په‌رژین جعفر حاجی روستم
له‌ ساڵی 2003 به‌ بڕیارێكی ئه‌نجوومه‌نی ئاسایش به‌پێی ژماره‌(1500) له‌سه‌ر داوای خودی وڵاتی عێراق نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ ژێر ڕۆشنایی ئه‌و بڕیاره‌ نێرده‌یه‌كی تایبه‌تی بۆ هاریكاری عێراق ده‌ستنیشانكرد و دواتر ئه‌م نێرده‌یه‌ فراوانتر كرا، ئه‌رك و ڕۆڵی ئه‌م نێرده‌یه‌ به‌پێی بڕیاره‌كه‌ ڕاوێژدان و هاوكاریكاری پێشكه‌شكردنه‌ به‌ گه‌لی عێراق و حكوومه‌ته‌كه‌.

له‌ ناساندنی ئه‌م نێرده‌یه‌ بۆ عێراق وا نیشاندرا ڕاوێژكارییه‌ و هاریكارییه‌، كه‌ ڕۆڵگێڕ بێت له‌ ئاشتبوونه‌وه‌ی نیشتمانی و لێكنزیكردنه‌وه‌ی بیروڕا جیاوازه‌كانی لایه‌نه‌ سیاسییه‌كانی عێراق و پێشكه‌شكردنی هاوكاری و ئاسانكاری له‌ پرۆسه‌كانی هه‌ڵبژاردن و بایه‌خدان به‌ ئه‌نجامدانی سه‌رژمێری نیشتمانی و ڕه‌خساندنی ژینگه‌یه‌كی باشتر بۆ دروستكردنی په‌یوه‌ندییه‌كی دۆستانه‌ و ئاشتییانه‌ له‌گه‌ڵ وڵاتانی ناوچه‌كه‌.

ئه‌م ناساندنه‌م له‌ پرۆگرامی نێرده‌ی نه‌ته‌وه ‌یه‌كگرتووه‌كان پوختكرده‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی گرنگیی ئه‌رك و رۆڵ و پێگه‌ی ئه‌م نێرده‌یه‌ به‌رچاوی خوێنه‌ر ڕوون بكاته‌وه‌ و دواتر له‌سه‌ر پرسه‌كانی تایبه‌ت به‌و بابه‌ته‌ هه‌ڵوه‌سته‌ بكه‌ین و بزانین كام له‌و ئه‌رك و رۆڵانه‌ی تاڕاده‌یه‌ك جێبه‌جێ كردووه‌؟.

له‌ماوه‌ی ئه‌و 20 ساڵه‌ی پرۆسه‌ی سیاسیی عێراق له‌ دیكتاتۆرییه‌وه‌ گۆڕا بۆ دیموكراسی، كه‌ بۆ خۆی (دیموكراسییه‌كه‌) ڕووكه‌شه‌ و له‌ عێراقدا وه‌ك پێویست جێگه‌ی خۆی نه‌گرتووه‌، چه‌ندین كێشه‌ی گه‌وره‌ و قه‌یران و ناكۆكی و ناسه‌قامگیری و ململانێ سه‌ریانهه‌ڵدا و هیچ ڕۆژێك نییه‌ له‌ ڕۆژمێری عێراقییه‌كاندا هه‌ست به‌وه‌ بكرێت رۆژێكی سه‌قامگیره‌، مه‌به‌ستمان له‌ عێراق له‌لایەنه‌ عه‌ره‌بییه‌كه‌ی(شیعه‌ و سوننه‌) نه‌ك هه‌رێمی كوردستان.

بگه‌ڕێنه‌وه‌ سه‌ر ئه‌و ئه‌ركانه‌ی به‌ نێرده‌ی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان سپێردراوه‌ له‌ عێراق جێبه‌جێی بكات و جگه‌ له‌وه‌ی گه‌وره‌ترین رێكخراوی جیهانییه‌ و پاڵپشتی یاسایی و نێوده‌ڵه‌تی هه‌یه‌، لای به‌شێك له‌ عێراقییه‌كانیش جێگه‌ی ئومێد بوونه‌، چیان كردووه‌؟
بێگومان ناكرێت جێبه‌جێ نه‌بوونی هه‌موو ئه‌ركه‌كان بخرێته‌ ئه‌ستۆی نێرده‌ی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان یاخود ڕێكخراوه‌كه‌، چونكه‌ دۆخی عێراق له‌ناو خۆیدا و به‌هۆی ڕكابه‌ری كێشه‌ نێوده‌وڵه‌تی و هه‌رێمایه‌تی كه‌متر هه‌لی به‌خشیوه‌ به‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ڕۆڵ بگێڕێت، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌و رێكخراوه‌ به‌وه‌ناسراوه‌ ئه‌وه‌نده‌ی كار له‌سه‌ر ده‌رخستنی لایه‌نه‌ باش و خراپه‌كان ده‌كات، ئه‌وه‌نده‌ له‌ڕووی پراكتیزه‌كردنه‌وه‌ هه‌وڵی چاره‌سه‌ری پێ نییه‌.

