بەدواداچوون: عەلی بانیشاری
مەترسییەكانی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی كۆرۆنا تادێت زیاتر دەبن، بەگوێرەی ئامارەكان تائێستا ڤایرۆسەكە گەیشتووەتە 28 وڵاتی جیهان و چەند وڵاتێكیش باری لەناكاویان راگەیاندووە. رێكخراوی تەندروستی جیهانی دەڵێت: هەموو ئەو كەسانەی بەهۆی كۆرۆناوە گیان لەدەستداوە هاووڵاتی چینین. هەرچی سەبارەت بە كوردستانیشە حكوومەتی هەرێم بڕیاریداوە هەر عێراقییەك چووبێتە چین لە كاتی گەڕانەوەی پشكنینی تەواوی بۆ دەكرێت. وەزارەتی تەندروستی حكوومەتی هەرێم دڵنیایی تەواو دەدات، كە هیچ حاڵەتێكی كۆرۆنا لە هەرێمی كوردستان بوونی نییە.
رۆژی پێنجشەممە رێكخراوی تەندروستی جیهانی باری لەناكاوی راگەیاند و ئاماژەی بەوەدا ئەو كەسانەی توشی ڤایرۆسەكە بوون پێویستە تا دوو هەفتە نەچنەوە ناو خێزانەكانیان و 14 رۆژی تەواو لە ژێر چاودێری وردی پزیشكیدا بن. هەر بەپێی ئامارەكان تائێستا كۆرۆنا گەیشتووە 28 وڵاتی جیهان كە دواهەمینیان وڵاتی یەمەنە.
وەزارەتی تەندروستی حكوومەتی هەرێم پێنجشەممەی رابردوو لە راگەیەنراوێكدا داوای لە بەڕێوەبەرایەتی تەندروستی پارێزگا و قەزاكان كرد چاودێری خاڵە سنوورییەكان و فڕۆكەخانەكانی هەولێر و سلێمانی بكەن.
هەروەها لە راگەیەنراوەكەدا ئەوەش هاتبووە، لە بنكە تەندروستییەكانی خاڵە سنوورییەكان و فڕۆكەخانەكان پێویستە هەر گەشتیارێك كە لە چینەوە دێت جیابكرێتەوە و پشكنینی بۆ بكرێت. لە ترسی بڵاوبوونەوەی كۆرۆنا رۆژی شەممە فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی هەولێر چوار هاوڵاتی چینی گەڕاندەوە ئیمارات.
د.دلاوەر عەلائەدین دەڵێ: ڤایرۆسی كۆرۆنا یەكێكە لە دەیان جۆرە ڤایرۆس، لە بەكتریا زۆر جیاوازن بۆیەش بەئەنتی بایۆتیك ناكوژرێن. پێی دەگوترێ كۆرۆنا، چونكە لە ژێر میكرۆسكۆپی ئەلیكرتۆنیدا شێوەكەی لە تاج دەچێ.
دەشڵێت: كۆرۆنا چەند جۆرێكی هەیە و نەخۆشی جۆراوجۆر لە مرۆڤ و گیانەوەرانی دیكە پەیدا دەكەن، بەڵام ئەوی ئێستا كە رەنگە لە گیانلەبەرانی دیكە بەربڵاوبووبێ، بەڵام بازی داوەتە نێو مرۆڤ. واتە مرۆڤ یەكەمجارە تووشی دەبێ و هێشتا بەرهەڵستی سروشتی لەنێو كۆمەڵگادا.
پاش ئەوەی وەزارەتی تەندروستی ئێران دوای لە هاوڵاتیانی وڵاتەكەی كرد سەردانی هەرێمی كوردستان نەكەن وەزارەتی تەندروستی حكوومەتی هەرێم رایگەیاند: هیچ حاڵەتێكی ڤایرۆسی كۆرۆنا 2019-NCoV لە هەرێمی كوردستان بوونی نییە، لەگەڵ بەردەوام چاودێریكردن و كاری پێویستی خۆپارێزی ئەنجام دەدرێت، لە هەمان كاتدا كەس ناتوانێ بوونی ئەم نەخۆشییە پشت ڕاست بكاتەوە جگە لە ڕێكخراوی تەندروستی جیهانی WHO و وەزارەتی تەندروستی حكوومەتی هەرێمی كوردستان نەبێت”.
