رزگار عەبدال مەحمود
یاسا بۆ رێكخستنی بوارە جیاجیاكانی ژیانە، یەكێك لەو بوارانەی كە هەموو وڵاتانی جیهان بایەخیان پێداوە و بەیاسا هەوڵی پارێزگاریكردنیان داوە، بواری ژینگەیە، چونكە رەفتارە بەردەوام و خۆپەرستەكانی مرۆڤی ئەم سەردەمە بۆتە هۆكاری تێكدانی ژینگە بەشێوەیەك ببێتە مەترسی بۆ ژیانی ئێستا و داهاتووی مرۆڤایەتی.
یەكێك لە دیاردە نا تەندروستەكان، بەكارهێنانی مادەی نایلۆنە بە شێوەیەكی گشتی و كیسەی نایلۆن بە شێوەیەكی تایبەتی، بەشێوەیەك كە رێكخراوە جیهانییەكان پێشبێنی ئەوە دەكەن بەهاتنی ساڵی 2050 ژمارەی كیسە پلاستیكییەكان زیاتر دەبێت لە ژمارەی ماسی دەریاكان و زانایان سەلماندویانە كە ئەم مادەیە بۆ ماوەی100- 500 ساڵ لەناو خاكدا ناتوێتەوە و هۆكاری كارتێكردنی نەگەتیڤانەی هەیە لەسەر زیاتر لە 700 جۆری ئاژەڵ، هەروەها كاریگەرییەكی ناراستەوخۆی هەیە لەسەر گەرم بوونی پلەی گەرمای زەوی، لەهەموو مەترسییەكانی گرنگتر ئەوەیە مادەی نایلۆن سەرچاوەی زۆر نەخۆشییە بۆ مرۆڤ، لەوانە نەخۆشییەكانی شێرپەنجە. زۆربوونی بەكارهێنانی كیسەی نایلۆن رۆژ بە رۆژ لە هەڵكشان دایە، بۆ نموونە وڵاتێكی وەكو میسر ساڵانە 12 ملیار كیسە بەكاردێنێ. ئەمەش وای كردووە كە زۆرێك لە وڵاتان رووبەرووی ئەم مەترسییە ببنەوە و هەوڵەكانیان بە یاسا و بڕیاری تایبەت رێكبخەن.
یەكەمین وڵات پەنای بۆ یاسای تایبەت برد تا دیاردەی بەكارهێنانی نایلۆن و پلاستیك كەم بكاتەوە، وڵاتی دانیمارك بوو، كە لە ساڵی 1993 كیسەی نایلۆنی خۆڕاییان قەدەغەكرد و بەم هەنگاوەی ریژەی بەكارهێنانی 60% كەمی كرد، دواتر ئەم جۆرە یاسایە لە وڵاتان بڵاو بووەوە و تا ئێستا ژمارەی ئەو وڵاتانەی ئەم ریێچكەیان گرتووە گەیشتۆتە 150 وڵات، لەدرێژەی ئەم بابەتەدا هەندێكیان بە نموونە دێنمەوە بەر لە خستنەڕووی پێشنیارەكەمان:
ئیسرائیل لە 1/1/2017 كار بە یاسای رێكخستنی بەكارهێنانی نایلۆن دەكات كە بەمەبەستی كەمكردنەوەی بەكارهێنانی ئەم مادەیە هاتە كایەوە و تیایدا دیاریكردووە كە بەرامبەر بەكارهێنانی هەر كیسەیەكی نایلۆن پێویستە مەبلەغێكی دیاریكراو بدات، هەروەها ئەو ئەركەی خستۆتە ئەستۆی ماركێتە گەورەكان كە مانگانە راپۆرتێ پێشكەشی حكوومەت بكەن بە ژمارەی كیسە بەكارهاتووەكان و بەرامبەر هەر كیسەیەك برێك پارە وەك رسومات دەخرێتە سەر ئەژماری سندوقێك كە تەرخانكراوە بۆ خرجكردنی لە كارەكانی پاكردنەوەی ژینگە.
لە مەغریبی عەرەبی و لە 10ی دیسەمبەری 2015 بە یاسایەك رێگە دەگرێت لە دروستكردنی كیسەی نایلۆن لە مادەی پلاستیك و بەكارهێنان و فرۆشتن و هاوردەكردنی بە هەموو شێوەیەك قەدەغە دەكات و سزای دارایی قورس لەسەر سەرپێچیكارانی دەسەپێنێ و چاودێرییەكی توند دەخاتە سەر جێبەجێكردنی ئەم یاسایە. لەگەڵ ئەوەشدا هەندێ بوار رێگەیان پێدەدرێت كە بەكاریان بێنێ وەك بوارەكانی پیشەسازی و دەرمانی كشتوكاڵی و لایەنی دیكە بەشێوەیەكی دیاریكراو لە یاساكەدا هاتووە.
هەروەها لە توركیا و لە سەرەتای ساڵی 2019 یاسای سنوورداركردنی بەكارهێنانی نایلۆن كاری پێكرا و بەرامبەر بە هەر كیسەیەك دەبێ برێك پارە بدەیت. لەتونسیش بریار دراوە كە لە ساڵی 2020 بریاری تایبەت بە بەكارهێنانی مادەی نایلۆن بەركار بێت.
