لوقمان سەعید صدیق*
پشتگوێخستنی خوێندن یەكێكە لەو بابەتە گرنگانەی كە لەم ساڵانەی دواییداسەرنجی زۆرێك لە توێژەرانی بۆلای خۆی ڕاكێشاوە و وەكو خویەكی خراپ و گرفتێكی ڕەفتاری پێناسە كراوەو زۆربەی گەورەساڵان لەكارەكانی ڕۆژانەیاندا ئەزموونی دەكەن ،جێبەجێكردنی ئەوئەركانەی پێویستە لە كاتێكی دیاریكراودا بیكەن.

پشتگوێخستن لە زمانی لاتینیدا لە دوو بەشی pro بە واتای “پێشەوە”، “بەر” و “پشتگیریكردن لە” crastinus بە واتای سبەینێ، پێكهاتووە و واتای دەقاودەق و وشەبەوشەی دەبێت بە، تا سبەی” هاو واتاكانی بریتین لە پشتگوێخستن، دڕدۆنگی، گوێپێنەدان، بەكنگاخستن، بەهیچەگرتن، ئەمڕۆ و بەیانی پێكردن، بە دەستەوەنەدان،دەساودەسپێكردن، عەلافكردن، دەسخەڕۆیی و دواخستنی ئەنجامدانی كار بەتایبەت بە هۆی ڕاهاتن لەگەڵ تەمبەڵی، و دواخستن یان پشتگوێخستنی ناپێویست ، پشتگوێخستن وەكوو خویەك سەیر دەكرێت كە لە كۆمەڵگا جیاوازەكاندا زۆر باوە و بە شێوەیەكی بەربڵاو لە تەشەنەسەندندایە. سەبارت بە ڕێژەی تەشەنەسەندنی پشتگوێخستن، كاچگال، هانسن و ناتر ) لەو بڕوایەدان كە هەموو مرۆڤێك لانیكەم بۆ چەند جاریش بووبێت، پشتگوێخستن ئەزموون دەكات.

توێژینەوەیەكی زۆر سەبارەت بە تەشەنەسەندنی پشتگوێخستن كراوە كە لێرەدا ئاماژە بە چەند نموونەیەكی دەكەین بۆنمونە(یاكوب) ( نزیكەی %٤٦/٣٣ لە خوێندكارانی مالیزیایی وەكو تووشبووی پشتگوێخستنی مامناوەند یان قورس، ناو برد. (بالیكس و دوروش ) لە توێژینەوەیەكدا لە تۆركیا كە لەسەرخوێندكاری بەشی پەروەردەی مامۆستایان، ئەنجامیاندا ڕایانگەیاند كە %23 ی ئەوان تووشی پشتگوێخستنی قورس و %٢٧ ی دیكەیان تووشی پشتگوێخستنی مامناوەندبوون. بە پێی ڕاپۆرتەكان، ڕێژەی پشتگوێخستن لە نێوان خوێندكارانی ئێرانیشدا زۆرە. بۆ نموونە (تەوەكولی) لە توێژینەوەیەكدا، لێكۆڵینەوەی لەسەر تەشەنەسەندنی ڕەفتاری پشتگوێخستن لە نێوان خوێندكارانی زانكۆی ئازادی ئیسلامی ئابادان كردووە. ئەنجامەكان دەریان خست كە %١٤ هەموو ئەو خوێندكارانەی توێژینەوەیان لەسەر كراوە تووشی پشتگوێخستنی قورسبوون.

یەكێك لە باوەڕە باوەكان سەبارەت بە جەوهەری ڕەفتاری پشتگوێخەرانە ئەوەیە كەبە هۆی هەبوونی ستانداردی بەرزەوە ڕوو دەدات و لەو تایبەتمەندییەوە سەرچاوەدەگرێت. زۆربەی بیرمەندان لەو بڕوایەدان كە لە نێوان پشتگوێخستن وئایدیاڵخوازیدا پەیوەندییەك هەیە. بۆ نموونە لەو بڕوایەدان كە ئەو كەسانەی كارەكان دوادەخەن، چاوەڕوانییەكی ناڕاستیان هەیە لە خۆیان. بەڕای ئەوان تاكەكان ،چونكە ئایدیاڵخوازن، كارەكان پشتگوێ دەخەن و درەنگ جێبەجێی دەكەن.توێژەران لەو بڕوایەدان كە ئەو تاكانەی وا ستانداردی ناواقیعبینانەیان هەیە لە خۆیان ،بەڵام لەو بڕوایەدا نین كە پێی بگەن، كارەكان پشتگوێ دەخەن ئەنجامی توێژینەوەكان دەری دەخەن كە ئایدیاڵخوازەكان بە هۆی ئەو تایبەتمەندییەی هەیانە، واتە لەو بڕوایەدان كە خەڵك چاوەڕێ ئەوەیان لێ دەكات كە كەسێكی تەواو بن و چاوەڕێ ئەوەشیان لێ دەكەن بگەن بە ئامانجی زۆر بەرز و دژوار، لەوانەیە لەو بڕوایەدا بن كە لە هەڵبژاردن و جێبەجێ كردنی ئەركەكانیاندا سەربەخۆ نین و لەلایەن ئامانجە دەرەكییەكانەوە پاڵیان پێوە دەنرێت )، بە لەبەرچاوگرتنی هەموو ئەو بابەتانەی باس كران، پرسی سەرەكی لەم بابەتەدا، تاوتوێكردنی پەیوەندیی نێوان شێوازەكانی فێربوون، ئایدیاڵخوازی و خۆكارامەیی لەگەڵ پشتگوێخستنی خوێندن لە نێو قوتابییەكاندایە و هەروەها ئەوەش كە ئەم بگۆڕانە تا چ ڕادەیەك پێشبینی پشتگوێخستنی خوێندن دەكەن؟

