خەبات: هەندرێن شێرزاد:- رۆژی چواری نیسانی 1949، بە مەبەستی دابینكردنی ئاسایشی بەكۆمەڵ لە دژی یەكێتی سۆڤیەت ، واژۆ لەسەر پەیماننامەی دامەزراندنی رێكخراوی باكوری ئەتڵەسی ” ناتۆ ” كرا. سەرەتای نەوەدەكانی سەدەی رابردوو یەكێتی سۆڤیەت لەبەر یەك هەڵوەشایەوە بەڵام ناتۆ وەك خۆی مایەوە، بەڵكو بەهێزتر بوو و رووبەری جوگرافی و هەژموون و ژمارەی ئەندامانی زیاتر بوو . ئەمڕۆش لەگەڵ هەموو ئەو گۆڕانكاریە بنەڕەتیانەی بەسەر جیهان هاتوون، ناتۆ رووبەڕووی چەندین كێشە و گرفت و ململانێی گڕگرتوو دەبێتەوە ، لە سەروویانەوە شەڕی ئۆكراین و ململانێی نێوان چین و ئەمەریكا.
هۆكارەكانی دامەزران
– دوای تەواوبوونی جەنگی دووەمی جیهان و ئەو وێرانكاریە گەورەیەی لێی كەوتەوە، وڵاتانی ئەوروپا كەوتنە خۆیان بۆ ئەوەی سەرلەنوێ ئاسایش و ئابووریەكانیان بونیاد بنێنەوە.
– ئەو كاتە ئەمەریكا چاوی لەوە بوو ئەوروپایەكی بەهێز لەدایك ببێتەوە ، ئەوروپایەك بتوانێ ئاسایشێكی تەواو بۆ خۆی دابین بكات و ببێتە رێگر لەبەردەم فراوانبوونی شیوعیەت لە كیشوەرەكە و لە جیهانیش.
– ئایاری 1948 ئارسەر ڤاندنبۆرگی سیناتۆری كۆماری ئەمەریكی پێشنیازی كرد سەرۆكی ئەمەریكا لە دەرەوەی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی پەیماننامەیەكی ئەمنی لەگەڵ ئەوروپای رۆژئاوا مۆر بكات، دواتر پێشنیازەكە خرایە بواری جێبەجێكردن و دانوستان سەبارەت بە دامەزراندنی ناتۆ دەستی پێكرد.
– ساڵی 1949 ئەمەریكا و كەنەدا و بەلجیكا و دانیمارك و فەرەنسا و ئایسلەندا و ئیتالیا و لۆكسمبۆرگ و هۆڵەندا و نەرویج و پورتوگال و بەریتانیا پەیماننامەی ناتۆ واژۆ كرا.
چەند وێستگەیەكی گرنگ
– ساڵی 1952 ئەندامانی دامەزرێنەر رازی بوون بە ئەندامێتی یۆنان و توركیا لە رێكخراوەكە ، دواتر ساڵی 1955 كۆماری ئەڵمانیای ئیتحادیش بووە ئەندام تیایدا.
– ئەندامێتی ئەڵمانیا لە ناتۆ، وای لە یەكێتی سۆڤیەت كرد پەیمانی وارسۆ دابمەزرێنێ وەك ركابەرێك بۆ ناتۆ، ئەم دۆخەش تا كۆتایی شەڕی سارد درێژەی كێشا.
– بڕگە و بابەتەكانی پەیوەست بە بەرگریی بەكۆمەڵ لە ئەوروپا ، تەواوی ئەوروپای رۆژئاوای خستە ژێر چەتری ئەتۆمی ئەمەریكا.
– لە پەنجاكانی سەدەی بیست ، بنەمای تۆڵەكردنەوەی سەرتاسەری سەری هەڵدا، واتە هەر ئەندامێكی رێكخراوەكە رووبەڕووی هەر دەستدرێژیەك ببێتەوە، ئەمەریكا بە هێرشێكی ئەتۆمی بەرفراوان وەڵام دەداتەوە ، ئەمەش وەك بەربەستێك بۆ هەر هێرشێكی سۆڤیەتی بۆ سەر كیشوەركە.
ئامانجەكان
– دابینكردنی ئاسایشی بە كۆمەڵ بۆ تەواوی كیشوەری ئەوروپا و رێگەگرتن لە بڵاوبوونەوەی شیوعیەت و فراوانبوونی هەژموونی سۆڤیەت.
