بەهزاد حەوێزی
پەیوەندی حزبی سیاسی بە پرۆسەی هەڵبژاردن بەپێی چەند رەگەزو بنەماو گۆڕاوێك لە وڵاتێكەوە بۆ وڵاتێكی دیكە دەگۆڕێ، ئەوەش زیاتر پەیوەستە بە ئەدای حوكمڕانی و جۆری سیستەمی هەڵبژاردن و سیستەمی سیاسی، هەروەها ئاستی پێشكەوتنی كۆمەڵگە و لایەنی هۆشیاریی تاكەكەس، لەو رووەوە و لەو بابەتەدا بە كورتی تیشك دەخەمە سەر دوو نموونە: وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكاو فەرەنسا.
هنتگتن، سەبارەت بە هەڵبژاردنی ئازاد و راست و دروست ئاماژە بەوە دەداتبۆ ئەوەی پرۆسەی هەڵبژاردن سەركەوتوو بێ و بەئاكام بگات دەبێ ئاستێكی دیاریكراو لە رێكخستنی سیاسی هەبێ، گرفتەكە لە ئەنجامدانی هەڵبژاردن نییە، بەڵكە لە فۆرمەڵەبوونی رێكخستنەكانە1لەلایەكی دیكەوە جیاوازی لەنێوان هەردوو سیستەمی دوو حزبی و فرە حزبی پەیوەندیەكی بەهێزی بە گشت سیستەمی سیاسیش هەیە، لەو بارەیەوە ئارند لیپهارتArend Lijphart ئاماژە بەوە دەدات، كە”سیگمۆند نویمان پێی وایە ئەو سیستەمە حزبیە جیایانە كاریگەری دوور مەودایان هەیە سەبارەت بە پرۆسەی هەڵبژاردن و زیاتریش بۆ پرۆسەی داڕژتنی بڕیاری حكوومەت. ئەو پۆلینكاریە بەپێی ئەو هێڵە-واتە بەگوێرەی ژمارەی حزبەكان- زۆر بەسوود و گەوهەریشە”2 سیستەمی هەڵبژاردن لە وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا رەگێكی دوور و قووڵی هەیە، بۆیە ئەمەریكیەكان شانازی پێوەدەكەن، ئەمەش بۆ ئەو سیستەمە سیاسیەو پیادەكردنی بنەماكانی دیموكراسی دەگەڕێتەوە كە پرۆسەی هەڵبژاردن بەشێكە لەو بنەمایانە.ئەگەر سەرنج بدەین دەبینین”سیستەمی حوكمڕانی وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا سیستەمێكی فیدراڵییە، بەندە بە جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكانی حوكمڕانی، كەواتە لەو سیستەمەدا توانای هاووڵاتی بۆ گوزارش كردن لە راوبۆچوونەكانی لە میانی هەڵبژاردن و لێكدانەوەی هەڵبژاردن، هەردووكیان كاری قورسن.3میكانیزمی كاركردنی حزبە سیاسیەكان لە ئەمەریكا لە چوارچیوەی سیستەمێكە، بریتیە لە: یەكەم:بەرفراوانكردنی جەماوەری دەنگدەران كاتی دامەزراندنی كۆماری ئەمەریكا دەنگدان تەنیا مافی نێرینە سپیپێستەكان خاوەن موڵكوماڵەكان بوو، بەڵام ئەمڕۆ مافی دەنگدان بۆ هەموانە.
دووەم: ئەو پلەوپۆستانەی ركابەریی لە هەڵبژاردنەكانی ئەمەریكا، ئەوەش گۆڕانی بەسەرداهات لە رووی هەڵبژاردنی سەرۆك و پەرلەمانتارو زۆربەی كاربەدەستان.
سێیەم: شێوازەكانی هەڵمەتەكانی هەڵبژاردن، دیارە لەسەردەمی شۆڕشی تەكنەلۆجیاو پەیوەندیكردن ئامرازو میكانیزمەكانی هەڵمەتەكانی هەڵبژاردنیش بەرەوپێش چوون.
