خەبات: حەمە ئەحمەد جاف:- سەرەتای دامەزراندنی قاوەخانەی مەچكۆ ، شوێنی گردبوونەوەی حەیرانبێژ و لاوكبێژ وبەیتبێژو زوڕناژەن و دەهۆڵكوتەكانی دەڤەرەكە بووە. ئێستاش وەك شوێن و پێگەیەكی سەقافی و ئەدەبی هەولێر وایە بۆ كۆبوونەوەی هونەرمەند و شاعیر و نووسەرانی هەولێر و دەوروبەری هەڵبەتا ئەوانەی سەردانی ئەو چایخانەیان دەكرد زیاتر ئەو كەسانە بوون كە ئاشنایەتییان لەگەڵ كتێب و خوێندنەوە و نووسیندا هەبووە، چایخانەی شەعب دەكەوێتە سەر شەقامی كاوە نزیك بەر دەركی سەرای سلێمانی ئەم چایخانەیە لە پەنجاكانی سەدەی رابردوودا لەلایەن حاجی شەریف چایچییەوە دروستكراوە و ئێستاش لەلایەن كاك عومەر و براكانیەوە بەڕێوە دەبرێت . ئەو چایخانەیەلە شاری سلێمانی بۆتە داروالزیافەی میوانان و پشووگەی نووسەران و هونەرمەندان و رۆشنبیرانی شارو شارۆچكەكانی دەوروبەر. ناو چایخانەكەش بەوێنەی شاعیر و هونەرمەندو سەركردەو كەسایەتییە كۆچكردووەكانی كوردستان رازێنراوەتەوە. لە گۆشەیەكی چایخانەكەشدا كتێبخانەیەكی گچكە دەبینرێت، وەك بیرم بێت ، كاتی خۆی كتێبخانەی (خاكی) لەناو بینای شەعبدا بوو.

ـ وەك كاك عومەر حەمە شەریفی خاوەنی چایخانەكە لە دایكبووی ساڵی ١٩٥٣ی گەڕەكی مەڵكەندی سلێمانی قسەی بۆ كردین: لەدوای وازهێنانم لە خوێندن لەگەڵ باوكم دەستمكردووە بە كاركردن لە چایخانەی شەعبدا هەتا ئێستاش بەردەوامم، هەروەها بەڕێزیان لە بارەی سەرەتای مێژووی دروستبوونی چایخانەی شەعبەوە بەمجۆرە بۆ رۆژنامەكەمان دواو گوتی: چایخانەی شەعب لەسەر دەستی (باوكم) وەستا شەریف چایچی لە ساڵی ١٩٥٠دامەزراوە و لە دوای وەفاتی وەستا شەریفی باوكم ، من و براكانی ترم چایخانەكە دەبەین بەڕێوە .. لە سەرەتادا وەستا شەریفی باوكم چایچی دەسگێڕ بووە پاشان بیری لە دانانی چایخانەیەك كردووە و ناوی ناوە چایخانەی (شەعب).

سەبارەت بەناوی (شەعب) كاك عومەر گوتی: لە ساڵانی زوودا بیناكە ئوتێلێك بووە بە ناوی (شەعب) هەر بۆیە چایخانەكە بەو ناوەوە ناوبانگی دەركردووە.
*بڕیارتان دابوو ئەو چایخانەیەڕۆژێك تەرخان بكەن بە ئافرەتان ؟
ـ بەڵێ ڕۆژی پێنجشەمانمان دانابوو بۆئافرەتان و خانمان و لایەزال ئێستاش هاتوچۆی ئافرەتان بەردەوامی هەیە
*من وای دەبینم، لەوەتی چایخانەو كافتریای كلتوری سەرا دامەزراوە، هاتووچۆی شەعب كەمبۆتەوە؟ ئێوە چی دەڵێن؟
ـ كافتریای كلتوری سەرا بە هیچ شێوەیەك تەئسیری لەسەر ڕەوتی میوانان و هامشۆكارانی چایخانەكە نە كردووە، بە پێچەوانەوە میوانانی چایخانەكە ڕۆژ بە ڕۆژ لە زیاد بووندان.

