خه‌بات: عەبدولقادر كەڵهۆڕ:-
دوای هێرشی هێزە ئاسمانییەكانی سوریا لە شاری ئیدلب بۆ سەر هێزەكانی سوپای توركیا و كوژرانی 33 سەربازی سوپای توركیا ، وەك كاردانەوەیەك ،بەرپرسێكی باڵای سەربازی توركیا گوتی، لە ئێستا بەدواوە توركیا نابێتە رێگر لە بەردەم كۆچی پەنابەران بەرەو وڵاتانی ئەورووپا . هێرشەكەی هێزە ئاسمانییەكانی سوریا وایكرد ژمارەی كوژراوان لە ریزەكانی سوپای توركیا لە مانگی شوبات – فبرایەر زۆر بەرز بێتەوە، كە رەنگە ببێتە مایەی ئەوەی رەجەب تەیب ئەردۆغانی سەرۆك كۆماری توركیا هێرشێكی فراوان لە سنورەكانی باشوری توركیاوە بۆ سەر هێزەكانی سوپای سوریا دەست پێ بكات ، كە لەلایەن روسیاوە پاڵپشتیی دەكرێن.
بەرپرسە سەربازییەكەی توركیا گوتیشی، فەرمانمان بە پۆلیسی توركیا و هێزەكانی ئێشكگریی كەنارەكان و ئاساییشی سنوورەكان كردووە كە بە هیچ شێوەیەك رێگە لە پەنابەران نەگرن لە دەریا و وشكانی بۆ كۆچكردنیان بۆ وڵاتانی ئەوروپا. بەرپرسەكە ئاماژەی دا ئیتر لەو ساتەوە كۆچكردنی پەنابەرانی سوریا بەرەو وڵاتانی ئەورووپا پرسێكە توركیا خۆشحاڵی بۆ دەردەبڕێت.هەر دوای ئەو لێدوانەی بەرپرسە باڵا سەربازییەكەی توركیا، میدیاكانی توركیا راستەوخۆ دیمەنی كۆچبەرانیان بڵاوكردەوە كە بەنێو كیڵگە و رێگە وشكانی و دەریاییەكانی توركیا بەرەو سنورەكانی یۆنان و بولگاریاوە بەڕێوەبوون .هەرلەو چوارچێوەیەدا ئاژانسی دمیر كە لایەنگیری حكوومەتی توركیایە دووپاتی كردەوە كە نزیكەی 300 پەنابەر كە ژن و منداڵیشیان لە نێواندایە بەرەو سنورەكانی باكووری رۆژئاوای توركیا رووەو سنورەكانی یۆنان و بولگاریا بەڕێ كەوتوون و بەهیچ شێوەیەكیش هێزەكانی پۆلیس و سوپا و ئاسایشی توركیا نابنە رێگر بۆیان .پێشتریش چەندین جار سەرۆك كۆماری توركیا هەڕەشەی ئەوەی دەكرد، دەرگا واڵا دەكات بۆ كۆچكردنی پەنابەران بەرەو وڵاتانی ئەورووپا، كەواتە بەو هەنگاوەی توركیا پەیماننامەی 2016 شكاندووە بەرانبەر بە یەكێتی ئەوروپا، هەروەها رەنگە ئەو رەفتارەی توركیا ببێتە مایەی ئەوەی هێزی سەربازی وڵاتانی ئەورووپا تێوە بگلێنێت لە ململانێكانی ئیدلب.
لەوەتەی كانونی یەكەمی رابردووەوە كاتێك هێزەكانی سوپای سوریا بە پاڵپشتی سوپای رووسیا توانیویەتی ناوچەیەكی فراوان لە چنگ هێزەكانی ئۆپۆزیسیۆنی سوریا دەربهێنێ كە لەلایەن سوپای توركیاوە پاڵپشتی دەكرێن. نزیكەی یەك ملیۆن هاووڵاتیی سوریا ماڵ و حاڵیان بەجێهێشتووە و رووەو سنورەكانی وڵاتی توركیا رایانكردووە و بوونەتە پەنابەر لەنێو خاكی توركیا . بەمەش جەنگی سوریا كە لە ساڵی 2011وە بەرپا بووە گەورەترین و خراپترین تەنگژەی مرۆیی خولقاندووە كە بەهۆیەوە سەدان هەزار كەس كوژراوە و ملیۆنەها كەس بوونەتە پەنابەر لەنێو خاكی وڵاتانی دراوسێ. بۆیە رێكخراوی كۆمەڵەی نەتەوە یەكگرتووەكان و لایەنی دیكە داوای دەستبەجێ راگرتنی شەڕ و كوشتاریان كردووە، بەڵام سێ جەولەی دانوستان لە نێوان ئەنقەرە و مۆسكۆ شكستی هێنا و نەگەیشتنە هیچ رێككەوتنێك. دوای ئەوە توركیا بە هەزاران سەربازی تورك و چەك و جبەخانەیەكی زۆری قورس و سوكی ناردە ناوچە سنورییەكان و رەجەب تەیب ئەردۆغانی سەرۆك كۆماری توركیا هەڕەشەی ئەوەی كرد ، ئەگەر بێتو سوپای سوریا لە ناوچەكانی چاودێری سوپای توركیا نەكشێتەوە، ئەوا ئۆپەراسیۆنێكی سەربازی گەورە و فراوان بۆ بەرپەرچدانەوەی سوپای سوریا دەستپێدەكات.
