بەهزاد حەوێزی
بەردەوامیی و بەربڵاویی خۆپیشاندانەكانیتشرینی یەكەمی2019لە عێراق هەرچەندە وەك بزاوتێكی جەماوەریی ئاڵۆزو زۆر روون نییە، بەڵام لە چەند تەوەرێكدا نیشانە و ئاماژەی نوێ لە دوو دیوی جیاوازدا هەڵدەگرن، یەكەمیان: داوا و خواستەكانی شەقام، دووەم: دەستی رێكخراوەیی-سیاسی -دەسەڵات بەمەبەستی بەدیهاتنی ئەو ئامانجانەو یەكلاكردنەوەی قەیرانەكە، جگە لە رۆڵی بكەرە هەرێمایەتی و نێودەوڵەتیەكان لەو جوگرافیا دیاریكراوەی خۆپیشاندانەكان. تەوەری یەكەم پەیوەندی بە چینی دەسەڵاتدارەوە هەیە، بەتایبەتی دەسەڵاتی جێبەجێكردن و كەسی یەكەم سەرۆكی ئەنجوومەنی وەزیران، ئەوەبوو لە هەنگاوی یەكەم لادرا، بەڵام ئایا لادانی عەبدولمەهدی كارێكی راست بوو؟یەكەم: ئەو بڕیارە پەلەی لێكرا، دووەمیش جێگرێكی دیاریكراوی نەبوو هەرچەندە بەپێی دەستوور ئاماژە بەو حاڵەتە كراوە-واتە تائێستا دیار نییە كێ دەپاڵێورێ، چونكە تارادەیەك ئەستەمە لە نێوان شەقام و كوتلە سیاسیەكانا بەتایبەتیشیعەبە پێی پرەنسیپی تەوافوق و هاوسەنگییەكی سەددەرسەد ئەو كێشەیە چارەسەر بكرێ.
تەوەری دووەم، هەمواركردنەوەی یاسای هەڵبژاردنە، كە زیاتر جەخت دەكرێتە سەر بێلایەنی كۆمسیۆن و ئەندام و بەرپرسانی، بەڵام ئایا ئەوە بەئاسانی دەكرێ و رێی تێدەچێ بەتایبەتی لەرووی پراكتیكەوە؟.
تەوەری سێیەم:دەستتێوەردانی دەرەكییە، كە كێشەیەكی كەوناروفرەرەهەندە، جگەلەوەی پەیوەستە بە خودی سەردەمی گۆڕانكاریەكانی سیستەمی سیاسی لە عێراق پاش ساڵی2003وە، واتە لە رووی هۆكار و دەرەنجامەوە كاریگەری هەیەوبەردەوامیشە لەسەر بونیاتنانی سیستەمەكە بە هەموو رەگەزەكانیەوە لەوانە:سیاسی، رێكخستن، ئابووری.
تەوەری چوارەم: پرسی گەندەڵی، ئەوەش دەوەستێتە سەر چەندین هۆكار وەك نەبوونی بناغەیەكی پتەوی دامودەزگایی و لێهاتوویی و..تد، كە بەدەوری خۆی رەگەزێك یاموئەشیرێكی شكستپێهێنانی حوكمڕانێـی باشەحەوكەمەشانبەشانی شەفافیەت و سەروەریی یاساوپرسی لێپێچینەوە.
تەوەری پێنجەم: حزبەسیاسیەكان، رۆڵیان لە پاشەكشەپێكردنی ئەزموونیی دەوڵەتداریی بە رێگەیەكی راستودروست و ململانەی بەتین و هەمەلایەنەی ئەو ئاراستە سیاسیانە و ئاوێتەبوونیان بە ئایدیۆلۆجیای تایەفەگەریی و دینی.
تەوەری شەشەم: بێكاریی و خزمەتگوزاریی، كە چین وتوێژی بەربڵاویی خەڵك پێوەی دەناڵێنن لەوانە دەرچووانی كۆلێژوپەیمانگاكان و شاروشارۆچكە پەراوێزكراوەكان.
تەوەری حەوتەم: رەتكردنەوەی ئەو فۆرمەی پشككاریی لەنێوان هێزە سیاسیەكان و پێشخستنی بەرژەوەندی بەرتەسكی حزبی- سیاسی و دوورخستنەوەی هەژموونی دەرەكی و ئیسلامی سیاسی.
لەو تەوەرانەوە بەدیار دەكەوێت قەیرانی حوكمڕانی هەیە، قەیرانەكەش فرە لایەنەوپێویستی بەچارەكردنی هەمەلایەنەش هەیە، لەلایەكی دیكەوە دەرهاویشتەكانی ئەو دواییەی ململانەكان لەسەر هەردوو ئاستی نێوخۆیی و دەرەكی سەبارەت بە رەوشی عێراق ئەوە دەسەلمێنن، كە بە گوێرەی ئەو كێشەوگیروگرفتانەی ئاماژەمان پێدان، چەردەیەكی نوێ بەڕێوەیە بۆ ئایندەی عێراق بە دیوە نەرێنی و ئەرێنیەكانیەوە، كە خۆی لەو رەهەندە پرسیارانە دەبینتەوە:
سیستەمی سیاسی لە عیراق بەپێی دەستوور دەوڵەتێكی ئیتیحادی فیدراڵییە، ئایا ئەو فۆرم و شێوازە دەسكاری دەكرێ؟ئەگەر بكرێ ئایا بەرەو مەركەزی دەچێ یا هەنگاوێك بەرەو پێشتر بەرەو كۆنفیدراڵی؟.
