خەبات: تریفە ئازاد
یەكێك لە رێگەكانی سەركەوتن بەسەر هەر كۆسپ و كێشەیەكدا هەبوونی زانیاری بەرفرەوان لەسەر ئەو كێشەیەیە واتا چەند تاك بەرامبەر بابەتەكان خاوەن زانیاری و رۆشنبیری بێت بە هەمان رادە دەتوانێت بەسەریدا زاڵ بێت. بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژیش هەر بەو رێگەیە سەركەوتوو دەبێت و كۆمەڵگە و حكومەت و رێكخراوەكان دەبێت هەوڵەكانیان لەو رێگەیەدا چڕبكەنەوە. لە هەفتەی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژیدا ئافرەتان بیرورای خۆیان لەوبارەوە دەخەنەڕوو. پێشكەوتنی مەدەنی جۆر و شێوازەكانی توندوتیژی گۆڕیوە ناسك سەعید، ئەندامی مەكتەبی سكرتاریەتی یەكێتی ئافرەتان لە بارەی هەفتەی بەرەنگار بوونەوەی توندوتیژی گوتی: پرسی توندوتیژی پرسێكە راستەوخۆ كاریگەری لەسەر هەموو تاكەكانی كۆمەڵگە هەیە لەنێو كۆمەڵگەشدا ئافرەت زیاتر دەكەوێتە ژێر كاریگەرییەوە، لەنێوەندی جەنگ و پاش جەنگەكانیش لە هەموو رەهەندەكانەوە ئافرەت و مناڵ كارەكتەری قوربانیدەری جەنگەكانە. لەم سۆنگەوە دەبینین هەر كاتێك ئاسایشی نیشتمانی كەوتە مەترسییەوە ژیانی ئافرەتانیش دەچیتە قۆناغێكی مەترسیدارەوە و رووبەڕووی شێوازەكانی توندوتیژی دەبنەوە وەك توندوتیژی سێكسی، دەروونی و جەستەیی و جۆرەكانی دیكە. بۆ كاردانەوەی ئەو حاڵەتە توندوتیژیانەی روودەدەن دەبێت هەمیشە ئافرەت ئامادەسازی خۆی بكات و رۆڵی سەرەكی ببینن لە هۆشیاركردنەوەی كۆمەڵگە لە ئەگەری روودان یان رێگریكردن لە حاڵەتەكانی توندوتیژی بۆ ئەوەی ئەگەر تووشی توندوتیژی بوونەوە كاریگەری خراپ لەسەر دەروونیان بەجێنەهێڵێت. هەرچەندە ئەم حاڵەتەش ئەستمە لەهەموو ئافرەتێكدا وەك یەك بێت بەو مانایەی هیچ مرۆڤێك لە ڕووی بەهێزی دەروونییەوە لە یەك ئاستدا نییە هەتا بتوانرێت لە هەموویاندا باری دەروونیان جێگێر بێت یاخود كاریگەری نەرێنی دروست نەكات. لەكاتی ئاسایشی نیشتمانیدا ئافرەتان ڕۆڵی بەرچاویان هەیە لە گەیاندنی ئاشتەوایی كۆمەڵایەتی ئەمەش فاكتەری بنەڕەتییە بۆ نەهێشتنی جۆرەكانی توندوتیژی. دەبێت ئافرەتان هۆشیاربن لە بەرامبەر جۆر و مۆدێلەكانی توندوتیژی بۆ ئەوەی ژیانیان پارێزراو بێت. كاتێك كۆمەڵگە هۆشیار بێت لە پاراستنی مافەكانی مرۆڤ لەو چوارچێوەیەشدا مافی ئافرەتانیش دەپارێزرێت. بۆ بنبڕكردنی ئەو حاڵەتانەش لە هەموو كایە و سێكتەرەكاندا سەرەتا فكری توندوتیژی و توندەڕەوی رێگری لێبكرێت و نەهێڵدرێت بكرێتە فەرهەنگ بۆ ئەوەی هەموو تاكەكانی كۆمەڵگە لە ژیانێكی دوور لە توندوتیژی بژین. لە دەستپێكی ئەو رێگریانەش دەبێت ئافرەتان وەك دایك رۆڵیان هەبێت لە پەروەردەكردنی تەندروستی مناڵەكانیان و هەمیشە هزریان بە چەمكی لێبوردن و خۆشەویستی پڕبكەن، ئەم كارە یارمەتیدەرە بۆ دوورخستنەوەی تاكی شەرانگێز لە كۆمەڵگە و خێزانەكان، كە دواجار سەرجەم كۆمەڵگە سودمەند دەبن لەم كارەكتەرە بەهێزانە. لە هەرێمی كوردستاندا رێژەی بەرزبوونەوە و جۆرەكانی توندوتیژی ساڵانە گۆڕانكاری تێدا دەبێت، دەتوانین بڵێین ئەگەرچی كۆمەڵگە بەرەو كرانەوە و پێشكەوتن دەچێت، بەڵام دروستبوونی مۆدێلی نوێی توندوتیژییەكان بووەتە هۆكاری بەرزبوونەوەی رێژەی توندوتیژییەكان. بەپێی ئامارەكانی ئەمساڵ لەناو