ئەگەر سەرنجێك بدەینە ئەم یاسا و بریارانەی ئەم دەوڵەتانەی لە پێناو قەدەغەكردن و سنوورداركردنی بەكارهێنانی مادەی پلاستیك داویانە، تێبینی ئەوە دەكەین كە لە نێوان نەمانی كیسەی پلاستیكی بە خۆرایی و قەدەغەكردنی بەرهەمهێنانی و هاوردەكردنی مادەی نایلۆن و پلاستیك بەشێوەیەكی گشتی خۆی دەبینێتەوە.
ئەگەر باسی یەكەمیان بكەین ئەوا هاووڵاتی هاندەدرێت كە بۆ خەرج نەكردنی پارەیەكی زیاتر، كیسەكان زیاتر لە جارێك بەكاربێنن و رێژەی پیسبوونی ژینگە كەم دەبێتەوە.
بەڵام سەبارەت بەو یاسایانەی كە دەیانەوێ بگەنە ئاستی قەدەغەكردنی بەكارهێنانی مادەی پلاستیك ئەوا رێكاری توندتر دەگرنەبەر، ئەمەشیان پێویستی بە ئامادەكردنێكی زیاترە تا بتوانن رێك بكەون لەگەڵ ئەوانەی كە زەرەرمەند دەبن لە پەیرەوكردنی ئەم یاسایە، وەكو ئەوەی روویدا لە مەغریبی عەرەبی و خاوەن كارگەكانی نایلۆن نارازی بوون بە یاساكە و ئاماژەیان بەوە دەدا كە لەسەرئەنجامی پەیرەوكردنی یاساكە زیاتر لە پەنجا هەزار هەلی كار لەدەست دەدەن و كارگەكانیان مایەپوچ دەبنەوە، بۆیە ئەو خۆئامادەكردنەی تونس لە جێگەی خۆی بوو كاتێ لەگەڵ خاوەن كارگەكان كەیشتنە رێككەوتن كە پاڵپشتی بكرێن تا كیسەی وا دروست بكرێت كە دەكرێ بتوێنەوە و بەئاسانی ریسایكڵ بكرێن كە پێی دەگوترێت دۆستی ژینگە.
ئەوەی دەمەوێ بیڵێم ئەوەیە كە سەرەڕای هەبوونی یاسایەك بۆ ژینگەپارێزی لە هەرێمی كوردستان بە ژمارە 8ی ساڵی 2008 و یاسای ژینگە لە عێراق بە ژمارە 27ی ساڵی 2009، بەڵام بەشێوەیەكی تایبەتی باسی رێكخستنی بەكارهێنانی ئەم مادە ترسناكەی نەكردووە، تەنانەت داتایەكی فەرمی باوەرپێكراومان نیە لە كوردستان وعێراق كە چەند ئەم مادە ترسناكە بەكاردەهێندرێت كە دڵنیام رێژەیەكی زۆر و مەترسیدارە و لە زیادبووندایە، بۆیە ئێستا كاتی ئەوە هاتووە لە مەترسی نایلون كەم بكەینەوە بە دەركردنی یاسایەك یان بڕیارێك كە بەكارهێنانی پلاستیك بە شێوەیەكی گشتی و كیسەی نایلون بە شێوەیەكی تایبەتی كەم بكرێتەوە بەمەرجی رەچاوكردنی ئەم خاڵانەی خوارەوە:
- هەموو ماركێت وشوێنە بازرگانییەكان هان بدرێن كە كیسەی نایلون بەكارنەهێنن و لە جیاتییان كیسەی دۆستی ژینگە بەكاربێت، بەتایبەتیش خواردەمەنی وهەویركارییەكان.
- قەدەغەكردنی بەخشینی كیسەی خۆرایی لە ماركێت و شوێنە بازرگانییەكان.
- سەپاندنی باجێكی زیاتر بەسەر بازرگانیكردن بە مادەی نایلۆن و پلاستیك و تەرخانكردنی بۆ پاراستنی ژینگە.
- دەستنیشانكردنی ئەو بوارانەی كە دەكرێ نایلۆنی تێدا بەكاربێت.
- سازدانی هەڵمەتی وشیاركردنەوە لەم بوارەوە و كەناڵە تەلەفزیۆنییەكان لەم بوارەدا رۆڵی كاریگەریان هەبێت.
- دانانی ماوەیەك لە نێوان دەركردنی یاساكە و بەركاركردنی بەشێوەیەك كە گونجاوبێت بۆ ئەنجامدانی ئامادەكاری پێویست.
- چاودێری جێبەجێكردنی یاساكە بكرێت بەشێوەیەكی بەردەوام.
هیوادارم هەرێمی كوردستان دەستپێشخەری بكات بە دەركردنی یاسایەكی لەم جۆرە تا ببێتە رێخۆشكەر بۆ ئەوەی عێراقیش ئەم هەنگاوە بنێت كە دڵنیام رۆڵی گەورەی دەبێت لە پاراستنی ژینگە.