*نێوان و پەیوەندیتان لەگەڵ كاك موحسینی چایخانەی مەچكۆی هەولێردا چۆنە؟
لەگەڵ كاك موحسینی خاوەنی چایخانەی مەچكۆ نێوانمان زۆر باش و برایانەیە، هاتوچۆی بەردەواممان لەگەڵ یەكترا هەیەو لە نزیكیشەوە یەكتر دەناسین.

*ئەوانەی هاتوچۆی ئێرە دەكەن زیاتر كێن؟
ئەوانەی هاتووچۆی چایخانەكەمان دەكەن زۆربەی زۆریان نوخبەی نووسەران و هونەرمەندان و ڕۆژ نامە نووسان و خەڵكانی كەش دێن وەك بەرپرسەكان لە هەموو لایەنەكان بێ جیاوازی سەردانی چایخانەكەیان كردووین.

هەروەها كاك عومەر شەریف ئاماژەی بەوەشكرد: چایخانەی شەعب (دەفتەری بیرەوەرییەكان)ی هەبوو، كە بیرەوەری ئەو نووسەر و هونەرمەندانە دەگێڕێتەوە كە سەردانی چایخانەكەیان كردووە.ئەوەتا لە لاپەڕەیەكی ئەو دەفتەرەدا شاعیری گەورەی كورد شێركۆ بێكەس نووسیویەتی: (من ئەم چایخانەیە وەك چیرۆكێك دەبینم كە بەردەوام ژیانی ئەم شارەمان بۆ ئەگیڕێتەوە).

كە دەچیتە ناو چایخانەكەوە كۆمەڵێك وێنەی جۆراوجۆری سەرنجڕاكێشی هەڵواسراوی (شاعیران و هونەرمەندان و رۆژنامەنووس و سەركردە و پێشمەرگە نەمرەكان و وێنەی تابلۆی شیعری شاعیرانی تازە و كلاسیك سەرنجی میوانان و گەشتیارانی چایخانەكە بە لای خۆیدا رادەكێشێت، كاك عومەری شەعب سەبارەت بە هەڵواسینی ئەو وێنانەش گوتی: هەڵواسینی ئەم وێنانە لای ئێمە وەك وەفا و خۆشەویستییەكە بۆ ئەوانەی جێ دەستیان لە بوارەجیاجیاكانی ژیانی هونەریی و ئەدەبیی و رۆشنبیریی و سیاسی و یاساییدا دیار و ماندووبوون.

لەسوچێكی چایخانەكەدا چاومان كەوت بە قەڵەمێكی ردێنسپی ماندوونەناس و خەمخۆری بواری رۆشنبیریی چایخانەكە ئەویش كاك ئەمیرمحەمەد ناسراو بە (ئەمیر هەڵەبجەیی ) لە دایكبووی ساڵی ١٩٥٧شاری هەڵەبجەی شەهیدە، بەڕێزیان سەبارەت بە مێژووی درووستبوونی چایخانەی شەعب گوتی:چایخانەی شەعب ساڵی ١٩٥٠ دروستكراوە پێشتر (خان) بووە سەرەوەی ئوتێلی میرزا حوسەین بووە.

هەروەها بەڕێزیان سەبارەت بە شەعبی ئێستا و ڕابردوو گوتی: رابردووی چایخانەی شەعب جیاواز تر بوو لە زۆر ڕووەوە خەڵكانی نوخبە لە كەڵە نووسەران و هونە رمەندان هاتوچۆ یان دەكرد بەڵام ئێستا ئێمە بە هەوڵ و كۆششی خۆمان لەگەڵ كەلەپووری زەردەشت و هونەرمەندی بە ئەزموون كاكەجەزای سازو ئیدارەی چایخانەی شەعب چەندەها كۆڕو سیمیناری هزریی و هونەریی و ڕۆشنبیرییمان ئەنجامداوە لە سەر ئەركی خۆ مان لە كاتێكدا دەبوایە وەزارەتی ڕۆشنبیری هاوكار بوایە بەڵام بە داخەوە، هەروەها هەستاوین بە یاد كردنەوەو ڕێز لێنان بۆ ئەو هو نەرمەندانەی ژیانی خۆیان بەخشی لە پێناو بەرەو پێش چونی ڕەوتی ڕۆشنبیری كوردی.