هەموو ساڵێك كۆمەڵێك لە خوێندكارانی بەشە جیاوازەكان لە تاقیكردنەوەكان دەرناچن، واز لە خوێندن دەهێنن یان ناتوانن لە كاتی خۆیدا، كۆتایی بە خوێندنەكەیان بهێنن. دابەزینی ئەنجامی خوێندنی قوتابیان لە ئاستی باشەوە بۆ ئاستی خراپ، یەكێكە لە گرفتە گرنگەكانی سیستەمی خوێندن كە بە بەفێڕۆدانی پارەیەكی زۆر، نائومێدی و دڵساردی فێرخوازان و ڕێگریكردن لە گەشەكردنی بەهرە و توانا كەسییەكان، زیانێكی زۆر بە قوتابی و بنەماڵەی قوتابی و زانكۆ و كۆمەڵگە دەگەیەنێت. هەرەوەها دەبێت بە هۆی دەرنەچوون و واز هێنان لە خوێندنی زانكۆ و ئەمەش سەردەكێشێت بۆ سەرهەڵدانی ڕەفتاری نەرێنی لەلایەن خوێندكارەوە. لەم نێوانەدا دابەزینی ئاستی خوێندنی خوێندكارانی زانكۆكانی زانستە پزیشكییەكان گرنگییەكی تایبەتی هەیە، چونكە ئەگەر ئەم خوێندكارانە لە ڕووی خوێندنەوە لە ئاستێكی باشدا نەبن، لەبەر ئەوەی كە پیشەیەكی هەستیاریان هەیە و گرێ دراوە بە تەندروستی تاكەكانی كۆمەڵگەوە، دەتواندرێت وەكوو گرفتێكی زۆر گرنگ خۆی دەربخات.

بە جۆرێك كە ئەو خوێندكارانەی وا لە ئاستێكی نزمدان دواجار لەناوەندەكانی تەندروستیشدا لە ئاستێكی زۆر لاوازدا كار دەكەن و ئەنجامی ئەم لاوازییەش زۆربەی كات قەرەبوو ناكرێتەوە ، یەكێك لە هۆكارە گرنگەكانی شكستهێنان و سەرنەكەوتن لە خوێندندا كە ڕێگری لە فێربوون و گەیشتن بە ئامانجەكانی خوێندن دەكات، پشتگوێخستنی خوێندنە , پشتگوێخستنی خوێندن یەكێكە لە باوترین جۆری پشتگوێخستن لەلایەن خوێندكارانەوە، كە كاریگەرییەكی نەرێنی هەیە لە سەر ئەنجامەكانی خوێندنی خوێندكاران و قوتابییان و دەبێت بە هۆی دابەزینی ئاستی گەشەكردنی خوێندكاران و دەرنەچوونیان لە تاقیكردنەوەكاندا بە هۆی ترس لە تاقیكردنەوەكان، دڵەڕاوكی خەمۆكی و دابەزینی ورەیان پێویستە بە هۆی تەشەنەسەندنی پشتگوێخستن لە نێوان قوتابییاندا، بەرپرسان و كاربەدەستانی سیستەمی فێركردن سەرنجێكی تایبەت بدەن بەبگۆڕەكانی پەیوەست بە پشتگوێخستن وەكوو شێوازەكانی فێربوون و خۆكارامەیی, چونكە وەك دیارە، پشتگوێخستن لە لایەكەوە هێمای ئاستی بەرز زێدەخوازانەی ئایدیاڵخوازی و ئاستی نزمی خۆكارامەییە و لەلایەكی دیكەشەوە هەڵس وكەوتێكی ناتەبا و شێوازێكی بەرگریی بێسودە كە فێرخوازان بۆ خۆ بواردن لە دۆڕان، پاراستنی ڕێز و بەها كەسییەكانی خۆیان، سوودی لێ دەبینن و ئەوەش ئەنجامێكی قەرەبوونەكراوەی بۆ كەسی پشتگوێخەر بە دواوە دەبێت ، هەروەها لەگەڵ دەستپێكردنی یەكەمین توێژینەوەكان لە بواری پشتگوێخستندا سەرنجی توێژەران بۆ لای تێگەیشتن لە گرنگی هەندێك لە بگۆڕە وەكوو ئایدیالخوازی و خۆكارامەیی ڕاكێشرا. چونكە بۆیان دەركەوت كە ئەم هۆكارانە دەتوانن لە بەرزكردنەوەی ئاستی توانایی كەسەكە كاریگەر بن. بەلەبەرچاوگرتنی تەشەنەسەندنی زۆری پشتگوێخستنی خوێندن لە نێوان خوێندكاراندا وگرنگیدان بەو هۆكارانەی زەمینەسازی ئەم بابەتەن، دەتوانێت هەنگاوێكی كاریگەر بێت لە بواری پێشنیاركردنی ڕێگەچارەی گونجاودا

* بەڕێوەبەری گشتی پەروەردەی هەولێر