ئایا ئەو سیغە تەوافوقیە سیاسیەی هەیەو پەیڕەو دەكرێ بۆ عێراقێكی فرە نەتەوەوئیتنی ومەزهەب گونجاوولەبار بوو؟ ئەگەر لەبار بوو، ئەی گیروگرفتەكانی و ئەو كێشانە چین؟ئەگەر شیاو نەبوو ئەی چارەسەر چییە؟.
ئایا عێراق وەك دەوڵەت و موئەسەسات دەكەوێتەوە سەر پێی خۆی؟لەرێگەی هەڵبژاردن و پێكهێنانی حكومەتێكی نوێ دەستبەكار دەبێـتەوە بەشێوەیەك جیاواز لە جاران؟یا ئەستەمەو روو لە گێژەنێكی نادیار دەكات و نزیكە شەڕی نێوخۆیی لێ وەبەردێ؟ ئایا رێكخراووحزبە سیاسیەكانبەتایبەتی شیعەدان بەهەڵەی بەشداریكردن و هەڵسوڕاندنی دامودەزگاكانی دەوڵەت دەنێن و جارێكی دیكە بە سەربەخۆیی ئایدیۆلۆجیاوئەقیدەی سیاسیان دادەچنەوە؟ئایا ململانەی نەوەی كۆن و نوێی نێو چوارچیوەی ئایدیۆلۆجیای ئەقیدەیی شیعەگەریی دەرەنجامی دەبێ لەو جوگرافیای خۆنیشانداندا، لە دەوڵەتی دینیەوە بۆ دەوڵەتی مەدەنی؟ ئایا دەستتێوەردانی دەرەكی و رۆڵگێڕانی دەوڵەتانی هەرێمایەتیئێران و توركیاوسعوودیەودەوڵەتانی نێودەوڵەتیوڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكاورووسیاوبەریتانیاجگە لە وڵاتانی یەكێتی ئۆروپاورێكخراوە نێودەوڵەتیەكانی وەك ئەنجوومەنی ئاسایش و نەتەوە یەكگرتووەكان، عێراق بەلایەكدا دەبەن لەبەرژەوەندی نەتەوەوپێكهاتەكانی بێت لەبری دەوڵەتی دینی دەوڵەتی مەدەنی بێ؟هەروەها دوورخستنەوەی سەنگی ستراتیجی عەرەب- شیعە لە حوكمڕانیدا؟.
ئایا بەرنامەی نوێ لەئارادایە بۆ كۆتایی هێنانی بنبڕ بەو قەیرانانە لەرێی دابەشكردنی عێراق بۆ سەر سێ دەوڵەتی جیاكورد،شیعە، سوننە؟ ئایا كاتی ئەوە نەهاتووە كۆمەڵە چەمكێكی وەكو: شوناس، شەرعیەت، سەقامگیریی سیاسی، فرەیی سیاسی، دەستاودەستكردنی ئاشتیانەی دەسەڵات، سەربەخۆیی قەزا، بەشداریی سیاسی، ئیندیماج، دابەشكاریی، بە شێوەیەكی ئەقڵانی و مەنتیقیانە شیبكرێنەوە، كە خودی جومگە سەرەكیەكانی حوكمڕانیی و سیستەمی سیاسی دەگرتەوە؟ ئایا كۆتایی ئەو قەیرانە بەكۆدیتایەكی سەربازی یەكلادەبتەوە؟ یا ئەو گریمانەیە دوورەورێی تێناچێ؟ عێراق وەكو دەوڵەتێك لە رووی بونیات و قەوارەوە داهێزراوە، بونیاتی دامودەزگایی، قەوارەی سیاسی و سەروەریی، داخوا لە سایەی ئەو رەوشە قەیراناویە لەسەر ئاستی ناوخۆو هەرێمایەتی و نێودەوڵەتیەدا ئایندەی عیراق بە چی دەگات و كێ ئەو چارەنووسە بەیان دەكات؟ ئایا سەفقەی سەدەی ترامپ، چی بۆ ئەو ناوچەیەو عیراق و گەلی كورد پێیە، ئایا ئەو قەیرانە بەرەو بنبڕكردن دەبات؟ كەواتە بونیاتنانی دەوڵەتێكی نوێ بەرهەمی كۆششێكی بەربڵاووبەردەوامە، كە لە بینینێكی ستراتیجی روون و راست و ئەكتیڤ سەرچاوەی گرتبێ، سەركردەی لێهاتوو جڵەوی بگرنەدەست، بەڵام ئەزموون دەریخست ئەو پێوەرانە بەكارنەهاتوون و بەكاریش نایەن. بۆ ئایندەیەكی سەقامگیرورۆشن بۆ عێراق وەكو دەوڵەت پێویستە ئەو رەهەندە نوێیانە بەوردی بخوێنرێنەوەوكاریان لەسەر بكرێ، پێویستە بگەڕێنەوە بۆ بنەماكانی دامەزراندنەوەی دەوڵەتی عێراق، بۆ رۆڵی راستەقینەوسەنگی ستراتیجی هەر نەتەوەوەپێكهاتەوكەمینەیەكی ئیتنی، پێویستە سەرلەنوێ ئەو پرەنسیپانە دابڕێژرێنەوە بۆ بونیاتنانی دەوڵەتەكە بەگوێرەی سەردەمی ئەمڕۆ و پێگە و تایبەتمەندی هەر هەرێمێك و سەنگی هێز و تایبەتمەندیی لایەنە سیاسیەكان.