بۆ نموونه‌ باس له‌ ئاشتبوونه‌وه‌ی نیشتمانی ده‌كرێت و یه‌كێكه‌ له‌ ئه‌جێندا دیاره‌كانی ئه‌م نێرده‌یه‌، له‌ كاتێكدا ناوچه‌كه‌ خۆی گیرۆده‌یه‌ به‌ ناسه‌قامگیری و بوونی مه‌ترسی به‌تایبه‌تی تیرۆر و ململانێیه‌ به‌رده‌وامه‌كانی وڵاتانی زلهێزی ناوچه‌كه‌ و جیهانی، كه‌ باشترین گۆڕه‌پانیش بۆ ئه‌مه‌ عێراق و دراوسێیه‌كانیه‌تی به‌تایبه‌تی سوریا، له‌م نێوه‌نده‌شدا گه‌لانی عێراق باجی ئه‌و ناسه‌قامگیرییه‌ی ناوچه‌كه‌ ده‌دات و لایه‌نه‌كانی نێو پرۆسه‌ی سیاسیی عێراقیش به‌ ده‌ر نین له‌و كێشانه‌ی له‌ ده‌ره‌وه‌ بۆ عێراق هاورده‌ دەكرێن و له‌ گۆڕه‌پانه‌كه‌ی عێراق درێژه‌ی پێده‌د‌رێت، به‌تایبه‌تی بوونی فره‌یی له‌ ئاین و نه‌ته‌وه‌ و ویستی خۆسه‌پێنی هه‌ندێك گرووپ له‌ نێو ئه‌و پێكهاتانه‌، بۆیه‌ ئاشتبوونه‌وه‌ی نیشتمانی هیچ به‌هایه‌كی نییه‌ به‌تایبه‌تی كه‌ دوای ڕووخانی رژێمی به‌عس هیچ هه‌نگاوێك له‌م باره‌یه‌وه‌ سه‌ركه‌وتوو نه‌بووه‌ و نێوان پێكهاته‌كان خراپتر بوو نه‌ك باشتر، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له‌نێو گرووپی پێكهاته‌كانیش هه‌ست به‌و ئاشته‌واییه‌ ناكرێت و تا له‌ كۆی گشتیی عێراق نێرده‌ی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بتوانێ له‌م بواره‌دا نموونه‌یه‌ك له‌ سه‌ركه‌وتن نیشان بدات.

له‌ پرسی ئاسانكاری و ڕەخساندنی ژینگه‌ی گونجاو بۆ هه‌ڵبژاردن، ڕاسته‌ نێرده‌كه‌ی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان تاڕاده‌یه‌ك ڕۆڵی هه‌بووه‌، به‌ڵام ڕۆڵه‌كه‌ی زۆر له‌ په‌راوێزدا بووه‌ یاخود خراپتر شكاوه‌ته‌وه‌ به‌تایبه‌تی نه‌یتوانی بڕوا به‌ هێزه‌ عێراقییه‌كان بهێنێت هه‌ڵبژاردنی پێشوه‌خته‌ی عێراق به‌ میكانیزمی یه‌ك بازنه‌یی بێ پارێزگاكان بێت نه‌ك فره‌ بازنه‌یی كه‌ ئێستا عێراقی گیرۆده‌ی ئه‌م حاڵه‌ته‌ ناسرووشتییه‌ كردووه‌، هه‌روه‌ك چۆن نه‌یتوانی دوای هه‌ڵبژاردنه‌كانیش ببێته‌ هۆكاری نزیكبوونه‌وه‌ی لایه‌نه‌ ناكۆكه‌كان و ئه‌و قه‌یرانه‌ گه‌ورەیەی به‌رۆكی عێراقی گرت به‌ره‌و چاره‌سه‌ر ببات، زۆرینه‌ی شیعه‌كان دوای هه‌ڵبژاردن كه‌ شکستی جه‌ماوه‌رییان تووش بوو په‌نجه‌ی تۆمه‌تیان بۆ نێرده‌وی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ڕاكێشا كه‌ ڕۆڵێكی سلبی هه‌بووه‌ له‌ پشتیوانیكردنی ئه‌و سیسته‌مه‌ی هه‌ڵبژاردن و ئاڵۆزكردنی په‌یوه‌ندیی نێوان لایه‌نه‌كان و هه‌ندێك گرووپی نێو حزبه‌ توندڕه‌وه‌كانی شیعه‌یش تائاستی هه‌ڕه‌شه‌كردن ڕووبه‌ڕووی نێرده‌ی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بوو، ئێستایش كه‌ دۆخی سیاسی عێراق له‌ لێوارێكی ترسناكه‌ هه‌وڵه‌كانی ئه‌م نێرده‌یه‌ هیچ كاریگه‌رییه‌كی له‌سه‌ر ڕه‌وتی بۆچوونه‌ جیاوازه‌كان و ئاینده‌ی پێكهێنانی حكوومه‌ت یاخود هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی په‌رله‌مان نییه‌، چه‌ند جووڵه‌یه‌كی كه‌م و كاریگه‌ری نێرده‌كه‌ هه‌ست پێكرا.