بەرپەرچدانەوە
دوای هێرشە ئاسمانییەكەی سوپای سوریا لە ئیدلب، ژمارەی كوژراوان لە ریزەكانی سوپای توركیا تەنیا لە مانگی شوبات - فبرایەر گەیشتە 54 سەرباز و لەو رووەوە حاكمی هەرێمی هەتای سەر سنوری نێوان توركیا و سوریا گوتی، جگە لەو 54 كوژراوە 32 سەربازی دیكە بریندار بوون . بەمەش لەوەتەی ساڵی 1993وە ئەوە گەورەترین ژمارەی كوژراوانە لە ریزەكانی سوپای توركیا ، كاتێك لە ناوچەی بینگول 33 سەربازی سوپای تورك بەدەستی چەكدارانی پەكەكە كوژران . لەلایەكی دیكەوە فەخرەدین ئاڵتون بەرێوەبەری گەیاندن و پەیوەندییەكان لە سەرۆكایەتی توركیا گوتی، یەكەكانی پاڵپشتی زەمینی و ئاسمانی سوپای توركیا تەقە لە هەموو ئامانجەكانی سوپای سوریا دەكات ، هیچ روونكردنەوەیەكی زیاتریشی لەو بارەوە نەدركاند.لە بەرانبەردا ئاژانسی راگەیاندنی روسیا لە زاری بەرپرسێكی وەزارەتی بەرگری روسیاوە رایگەیاند، ئەو سەربازانەی سوپای توركیا كە بەر هێرشەكە كەوتوون نەدەبوایە لەو شوێنە بن ، لەو بارەوەش پێشتر ئەنقەرە هیچ زانیارییەكی لە هەمبەر شوێنەكەیان بە روسیا رانەگەیاندووە.هاوكات ئاژانسی ئینتەرفاكسی هەواڵ لە زاری پەرلەمانتارێكی روسیاوە ئاشكرای كردووە، ئەگەر بێتوو هەر ئۆپەراسیۆنێكی سەربازی فراوان لە ناوچەكە ئەنجام بدات ، كۆتاییەكی زۆر خراپی بۆ ئەنقەرە دەبێت.
رێككەوتنی نێوان یەكێتی ئەورووپا و توركیا
نزیكەی 3.7 ملیۆن پەنابەری سوریا لەنێو خاكی توركیا نیشتەجێن، لەو بارەوە توركیا چەندین جار دووپاتی كردووەتەوە كە لە توانایدا نییە پەنابەری دیكە لەخۆ بگرێت. بە پێی رێككەوتننامەیەك لە ساڵی 2016 یەكێتی ئەوروپا یارمەتی و هاوكاری بەبڕی چەندین ملیار یۆرۆ رەوانەی توركا دەكات لە بڕی ئەوەی ئەنقەرە رێگری لە كۆچی پەنابەران بۆ وڵاتانی ئەوروپا بكات. بەرپرسە باڵا سەربازییەكەی توركیا گوتی، ئەو ژمارە زۆرەی پەنابەران لە توانای هیچ وڵاتێكدا نییە بە تەنیا بەرگەی بگرێت. هاوكات ئاژانسی دەمیر ئۆران لە چەند دیمەنێكدا بڵاویكردەوە كە بە سەدان پەنابەری سوری و عێراق و پاكستانی و مەغریبی روویان كردووەتە سنورەكانی باكوری رۆژئاوای توركیا و رووەو یۆنان و بولگاریا بەڕێوەن .بە پێی رێككەوتنەكەی ساڵی 2016، یەكێتی ئەوروپا هاوكاری پێكەش بە توركیا دەكات لە بەرانبەردا توركیا رێگە لە كۆچكردنی پەنابەران بەرەو وڵاتانی ئەوروپا بگرێت، جێی زانینە زۆربەی پەنابەران لە شەڕ و كوشتار و هەژاری لە وڵاتەكانیان لە ئاسیا و رۆژهەڵاتی ناوەراست و ئەفریقیا رایانكردووە، نزیكەی یەك ملیۆن پەنابەر گەیشتوونەتە وڵاتانی ئەوروپا.
لەگەڵ توندتر بوونی شەڕ و كوشتار لە چەند ناوچەیەكدا ، رێكخراوی كۆمەڵەی نەتەوە یەكگرتووەكان پێشبینی كرد كە كارەساتی مرۆیی رووبدات ، بە شێوەیەك جگە لە كوژرانی سەربازە توركەكان ، تەنیا لە مانگی شوبات 134 هاووڵاتی سڤیل كوژراون لەنێوانیاندا 44 منداڵی تێدایە جگە لە رووخانی قوتابخانە و نەخۆشخانە لە ناوچەكانی شەڕ و كوشتار.جێی باسە چەند مانگێكە سوپای سوریا بە پاڵپشتی سوپای روسیا هەوڵ دەدات فراوانترین ناوچە بخاتەوە ژێر كۆنترۆڵی خۆی كە لە ژێر كۆنترۆڵی هێزەكانی ئۆپۆزیسیۆنی سوریا دابوو.توركیاش كە ئەندانی پەیمانی ناتۆیە رازی نیە و پاڵپشتی ئۆپۆزیسیۆنی سوریا دەكات. لەلایەكی دیكەوە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا رایگەیاند كە نیگەرانە لبەرامبەر پێشهاتەكانی ئیدلب و هێرشە ئاسمانییەكەی سوپای سوریا و كوژرانی سەربازە توركەكان. هاوكات ئەنتۆنیۆ گۆتێرێسی ئەمینداری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان ئەو پەڕی نیگەرانی نیشاندا لە هەمبەر ئاڵۆزبوونی رەوشەكە لە ئیدلب.