لەلایەكی دیكەوە پرۆسەی هەڵبژاردنی بەرپرسانی پلەوپۆستە گشتیەكان سێ بەشە:دەستنیشانكردنی پاڵێوراوەكە پرۆسەیەكی نارەسمیە، پاڵاوتن پرۆسەیەكی رەسمیە، هەڵبژاردن، پرۆسەیەكی رەسمیەو هاووڵاتیان ئەنجامی دەدەن بە تۆماركردنی ئەو ناوانەی هەڵیان بژاردووە4پرۆسەی هەڵبژاردن پەیوەندیەكی گرنگ و كاریگەری بە دەنگدەرو رەفتاری دەنگدەر هەیە، بۆیە لە چوارچیوەی ئەكادیمیای زانستی سیاسەتی ئەمەریكایی دیراسەكردنی رەفتاری دەنگدان لە لكە سەرەكیەكانی بواریرەفتاری سیاسی-Political Behaviorیە، كە رەفتاری رای گشتی و حزبە سیاسیەكان و..تد، دەگرێتەوە، هەروەها بواری رەفتاری سیاسی لكێكی سەرەكیسیاسەتی ئەمەریكایە-American Politics. “یەكێك لەو ئاراستانەی رەفتاری دەنگدان ئاراستەی دەروونی-كۆمەڵایەتیە، تەركیز دەخاتە سەر كاریگەریتەحەزوب-Partisanship واتە شعوری دەروونی بە ئینتیمای حزبی بەسەر بڕیارەكانی دەنگدانی دەنگدەران، ئەو قوتابخانەیەش ناویقوتابخانەی میشیگین-Michiganە”5 كەواتە پەیوەندیەكی پتەو و بەهێز هەیە لە نێوان حزبی سیاسی و پرۆسەی دەنگدان و لێكۆڵینەوە لەسەر خودی دەنگدەر و ئەو فاكتەر و رەهەندانەی كار دەكەنە سەر دەنگدانی لە پرۆسەی هەڵبژاردن، ئەگەر سەرنج بدەین دەبینین پەیوەندی حزبی سیاسی بە پرۆسەی هەڵبژاردن و دیموكراسیی لە وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا نموونەیەكی زیندوو و سەركەوتووە، چوون ركابەریی سیاسی و هاوكوفیی بەشداریی نێوان گشت هاووڵاتیان و چاودێری هاووڵاتیان لەسەر حكوومەت، هاندەدات و زەوینەیان بۆ دەڕەخسێنێ،ئەگەر فەرەنسا وەك نموونەی دووەم وەربگرین، دەبینین حزبە سیاسیەكان و رێكخستنی ژیانی سیاسی لەو وڵاتە بەزۆری لە دابەشكاریی چینایەتی و نەریتە ئاینیەكان سەرچاوەی گرتووە، هەروەها پرۆسەی سیاسی بە گشتی و سیستەمی حزبی بەتایبەتی لە وڵاتێكی وەكو فەرەنسا گەلەك بەرزونزمی بەخۆوە بینیوە.