بەڕێزیان لە درێژەی قسەكانیدا گوتی: ئەوچایخانەیە ڕۆژی پێنج شەممان تە رخان كرابوو بە خانمان ما وەیەك دە هاتن و ئێستا ش كەم تا زۆر دێن ، تەنانەت زۆربەی بەرپرس و سەرۆكی حیزبەكان بێ جیاوازی سەردانی ئەوچایخانەیە دەكەن، ئەوانەی هاتو چۆی چایخانەی شەعب دەكەن دەتوانم بڵێم لە سەدا حەفتاو پێنجی نووسەران و هونەرمەندان و ڕۆژنامەنووسانن ، هەرچەندە كافتریای كلتوری سەراش گوایە هاوشێوەی (شەعب) كراوەتەوە بەڵام خۆشبەختانە هیچ كاریگەرییەكی بۆئێرە نەبووە بە پێچەوانەوە ڕۆژ بە ڕۆژ مییوانانی ئێرە لە زیاد بووندان، من وەك (ئەمیر) هەتا ئێرە كراوە بێت ناچم بۆ كلتووری سەرا (بەپێكەنینەوە) مەگەر برسی بم و بۆ نانخواردن بچم!!

بەڕێز كاك ئەمیر وەك نووسەرێكی بەردەوامی چایخانەكە دەربارەی بەرنامەو پڕۆژەی تازەی چایخانەكە گوتی: وەك لە نزیكەوە ئاگادارم پڕۆژەی ئا یندەی ئەو چایخانەیە لە هەگبەی بەرنامەیدایە مانگی جارێك یان دووجار كۆڕێك یان سیمینارێك لە بارەی هزرو لێكۆڵینەوەو شیعرەوە پێشكەش بە هامشۆكاران و میوانانی چایخانەكە بكات.

قاوەخانەی مەچكۆش لە هەولێر، هاوشێوەی شەعبی سلێمانی یەكێكە لە كۆنترین قاوەخانەكانی شارەكە و بنكەی نووسەران و هونەرمەندان بووە

چایخانەی مەچكۆش لە هەولێری پایتەخت، یەكێكە لە كۆنترین قاوەخانەكانی شارەكە، بنكەو شوێنی نووسەران و هونەرمەندان بووە و كەوتۆتە دامێنی قەڵای هەولێرو لە ناو جەرگەی بازاڕی گەورەی شار، هاوكات قاوەخانەی مەچكۆی هەولێر هاوشێوەی چایخانەی شەعبی سلێمانی بۆتەشوێن و بنكەیەك بۆ كۆبوونەوەی نووسەر و شاعیر و رۆشنبیر و هونەرمەندانی هەولێر و شارو شارۆچكەكانی دەوروبەری ، هەروەها بۆتە شوێنێكی گەشتیاریی كەرۆژانە گەشتیارێكی زۆری ناوخۆو بیانی سەردانی دەكەن.

یەكێك لە پیاوە قەدیمیەكانی هەولێر پێیگوتین: مێژووی بنیاتنانی قاوەخانەی مەچكۆ دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٤٠ لەلایەن مەجید مەچكۆوە سەرپەرشتیكراوە هاوكات لە سەرەتادا ئەو قاوەخانەیە شوێنەكەی لە نێو بازاڕی قەیسەریی هەولێر بووە و پاشان گواستراوەتەوە بۆ شوێنی ئێستای لە دامێنی قەڵای دێرینی هەولێر، پاش كۆچی دوایی مەجید مەچكۆ، تەحسین مەچكۆی كوڕی بەڕێوەی بردووە و ئێستاش لەلایەن موحسین مەچكۆی كوڕی مەجید مەچكۆوە قاوەخانەكە بەڕێوە دەبرێت.