د.دلاوەر دەشڵێت: كۆرۆنا ڤایرۆس بەو ئاستە كوشندە نییە كە خەڵك لێی دەترسێ، زۆرینەی هەرە زۆری خەڵك (بەتایبەتی لاوان و ئەوانەی لەش ساغن) كە تووش دەبن رەنگە هەستی پێ نەكەن، وەیان نەخۆشیەكی سووك دەیانگرێ و چاك دەبنەوە بەبێ ئەوەی بزانن كۆرۆنا بووە”. دەشڵێت” كەمینەیەكی بچووك بە هۆكاری جیاواز نەخۆشییەكە بە قورسی دەگرن و لە نێو ئەوانیشدا كەمینەیەكی زۆر بچووكتر دەمرن، لە نێو ئەوانەشدا خەڵكی پیر و ئەوانەی كۆئەندامە هەناویەكانی لەشیان باش كارناكات چانسی چاكبوونەوەیان كەمترە. نیووە زیاتری نەخۆشەكانی بە قورسی گرتوویانە تەمەنیان لە سەرووی شەست ساڵییەوە بووە”.
رۆژی هەینی دەنگۆی ئەوە بڵاوبوویەوە یەكەم حاڵەتی توشبوون بە ڤایرۆسی كۆرۆنا لە عێراق تۆماركراوە، پاش چەند كاتژمێرێك حكوومەتی عێراق رایگەیاند: هیچ هاوڵاتییەكی عێراقی لە ناوخۆ و دەرەوەی تووشی كۆرۆنا نەبووە”. هەر هەمان رۆژ وەزارەتی ناوخۆی حكوومەتی هەرێمی كوردستان داوای لە هاونیشتیمانیان كرد سەردانی وڵاتی چین نەكەن. تائێستا 7 وڵات داوای لە هاوڵاتیانی خۆیان كردووە سەردانی چین نەكەن.
د.لاوەر عەلائەدین باس لە چۆنییەتی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی كۆرۆنا دەكات و دەڵێت: ڤایرۆسەكە لە سیپەلاك و بۆڕیەكانی هەناسەدایە، لەگەڵ هەناسەدان، قسەكردن، كۆخە، پژمین دەپڕژێتە دەوروبەر. ماوەی چەند رۆژێك هەتا دوو هەفتەی پێدەچێ هەتا نیشانەی نەخۆشی لە نەخۆشێكی نوێدا بەدەر دەكەوێ. كێشە ئەوەیە كە زۆربەی هەڵگرانی ڤایرۆس ئاگایان لێی نیە كە دەیگرن و پێش ئەوەی نیشانەكانی نەخۆشیەكەیان لێ هەڵبدات بڵاوی دەكەنەوە.
ناوبراو باس لە هۆكاری سەرهەڵدانی ڤایرۆسەكە لە چین دەكات و دەڵێت: ژمارەی دانیشتوانی زۆرە و خەڵك و باڵندە و ئاژەڵ و گیانەوەری دیكە زۆر لەیەكەوە نزیكن، جا لەرێگەی بەخێوكردنەوە بێ وەیان خواردنی ئەو جۆرە گیانەوەرانە. زۆر لە ڤایرۆسە كوشندە و درمەكانی پێشووش هەر لەوێ سەریان هەڵداوە. ئەوجارەشیان، نیوەی نەخۆشەكانی مانگی دیسەمبەر پەیوەندیەكیان بە لە ماركێتی گیانەوەران وەیان خواردنی گیانەوەری ئاوی هەبووە.
