵاتییان بۆ بەرزکردنەوەی کشتوکاڵی بەردەوام بۆ دابینکردن و پەرەپێدانی ئاسایشی خۆراک.

حکوومەتی هەرێم بەمەبەستی ڕاکێشانی گەشتیارانی ناوخۆ و نێودەوڵەتی، سەرمایەگوزاری لە کەرتی گەشتوگوزاردا کردووە بە پشتبەستن بە جوانییەکانی سروشت و کولتووری دەوڵەمەند و بەهێزی وەک پێکەوەژیان، لێبوردەیی و یەکتر قبووڵکردن و ئاسایشی پەیوەندیدار لەم هەرێمەدا پەرە بەم کەرتە گرنگە دەدات. ئەم پڕۆژانە هۆکارن بۆ کەمکردنەوەی بێکاری و دروستکردنی ڕێڕەوی داهاتی نوێ و پەرەپێدانی کەرتی تایبەت لە هەرێمی کوردستاندا.

دیپلۆماسیی وزە لەلایەن مەسرور بارزانی سەرۆکوەزیرانی هەرێمی کوردستان لە ئەمریکا تیشک دەخاتەسەر خاڵی وەرچەرخانێک بۆ هەرێمی کوردستان کە تێیدا، پەیوەندیی بەهێزی نێودەوڵەتی و سەربەخۆیی وزە و گەشەپێدانی ئابووری هەموویان پەیوەستن بە ڕێککەوتنەکانی لەگەڵ وێستێرن زاگرۆس و ئێچ کەی ئێن ئێنێرجی. سەرەڕای ئەوەش، ناڕوونییە سیاسی و یاساییەکان کە لە ئەنجامی نەبوونی یاسایەکی یەکگرتووی نەوت و گاز لە عێراقدا دروست دەبن، لەوانەیە کاریگەرییان هەبێت لەسەر لێکەوتە ئەرێنییەکانی ئەم ڕێککەوتنانە، ڕێککەوتن و دەرچوواندنی یاسای نەوت و گاز لە پەرلەمانی عێراق و چاکسازیی یاسایی و حوکمڕانی هاوبەش یارمەتیدەر دەبێت بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان و بونیادنانی پەیوەندیی بەردەوامی نێوان هەولێر و بەغدا، کە پێویستە بۆ بەدیهێنانی تەواوەتی سوودەکان و لێکەوتە ئەرێنییەکانی ئەو ڕێککەوتنانە.

ئەم ڕووداوە دەکرێت دەرفەتێکی باش بێت بۆ حکوومەتی فیدڕاڵی عێراق و هاندەر بێت بۆ ئەوەی لەگەڵ هەرێمی کوردستان کاربکات بۆ ئامادەکردن و دەرکردنی یاسایەکی هەمەلایەنەی نەوت و گاز کە بە شێوەیەکی دادپەروەرانە نوێنەرایەتیی بەرژەوەندی و مافەکانی هەردوولا بکات. لەبری دژایەتیکردن یان دروستکردنی ئاستەنگ بۆ ڕێککەوتنەکان، لە کاتێکدا سوودی بۆ هەردوو گەلی کوردستان و عێراق دەبێت، هەروەها ڕێککەوتنێکی لەو شێوەیە هاوکار دەبێت بۆ چارەسەرکردنی زۆر لە ئاستەنگ و ناکۆکییە لەمێژینەکان.