جۆری توندوتیژییەكان ئاماری خۆكوشتن ئاماژەیەكی ترسناكە بە تایبەت لە تەمەنی هەرزەكاریدا، چونكە ئەو تەمەنە دەبێت زیاتر لە ژێر چاودێری و رێنمایی خێزانەكاندا بن بەتایبەت ئەگەر بیندرا تووشی گۆشەگیری و تەنهایی بوون، ئەم جۆرە كەسانە نابێت پشتگوێ بخرێن، بەڵكو پیویستی بە نزیكبوونەوە و تێگەیشتنی زیاتر هەیە بۆئەوەی لەو بارە دەروونییە خراپە رزگاربكرێن و بخرێنەوە سەرباری پێشووی دەروونی ئاسایی خۆیان. ئەركی رێكخراوەكان لەكەم كردنەوەی توندوتیژی ناسك سەعید لە درێژەدا دەڵێت: راستە گرفتە كۆمەڵایەتی و ئاریشە جیاوازەكان فاكتەرێكی سەرەكین بۆ ئەوەی رێژەی توندوتیژی بەرز بێتەوە، بەڵام گرنگە ئاماژە بۆ رۆڵی بەرچاوی رێكخراوەكانی ئافرەتان و ژنان بكەین كە توانیویانە كاریگەرییان لەسەر كەمبوونەوەی رێژەی توندوتیژی هەبێت بەو مانایە ئەگەر ئەو رێكخراوانە نەبوونایە ئێستا رێژەكان زۆر لەوە زیاتر دەبوون، بۆ نموونە ئێمە لە یەكێتی ئافرەتانی كوردستان رۆژانە ئەو كەیس و ئاریشانە دێنە لامان بێگومان لە تەواوی ئەنجومەن و ناوەندەكان بە مەكتەبی سكرتاریەتیشەوە، جێگەی خۆشحالییە كە توانیومانە هاوكارێكی باش بین بۆ چارەسەركردنی كێشەكانیان و گەرانەوەیان بۆ باری ئاسایی ژیانی خۆیان، ئەمەش هەروا بە ئاسانی دەستبەر نابێت بەڵكو لەگەڵ پشوودرێژی و بەدواداچوونی ئەو ئافرەت و خێزانانە دروستبووە كە داوای چارەسەركردنی كێشەكانیان دەكەن. لەم كارەی ئێمەشدا تەنها ئامانجمان گەڕاندنەوەی خۆشبەختی و ئاسوودەییە بۆ خێزانەكان و كەمكردنەوەی توندوتیژیی و بەرجەستەكردنی ئاشتەوایی كۆمەڵایەتی و تێكنەچوونی شیرازەی خێزانی كۆمەڵگەكەمانە. گرنگی و رۆڵ و بایەخی هەڵمەتی بەرەنگاربوونەوەی تووندوتیژی دژ بەئافرەتان ئاڤان فارس، چالاكوانی مەدەنی و رۆژنامەنووس گوتی: ئەوەی گرنگە و دەمەوێت لە سەرەتای قسەكانم تیشكی بخەمەسەر ئەوەیە كە بوونی هەڵمەتێكی فراوان بۆ بەرەنگاربوونەوەی تووندوتیژی دژ بە ژنان زۆر پێویستە و جێگەی بایەخ پێدانە، لەگەڵ ئەوەشدا بە رای خۆم وەك رۆژنامەنووسێك كە ساڵانێكی زۆرە لە بواری یەكسانی و مافی ژنان و جێندەر كاردەكەم، پێشنیار دەكەم هەڵمەتەكانی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژ بە ژنان و خێزان هەڵمەتی درێژخایەن و بەردەوام بێت، تەنها 16 رۆژ بەس نییە بۆ پرسێكی وەها گرنگ و پەیوەست بە ژیانی تاك بە تاكی كۆمەڵگەی كوردستان. بۆ ئەو پرسە گرنگە پێویستمان بە هەڵمەتی درێژخان و بەردەوام هەیە، جگە لەوەی زۆر گرنگە ئەو بابەتانەی پەیوەستن بە خۆشەویستی و پێكەوەژیان و یەكسانی جیندەری لەنێو پرۆگرامەكانی قۆناخی بنەڕەتی تا خویندنی باڵا هەبێت، چونكە هەر بابەت و بوار و پرسێك گرفت و كیشەی تێدا هەبێت، پێویستە بە بەردەوام باس و خواسی هەموو سەكۆی وتوویژ و دیبەیت و كۆنفراسەكان بێت، بەشێوەیەكی نەرم و ئاشتیانە قسە لەسەر ئەو پرسە بكەین و هەوڵبدەین بەشێوەیەكی زانستییانە و ئەكادیمایانە تویژینەوە و راپرسی لە بارەی ئەو پرسە بكەین. ئاشكرایە خەباتی رێكخراوەكانی ژنان و هەوڵی تاكە كەسی كەسانی خەمخۆر و تیگەیشتوو بۆ پرسی یەكسانی بۆ ئەو پرسە رەنگدانەوەی ئەرێنی هەبووە بەسەر زۆرێك لە بابەتەكانی تایبەت بە پرسی یەكسانی، لەگەڵ ئەوەش لە ئێستادا