ئەگەر ئاوڕێك لە رابردووی پەیدابوونی حزبی سیاسی لە فەرەنسا بدەینەوە روون دەبێتەوە، كە حزبە فەرەنسیەكان، ئەوانەی زۆربەی دەنگدەرانیان بۆ ماوەیەكی زۆر دەنواند لە ناوەوە نەشونمای كردووە، واتە پلە بەپلە لە كۆمەڵەكانی نێو دەسەڵاتی یاسادانان، ئامانجی سەرەكی رێكخستنەكانی حزبی لەسەر ئاستی بازنە ناوخۆییەكانی هەڵبژاردن، فەراهەمكردنی هەڵبژاردن بوو یا دووبارە هەڵبژاردنی ئەو ئەندامانەی سەر بە كوتلە یا توێژەكانی دەسەڵاتی یاسادانان بوون لە پەرلەمان، لەلایەكی دیكەوە چەمكی حزبی سیاسی پەیوەست بووە بە سیستەمی سیاسی و كۆمەڵایەتی لە فەرەنسا بۆیە حزب هەبووە لەناوچووەو هی دیكەش دامەزراوە بۆیە مێژووی حزبە سیاسیەكانی فەرەنسا هەویرێكە زۆر ئاو كێشە. بۆ نموونە: لە ساڵی1988 تێكڕای ژمارەی ئەو كەسانەی دەنگیان نەدا زۆر زیادی كرد، گەیشتە لە43.3 % ئەو رێژە بەرزوزۆرەی دەنگ نەدان دوور كەوتنەوەیەكی سەیرە لەو بنكە جەماوەریە ئەودیاردەیە پەیوەستە بە دیاردەیەكی گەورەتر، ئەویش گۆڕانی سیستەمی حزبیە لە كۆتایی حەفتاكان متمانەی دەنگدەران بە هەموو حزبە سیاسیەكان پاشەكشەی كرد، جا دەنگ نەدان دیوێكی گۆڕانی بونیاتگەریی سەرەكیە لە سیستەمی حزبی فەرەنسایی. دیموكراسیەتی فەرەنسا لەسەر فرەیی حزبی و ركابەریی هەڵبژاردن دامەزراوە، هەروەها ئازادی ئۆپۆزسیۆنی سیاسی و ملكەچی بۆ ویستی زۆرینە، لەلایەكی دیكەوە چالاكی حزبە سیاسییەكان و كاریگەریان مەحكومە بە سروشتی سیستەمی سیاسی و حزبی و هەڵبژاردن.چالاكی سیاسی حزبەكان و گرنگیان لە فەرەنسا لە كاتی هەڵبژاردندا بەدیاردەكەوێ، چوون دەستووری فەرەنسی وەزیفەی حزبەكان لە چوارچیوەی پرۆسەی هەڵبژاردن دیاری دەكات. واتە ئیرادەی سیاسی گەل تەنیا لە میانی كارتی دەنگدان لە ماوەی هەڵبژاردن گوزارش لە خۆی دەكات.
ئەگەر سەرنج بدەین دەبینین لە ئەمەریكادا حزبەكان زیاتر بەتەنگ دەسەڵاتەوەن لەوەی چالاكی رێكخستن ئەنجام بدەن، ئیعتیباراتی هەڵبژاردن زۆر گرنگترە لە پرۆسەی بڕیار وەرگرتن لە كۆنگرێس، بەڵام لە كۆمارەكانی پێشووی فەرەنسا نە حزبی سیستمازەكراو نە هەڵبژاردنی شەعبی دەسەڵاتی جێبەجێكردن، بوونیان نەبوو.
سەرچاوە:
1- د.اسامە الغزالی حرب، الاحزاب السیاسیە فی العالم الباحث، عالم المعرفە، الكویت، 1987، ص32.
2- ارنت لیبهارت، الدیمقراطیە التوافقیە فی مجتمع متعدد، ت: زینە، حسنی، معهد الدراسات الاستراتیجیە، بغداد، بیروت، 2006، ص27.
3- ال ساندی مایسل،الانتخابات والاحزاب الامریكیە،ت: خالد غریب، مؤسسە هنداو، القاهرە، 2014،ص16.
4- جابرییل الموند و بنجهام باول، السیاسە المقارنە فی وقتنا الحاضر، ت: عبداللە، هشام، الدار الأهلیە للنشر والتوزیع، المملكە الاردنیە الهاشمیە، عمان، 1988، ص977.
5- ولید بن نایف السدیری، العقلانیە فی سلوك التصویت الانتخابی، مركز الامارات للدراسات والبحوث الاستراتیجیە، دولە الأمارات العربیە المتحدە، أبوظبی، 2012، ص19.