بەپێی دوایین ئامار ژمارەی توشبوون بە ڤایرۆسی كۆرۆنا زیاتر لە 12 هەزار كەسی تێپەڕ كردووە و نزیكەی 60 ملیۆن كەس لە چین مەترسی ڤایرۆسەكەیان لەسەرە. لیژنەی تەندروستی چین دەڵێت: بەهۆی ڤایرۆسەكەوە تا ئامادەكردنی ئەم بەدواداچوونە 305 كەس گیانیان لەدەستداوەو 243 تووشبوویش چارەسەریان وەرگرتووە وچاكبوونەتەوە .
میدیاكانی توركیا ئەوەیان بڵاوكردووتەوە بۆ رێگری لە بڵابوونەوەی زیاتری ڤایرۆسەكە بەرپرسانی چین لە چەند رۆژی رابردوودا داوایان لە توركیا كردووە 200 ملیۆن دەمامكیان بۆ رەوانە بكەن.
لەبارەی بنبڕكردنی ڤایرۆسەكەشەوە د.دلاوەر عەلائەدین ئاماژە بۆ ئەوە دەكات ڤایرۆسەكە زۆر بڕ ناكات و لە كۆتاییدا بە رێگەی جیاوازەوە رێگەی لێ دەگیردرێت. بۆیە مرۆڤایەتی لە مەترسیدا نییە. لە ئێستادا هەتا دۆزینەوەی ڤاكسین یان چارەسەر، باشترە خۆت بپارێزی.
ئەو چەند ئامۆژگارییەكی بۆ خۆپاراستن لە كۆرۆنا هەیە لەوانەیش:
دووركەوە لەوانەی نەخۆشن، پاكوخاوێنی و دەستشووشتن گرنگن. كە تێكەڵاوی خەڵكت كرد، هەوڵدە دەست لە دەم و لوت و چاوت مەدە. لە جیاتیان كلینیكس بۆ ئەو مەبەستان بەكاربهێنە هەتا ئەو كاتەی دەست دەشۆیت وەیان تەعقیمی دەكەیت.
خەڵك ماچكردن، تۆقەكردن باش نین. تێكەڵاوی خەڵكی زۆر لە ژووری داخراوی بچووكدا باش نییە.
لەكاتی تێكەڵبوون، هەناسەی بەرامبەر هەڵمەمژە، تۆزێك دوورەپەرێز بە، بەتایبەتی خۆت لەوانە بپارێزە كە دەكۆخن و دەپژمن.
4- لەش ساغی، ئاو خواردنەوە، خواردنی باش، وەرزش، چوونە بەر هەوای فرێش، هەموویان هاوكاریت دەكەن.
رێكخراوی تەندروستی جیهانی WHO نیشانەكانی ڤایرۆسی كۆرۆنای دیاریكردووە لەوانە: سەرئێشە و هیلاكی، بەربوونی ئاوی لووت، تالێهاتن لە سەرووی 38 پلەوە، كۆكەی قورس، هەناسەتووندی، ئازاری ماسولكەكان.
گۆران عەبدوڵڵا، دكتۆرا لە سیستمی تەندروستی نێودەوڵەتی دەڵێت: جیهان و ناوچەكە لەبەردەم هەڕەشەیەكی تەندروستی گەورەدایە و ڤایرۆسی كۆرۆنا بە خێرایەكی ترسناك بڵاوبووەتەوە”.
دەشڵێت: پزیشك و كارمەندە خۆشەویستەكان، تكایە ئاگاتان لە خۆتان بێ، ئێوە سەرمایەیەكی گەورەن بۆ هەموومان و بێ ئێوە كوردستانەكەمان نەخۆش دەكەوێ. تكایە دەستكێش و دەمامك بەكاربهێنن. تكایە خەڵك و هاوڵاتیان هۆشیاربكەنەوە. تكایە سەروی خۆتان ئاگاداربكەنەوە ئەگەر گومانی ڤایرۆسەكەتان لە نەخۆشەكانتان كرد”.
ئەو پزیشكە داواش لە رۆژنامەنووس و میدیایی كوردستان دەكات ئەم هەفتەیە زانیاری و هۆشیاری و ئامۆژگاری بۆ پاراستنی گیانی هاونیشتیمانیان لەسەر ڤایرۆسی كۆرۆنا بڵاوبكەنەوە.