بەهۆی كرانەوەی زیاتری كۆمەڵگە و زیادبوونی ئامرازەكانی راگەیاندن و وێستەگەكانی ئاڕاستەكردنی كۆمەڵگە، كاركردن لە بابەتی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژ بە ژنان ئاسانترە، تەنها پێویستمان بە كەسی راستەقینە و پێگەشتوو و تێگەشتوو بەو پرسە هەیە، كە بە دروستی باوەڕیان بە پرسی یەكسانی هەبێت. ئەگەرچی تا یەك كەیسی ژن كوشتن هەبێت لە كرودستان، ئێمە نابێ بوەستین لە بەرەنگاربوونەوەی تووندوتیژی دژ بە ژنان، لەگەڵ ئەوەشدا گەشبینم و هەوڵی زۆر باش هەیە بۆ چەسپاندنی یەكسانی، ئەوەی كاریگەری گەورەی هەیە بەسەر ئەو بابەتە هەبوونی ژنانی بە ئەزموون و تێگەشتووە بە پرسی ژن لە ناوەندی بڕیار و دەسەڵاتی یاسادانان، چونكە گۆڕانكاری گەورە لە یاساوە دروست دەبێت، هەبوونی یاسای سەردەمی و مەدەنییە بۆ پیادەكردنی یەكسانی و نەهێشتنی زوڵم و چەوساندنەوەی ژن. لەگەڵ هەموو ئەوانەش ئەوەی زۆر جیگەی هەڵوەستە لەسەركردنە، ئەوەیە كە پێویستە ژنان و پیاوان بەیەكەوە رووبەڕووی تووندوتیژی خێزانی ببنەوە، چونكە لە كاریگەرییەكانی تووندوتیژی تەنها ژن زەرەرمەند نییە، بەڵكۆ پیاوانیش پروشكی ئەو زیانانەیان بەردەكەوێت. پێویستە بەقۆناغی جیا جیا لە رێگەی یاسا و پەروەردە و ئایین هەوڵی كەمكردنەوەی توندوتیژی بدرێت ئاواز شێرزاد، چالاكوان لە بواری ئافرەتان لەو بارەوە رایوایە كە: دیارەهەموو ساڵێك لە پێناو نەهێشتنی توندوتیژی و جیاوازی رەگەزێتی ، هەڵمەتێك رادەگەیەنەندرێت بە ناوی هەفتەی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی و لەم هەڵمەتەدا ڕێكخراوەكانی ئافرەتان هەوڵدەدەن لەماوەی ئەم هەڵمەتەدا بە هەماهەنگی لەگەڵ بەڕێوەبەرایەتییەكانی توندوتیژی ئافرەتان و خێزان زۆرترین هۆشیاری بڵاوبكەنەوە لە ڕێگەی وۆركشۆپ و سیمیناری جیاجیا، كە ئەمە دەورێكی زۆری بینیوە لە هۆشیاركردنەوەی هەم ئافرەت و هەم پیاو لە كۆمەڵگەدا، بەڵام لە هەمان كاتدا و بە رای من ئەمە بە تەنیا بەس نییە و دەوری تەواوی نەبینیوە لە نەهێشتنی توندوو تیژیدا، بۆیە لێرەوە ئەركی رێكخراوەكانی ئافرەتانە بە تایبەتی، كەوا لە رێگەی حكومەت و دا مودەزگاكان پڕۆژەی باشتر و جدیترمان هەبێت بۆ ئەو بابەتە لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا توندوتیژیەكان بە رادەیەكی بەرچاو كەمیكردووە ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ دروستبوونی ئەڵقەی تێگەیشتن لە نێوان هەر دوو رەگەزدا و بە تەنیا ئەو هەڵمەتە بەس نییە بۆ نەمانی توندوتیژی، بەڵكو پێویستی بە هەڵمەتێكی هەتا هەتاییە. خۆشبەختانە تا دێت كۆمەڵگای كوردی خەریكە بە ئاڕاستەی یەكتر قبوڵكردن و رێزگرتنی یەكتری هەنگاو دەنێت چارەسەرییەكان زۆرن، بەڵام دەبێت سەرەتا هۆكارەكانی بوونی توندوتیژی لە كۆمەڵگەكەمان پەنجەیان بخرێتەسەر و دیاری بكرێن بە قۆناغی جیا جیا هەوڵی كەمكردنەوەی بدرێت لە رێگەی یاسا و پەروەردە و ڕێنمایی ئایینی و گەیاندنی پەیامی ئایینی ئیسلامە وەكو خۆی سەبارەت بە ئافرەت، بەو پێیەی ئێمە میللەتێكی زۆرینەمان موسوڵمانین بە تەئكید بە گرنگییەوە دەڕوانینە دین و پەیامی ئایینی دەكرێت بكرێتە تەوەرێكی ڕێكخراو لە ڕوانگەی شەرعەوە لەسەر ماف و دەستكەوتەكانی ئافرەت لەكۆمەڵگادا.