یه‌كێك له‌ خاڵه‌ جه‌وهه‌رییه‌كانی ئه‌ركی ئه‌م نێرده‌ی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ عێراق بایه‌خدانه‌ به‌ ئه‌نجامدانی سه‌رژمێری نیشتمانی، كه‌ ئه‌م پرۆسه‌یه‌ یه‌كێكه‌ له‌ هه‌ره‌ گرنگترین ئه‌و پرۆسانه‌ی كه‌ حكوومه‌تێكی سه‌ركه‌وتوو ده‌بێت هه‌نگاوی بۆ بنێت و سه‌رجه‌م سێكته‌ره‌كانی بایه‌خدان له‌ كابینه‌كاندا لەسه‌ر بنه‌مای ئه‌و سه‌رژمێرییه‌ بێت و مه‌رجێكی نێو پرۆژه‌یاسای بودجه‌ی هه‌موو ساڵی عێراقیشه‌، به‌ڵام كێشه‌كه‌ له‌وه‌یه‌ سه‌رژمێر له‌ عێراق چه‌ندین ملیۆن دۆلاری بۆ ته‌رخان كرا و هیچ هه‌نگاوێكی كرده‌یی به‌دوادا نه‌هات، چونكه‌ ئه‌مه‌ كراوه‌ به‌ پرسێكی هه‌رێمایه‌تی و وڵاتانی ناوچه‌كه‌ش هۆكارێكن له‌و هۆكارانه‌ی كه‌ ناهێڵن عێراق ئه‌و سه‌رژمێرییه‌ ئه‌نجام بدات به‌تایبه‌تی كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ سه‌ره‌كیترین خاڵه‌كانی ماده‌ی 140 كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كانی ناوچه‌ دابڕێندراو و ده‌ستكاریكراوه‌كانی به‌عس له‌ نێو ده‌ستوری نوێی عێراق، كه‌ به‌پێی ئه‌م سه‌رژمێرییه‌ ڕێژه‌ی پێكهاته‌كان ده‌رده‌كه‌وێ و ئه‌مه‌ش ئه‌و ناهاوسه‌نگییه‌ به‌دیار ده‌خات كه‌ به‌غدا وه‌ك ناوه‌ندی ده‌سه‌ڵات سه‌پاندوویه‌تی به‌سه‌ر ته‌واوی پێكهاته‌كانی دیكەدا‌.

بۆیه‌ ئه‌م نێرده‌یه‌ له‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بۆ عێراق تاڕاده‌یه‌كی زۆر بێ كاریگه‌رترین پرۆسه‌یه‌ كه‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان به‌ ئاراسته‌ی هاریكاریكردنی عێراق ناردوویه‌تی، ته‌ماشا بكه‌ین، چونكه‌ تا ئێستا پرۆسه‌یه‌كی ئاڵۆزی له‌ گۆڕه‌پانی سیاسی و حكومڕانی و پرۆسه‌كانی دیكه‌ به‌ره‌و لێواری چاره‌سه‌ر نه‌بردووه‌، كه‌واته‌ 20 ساڵی ئه‌م نێرده‌یه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ئه‌كادیمی دیراسه‌ بكرێت و بخرێته‌ ژێر وردبینی توێژینه‌وه‌یه‌ك ڕۆڵ و كاریگه‌رییه‌كه‌ی خراپتر له‌ ئامانجه‌كه‌ی به‌ده‌سته‌وه‌ ده‌دات.