– دوای شەڕی سارد و هەڵوەشانەوەی سۆڤیەت ، ناتۆ كۆمەڵێك ئامانجی تازەی خستە نێو پرۆگرامی كار، لەوانە هەوڵدان بۆ چارەسەركردن و یەكلاكردنەوەی تەنگژە و ململانێ تازەكان و بنبڕكردنی تیرۆر و پشتگیریكردن لە سەقامگیری نێودەوڵەتی.
– لە كۆبوونەوەكەی ساڵی 2022 ی ناتۆدا، راگەیەنرا كە ئامانجی سەرەكی رێكخراوەكە بریتی دەبێ لە زامنكردنی بەرگریی بەكۆمەڵ لە دژی هەموو ئەو هەڕەشانەی لە هەموو لایەكەوە روو دەدەن.
– پابەندبوونی زیاتر بە بنەما سەرەكیەكانی وەك ئازادی تاكەكەسی و مافەكانی مرۆڤ و دیموكراسی و سەروەریی یاسا و پابەندبوون بە بنەماكانی جاڕنامەی نەتەوە یەكگرتوەكان و پاراستنی سیستمی جیهان یكە پشت بە یاسا دەبەستێ.
دەستكەوتەكان
– لە سەرەتاوە ناتۆ رۆڵێكی سەرەكی بینی لە دانانی سنوورێك بۆ هەژموونی سۆڤیەت، تا ئەو كاتەی لە ساڵی 1991 هەڵوەشایەوە.
– لەو 30 ساڵەی دواییشدا ژمارەی ئەندامانی ناتۆ 30 وڵاتی تێپەڕاند و لە سەپاندنی بنەماكانی سیستمی تازەی جیهانیشدا رۆڵی گرنگی گێڕا.
– بە درێژایی مێژووی ناتۆ هیچ یەكێك لە ئەندامان رووبەڕووی دەستدرێژیی نەبوونەتەوە ، جگە لە هێرشەكانی 11 ی سێپتەمبەری 2001 نەبێ.
– ساڵی 2023 لە راپۆرتێكدا ناتۆ چەند دەستكەوتێكی دیكەی خۆی خستوونەتە روو لەوانە : ئەندامێتی فنلەندا وەك ئەندامی ژمارە 31 و سازكردنی لووتكەی ڤیلنیۆس كە بووە مایەی پتەوكردنی بەرگریی بە كۆمەڵ و نزیككردنەوەی ئۆكراینا و بەهێزكردنی پەیوەندی لەگەڵ هیند و پاكستان و زۆر لە هاوبەشانی لە سەرتاسەری جیهان.
– بەرزكردنەوەی خەرجیە بەرگریەكانی ئەندامان بە رێژەی نزیكەی 11% .
شكستەكان
– شەڕی ئەفغانستان كە نزیكەی 20 ساڵی خایاند و بووە هۆی وێرانكاریەكی زۆر و كوژرانی سەدان هەزار كەس بەبێ ئەوەی گۆڕانكاری ئەوتۆ رووبدات و دواتر كشانەوە و جێهێشتنی وڵاتەكە بۆ تالیبان.
– دەستوەردان لە كاروباری لیبیا و وێرانبوونی ئەو وڵاتە.
– شەڕی ئۆكراینا و دەرەنجامە نێگەتیڤەكانی.
– شەڕی غەزە لە نێوان بزووتنەوەی حەماسی فەلەستینی و ئیسرائیل و كوژرانی دەیان هەزار كەسی سڤیل.
– مامەڵەكردن لەگەڵ هەڕەشەكانی چین لە نیمچە دوورگەی تایوان.
چەند هەڕەشەیەك
ژمارەیەك لە شارەزا و لێكۆڵەران ئاماژە بە چەند شتێك دەكەن كە دوور نیە وەك هەڕەشە بن بۆ سەر ئاییندەی رێكخراوی ناتۆ ، لەوانە:
– زێدەڕۆییكردن لە بەرفراوانبوونێكی ستراتیژی.
– پیادەكردنی كۆمەڵێك لە سیاسەتە ئەمنیە ناكردەییەكان.
– سەرنەكەوتن لە چارەكردنی كەمی تواناكان و پابەندبوون بە پێوەرەكانی جەرجیە بەرگریەكان.
– بێزاربوونی ئەمەریكا و هەستیاری لە رادەبەدەری ئەوروپا پێگەی ناتۆ دەخەنە گومان.
– ناكۆكی نێوان ئەندامان سەبارەت بە پێگەی رووسیا لەنێو سیستمی ئەمنی ئەوروپادا.
– چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ هەوڵەكانی مۆسكۆ بۆ تێكدانی سەقامگیری لە جۆرجیا و ئۆكراینا.