لە زاری نووسەرێكی دێرینی دانیشتووی ناو قاوەخانەكە گوێبیست بووین: سەرەتای دامەزراندنی ئەو چایخانەیە ، شوێنی گردبوونەوەی حەیرانبێژ و لاوكبێژ وبەیتبێژو زوڕناژەن و دەهۆڵكوتەكانی دەڤەرەكە بووە. ئێستاش وەك شوێن و پێگەیەكی سەقافی و ئەدەبی هەولێر وایە بۆ كۆبوونەوەی هونەرمەند و شاعیر و نووسەرانی هەولێر و دەوروبەری هەڵبەتا ئەوانەی سەردانی ئەو چایخانەیان دەكرد زیاتر ئەو كەسانە بوون كە ئاشنایەتییان لەگەڵ كتێب و خوێندنەوە و نووسیندا هەبووە، زۆر جار لەنێو چایخانەكەدا گفتوگۆی گەرمی ئەدەبی و هونەری سازكراوە، شایانی باسە ساڵانی زوو، هەردوو چایخانەی شەعبی سلێمانی و مەچكۆی هەولێر ببوونە جێژوانێك بۆ دیداری ئەدیب و نووسەر و هونەرمەندانی گشت شارو شارۆچكەكانی كوردستان بەڵام مەخابن ئێستا نووسەرو رۆشنبیران كەمتر دەچنە ئەو دووچایخانەیە.

نووسەرێكی تر لە سووچێكی چایخانەكەوە هەڵیدایەو گووتی: مەخابن ،جیا لە جاران ، ئێستا بەشێكی زۆر كەم لە ئەدیب و نووسەر و رۆژنامەنووس و هونەرمەند و رۆشنبیرانی هەولێر و شارەكانی دیكەی كوردستان، سەردانی قاوەخانەی مەچكۆ دەكەن، چونكە ئەوانەی ئێستا هاتۆچۆی مەچكۆ دەكەن یان هاوڵاتی عەرەبن یان كۆمەڵە گەنجێكی شارەكەن.

وەك منیش لە نزیكەوە ئاگادارم ، مەچكۆ چەند جارێك نۆژەنكراوەتەوە و هەوڵدراوە سیمایەكی شوێنەوارو كولتووریی وەربگرێت بۆیە لەسەر شێوازی خانووە بە خشت دروستكراوەكانی كۆنی كوردەواری نۆژەنكراوەتەوە، لە سوچێكی تری چایخانەكەوە پیاوێكی خانەنشینی قەدیمەی ئەفەندی قسەی بۆ كردین و گوتی: ئەوانەی ئێستا و بگرە جارانیش كەسەردانی هەولێری پایتەختیان دەكرد، دوای ئەوەی سەردانی شوێنە گەشتیاریی و شوێنەوارەكانی قەڵای دێرینی شارەكەیان دەكرد، دواتر سەردانی چایخانەی مەچكۆشیان دەكرد ، چونكە وەك بنكەو پێگەیەكی سەقافی و ئەدەبی هەولێر لێیان دەڕوانی، دوای جگەرەخۆرێك دانیشتن و فڕكردنی قاوەو چایەكی شیرین و تاڵی مەچكۆ ، لە پاڵ وێنە هەڵواسراوەكانی نووسەران و رۆشنبیران و كەسایەتییەكانی شار وێنەیان دەچركاند. چونكە چایخانەی مەچكۆش هاوشێوەی چایخانەی شەعبی سلێمانی بە وێنەی ئەدیب و نووسەرو رۆشنبیرو كەسایەتییەكانی شار رازاوەتەوە.